Sarga 19
Ayodhya Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषम् अमर्षितम् । श्वसन्तम् इव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥
atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣam amarṣitam | śvasantam iva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam
Then [to] him — Saumitri (Lakṣmaṇa), wretched with pain, especially indignant, hissing as it were like a lordly serpent, his eyes wide with rage —
तब पीड़ा से दीन, विशेष रूप से अमर्ष से भरे, नागराज के समान फुफकारते-से, क्रोध से फैली आँखों वाले उस (लक्ष्मण) के पास जाकर —
Verse 2
आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् । उवाचेदं स धैर्येण धारयन् सत्त्वम् आत्मवान् ॥
āsādya rāmaḥ saumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam | uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayan sattvam ātmavān
Rāma, coming up to that friend, [his] dear brother, spoke this, the self-possessed one, upholding his fortitude with steadfastness:
अपने सुहृद और प्रिय भाई सौमित्रि के पास पहुँचकर, आत्मवान राम ने धैर्यपूर्वक अपने सत्त्व (बल) को धारण करते हुए यह कहा —
Verse 3
सौमित्रे यो ऽभिषेकार्थे मम संभारसंभ्रमः । अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सो ऽस्तु संभारसंभ्रमः ॥
saumitre yo 'bhiṣekārthe mama saṃbhārasaṃbhramaḥ | abhiṣekanivṛttyarthe so 'stu saṃbhārasaṃbhramaḥ
"Saumitri, what eager preparation there was for the purpose of my consecration — let that eager preparation be [turned] to the purpose of the consecration's ceasing."
"हे सौमित्रे! मेरे अभिषेक के लिए जो सामग्री जुटाने की तैयारी (हलचल) हुई थी, वही अभिषेक रोकने (निवृत्ति) के लिए सामग्री जुटाने की तैयारी हो जाए।"
Verse 4
यस्या मदभिषेकार्थं मानसं परितप्यते । माता नः सा यथा न स्यात् सविशङ्का तथा कुरु ॥
yasyā madabhiṣekārthaṃ mānasaṃ paritapyate | mātā naḥ sā yathā na syāt saviśaṅkā tathā kuru
"She whose heart is scorched at [the thought of] my consecration — she too is a mother of ours; act so that she be free of misgiving."
"मेरे अभिषेक को लेकर जिसका मन संतप्त हो रहा है, वह हमारी (छोटी) माता (कैकेयी) आशंकित न रहें — ऐसा करो।"
Verse 5
तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तम् अपि नोत्सहे । मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रे ऽहम् उपेक्षितुम् ॥
tasyāḥ śaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtam api notsahe | manasi pratisaṃjātaṃ saumitre 'ham upekṣitum
"I cannot bear to disregard, even for a moment, that fear-born sorrow of hers, arisen [again] in [my] mind, O Saumitri."
"हे सौमित्रे! उसकी आशंका से उत्पन्न उस दुःख को, जो मेरे मन में (करुणा रूप से) उठ आया है, मैं एक क्षण भी उपेक्षा करने का साहस नहीं करता।"
Verse 6
न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदा चन । मातॄणां वा पितुर् वाहं कृतम् अल्पं च विप्रियम् ॥
na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadā cana | mātṝṇāṃ vā pitur vāhaṃ kṛtam alpaṃ ca vipriyam
"I do not recall ever here having done, consciously or unconsciously, even a small displeasure to my mothers or my father."
"मुझे स्मरण नहीं कि मैंने कभी जान-बूझकर अथवा अनजाने में माताओं का या पिता का तनिक भी अप्रिय किया हो।"
Verse 7
सत्यः सत्याभिसंधश् च नित्यं सत्यपराक्रमः । परलोकभयाद् भीतो निर्भयो ऽस्तु पिता मम ॥
satyaḥ satyābhisaṃdhaś ca nityaṃ satyaparākramaḥ | paralokabhayād bhīto nirbhayo 'stu pitā mama
"Truthful, true to [his] word, ever of true valor — let my father, [now] afraid out of dread of the other world, be [made] free of fear."
"सत्यवादी, सत्यप्रतिज्ञ और सदा सत्यपराक्रमी मेरे पिता, परलोक के भय से भयभीत हैं — वे निर्भय हो जाएँ।"
Verse 8
तस्यापि हि भवेद् अस्मिन् कर्मण्य् अप्रतिसंहृते । सत्यं नेति मनस् तापस् तस्य तापस् तपेच् च माम् ॥
tasyāpi hi bhaved asmin karmaṇy apratisaṃhṛte | satyaṃ neti manas tāpas tasya tāpas tapec ca mām
"For to him too, were this deed not carried through, there would be the mental anguish, 'My truth has failed'; and his anguish would torment me."
"क्योंकि इस कार्य के पूरा न होने (वापस लिए जाने) पर उन्हें भी यह मानसिक ताप होगा कि 'मेरा सत्य (वचन) नहीं रहा'; और उनका वह ताप मुझे संतप्त करेगा।"
Verse 9
अभिषेकविधानं तु तस्मात् संहृत्य लक्ष्मण । अन्वग् एवाहम् इच्छामि वनं गन्तुम् इतः पुनः ॥
abhiṣekavidhānaṃ tu tasmāt saṃhṛtya lakṣmaṇa | anvag evāham icchāmi vanaṃ gantum itaḥ punaḥ
"Therefore, Lakṣmaṇa, having called off the arrangement for the consecration, I wish to go hence to the forest this very [moment]."
"इसलिए हे लक्ष्मण! अभिषेक की व्यवस्था को रोककर मैं तुरन्त, इसी समय, यहाँ से फिर वन जाना चाहता हूँ।"
Verse 10
मम प्रव्राजनाद् अद्य कृतकृत्या नृपात्मजा । सुतं भरतम् अव्यग्रम् अभिषेचयिता ततः ॥
mama pravrājanād adya kṛtakṛtyā nṛpātmajā | sutaṃ bharatam avyagram abhiṣecayitā tataḥ
"By my banishment this day, the king's [queen], her object accomplished, will then have her son Bharata consecrated, untroubled."
"आज मेरे निर्वासन से राजा की पत्नी (कैकेयी) कृतकृत्य हो जाएँगी; तदनन्तर निश्चिन्त होकर वे पुत्र भरत को अभिषिक्त करेंगी।"
Verse 11
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि । गते ऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनःसुखम् ॥
mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi | gate 'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥsukham
"When I, wearing bark and deerskin, bearing a circle of matted locks, have gone to the forest, there will be ease of mind for Kaikeyī."
"जब मैं चीर और मृगचर्म धारण किए, जटाओं का मण्डल बाँधे वन को चला जाऊँगा, तब कैकेयी को मन का सुख (संतोष) होगा।"
Verse 12
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश् च सुसमाहितम् । तत् तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि माचिरम् ॥
buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaś ca susamāhitam | tat tu nārhāmi saṃkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi māciram
"That understanding by which this has been contrived, and [her] mind [now] well-set [at ease] — that I ought not to vex; I shall go forth without delay."
"जिसके द्वारा यह निश्चय निर्धारित किया गया है और जिसका मन (इसमें) भली-भाँति स्थिर है, उसे क्लेश देना मैं उचित नहीं समझता; अतः बिना विलम्ब मैं वन को प्रस्थान करूँगा।"
Verse 13
कृतान्तस् त्व् एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने । राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनर् एव निवर्तने ॥
kṛtāntas tv eva saumitre draṣṭavyo matpravāsane | rājyasya ca vitīrṇasya punar eva nivartane
"Fate alone, O Saumitri, is to be seen in my exile, and in the turning-back of the kingdom [once] bestowed."
"हे सौमित्रे! मेरे इस निर्वासन में, और दिए गए राज्य के फिर से वापस लिए जाने में, केवल विधि (कृतान्त) को ही (कारण) देखना चाहिए।"
Verse 14
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर् हि कथं स्यान् मम पीडने । यदि भावो न दैवो ऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥
kaikeyyāḥ pratipattir hi kathaṃ syān mama pīḍane | yadi bhāvo na daivo 'yaṃ kṛtāntavihito bhavet
"For how could Kaikeyī have conceived [this] for my affliction, were this disposition not divine, ordained by Fate?"
"कैकेयी की मुझे पीड़ा देने की यह बुद्धि भला कैसे होती, यदि यह भाव दैव का, कृतान्त द्वारा विहित न होता?"
Verse 15
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् । भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुते ऽपि वा ॥
jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram | bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute 'pi vā
"For you know, gentle one, that there was never before any difference in me among [my] mothers, nor any distinction of hers toward me [any more than] toward [her own] son."
"हे सौम्य! तुम जानते हो कि माताओं में मेरे लिए कोई भेद नहीं रहा; और उनका भी मुझ (राम) में या अपने पुत्र में पहले कभी कोई विशेष अन्तर नहीं रहा।"
Verse 16
सो ऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश् च दुर्वचैः । उग्रैर् वाक्यैर् अहं तस्या नान्यद् दैवात् समर्थये ॥
so 'bhiṣekanivṛttyarthaiḥ pravāsārthaiś ca durvacaiḥ | ugrair vākyair ahaṃ tasyā nānyad daivāt samarthaye
"So, by [her] harsh, cruel words, aimed at the ceasing of the consecration and at [my] exile, I ascribe nothing of hers to aught but Fate."
"इसलिए अभिषेक रोकने और निर्वासन के लिए कहे गए उनके उन कठोर, दुर्वच वचनों को मैं दैव के अतिरिक्त और कुछ नहीं मानता।"
Verse 17
कथं प्रकृतिसंपन्ना राजपुत्री तथागुणा । ब्रूयात् सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसंनिधौ ॥
kathaṃ prakṛtisaṃpannā rājaputrī tathāguṇā | brūyāt sā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsaṃnidhau
"How [else] could a princess, endowed with [good] nature and such virtues, speak — like a common woman — of my affliction, in [her] husband's presence?"
"स्वभाव से सम्पन्न और वैसे गुणों वाली राजकुमारी किसी साधारण स्त्री की भाँति पति के समक्ष मेरी पीड़ा (का वचन) भला कैसे कहतीं?"
Verse 18
यद् अचिन्त्यं तु तद् दैवं भूतेष्व् अपि न हन्यते । व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥
yad acintyaṃ tu tad daivaṃ bhūteṣv api na hanyate | vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ
"But that which is Fate, inconceivable, is not to be averted even among [all] beings; for plainly, in me and in her, a reversal has befallen."
"जो दैव अचिन्त्य है, वह प्राणियों में भी टाला नहीं जा सकता; स्पष्ट है कि मुझमें और उनमें (स्वभाव का) यह विपर्यय (उलटाव) आ पड़ा है।"
Verse 19
कश् चिद् दैवेन सौमित्रे योद्धुम् उत्सहते पुमान् । यस्य न ग्रहणं किं चित् कर्मणो ऽन्यत्र दृश्यते ॥
kaś cid daivena saumitre yoddhum utsahate pumān | yasya na grahaṇaṃ kiṃ cit karmaṇo 'nyatra dṛśyate
"What man, O Saumitri, dares to fight with Fate, whose working can nowhere be grasped, save [in its very outcome]?"
"हे सौमित्रे! कौन-सा पुरुष दैव से युद्ध करने का साहस करता है, जिस (दैव) का उसके कर्मफल के अतिरिक्त कहीं कोई ग्रहण (पकड़) दिखाई नहीं देता?"
Verse 20
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ । यस्य किं चित् तथा भूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥
sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau | yasya kiṃ cit tathā bhūtaṃ nanu daivasya karma tat
"Happiness and sorrow, fear and anger, gain and loss, being and non-being — whatever such [thing] befalls anyone, surely that is the work of Fate."
"सुख-दुःख, भय-क्रोध, लाभ-हानि, होना-न होना — जिसको जो कुछ भी इस प्रकार प्राप्त होता है, वह निश्चय ही दैव का ही कर्म है।"
Verse 21
व्याहते ऽप्य् अभिषेके मे परितापो न विद्यते । तस्माद् अपरितापः संस् त्वम् अप्य् अनुविधाय माम् । प्रतिसंहारय क्षिप्रम् आभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥
vyāhate 'py abhiṣeke me paritāpo na vidyate | tasmād aparitāpaḥ saṃs tvam apy anuvidhāya mām | pratisaṃhāraya kṣipram ābhiṣecanikīṃ kriyām
"Even with my consecration thwarted, I feel no anguish; therefore you too, being free of anguish, falling in with me, quickly have the consecration-ceremony withdrawn."
"मेरा अभिषेक रुक जाने पर भी मुझे कोई परिताप नहीं है; इसलिए तुम भी परितापरहित होकर, मेरे कहे अनुसार, अभिषेक की क्रिया को शीघ्र रुकवा दो।"
Verse 22
न लक्ष्मणास्मिन् मम राज्यविघ्ने; माता यवीयस्य् अतिशङ्कनीया । दैवाभिपन्ना हि वदन्त्य् अनिष्टं; जानासि दैवं च तथा प्रभावम् ॥
na lakṣmaṇāsmin mama rājyavighne; mātā yavīyasy atiśaṅkanīyā | daivābhipannā hi vadanty aniṣṭaṃ; jānāsi daivaṃ ca tathā prabhāvam
"In this obstruction of my kingship, Lakṣmaṇa, my younger mother [Kaikeyī] is not overmuch to be blamed; for [people] overtaken by Fate speak what is unwelcome [against their nature]; and you know Fate, and so [know] its power."
"हे लक्ष्मण! मेरे राज्य में आए इस विघ्न को लेकर (हमारी) छोटी माता (कैकेयी) पर अत्यधिक सन्देह (दोषारोपण) नहीं करना चाहिए; क्योंकि दैव से ग्रस्त लोग अनिष्ट (बात) कह बैठते हैं; और तुम दैव के तथा उसके प्रभाव को भली-भाँति जानते हो।"