Sarga 18
Ayodhya Kanda
40 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् । उवाच लक्ष्मणो दीनस् तत् कालसदृशं वचः ॥
tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram | uvāca lakṣmaṇo dīnas tat kālasadṛśaṃ vacaḥ
As Kausalyā, Rāma's mother, thus lamented, Lakṣmaṇa, wretched, spoke to her a word befitting that hour:
इस प्रकार विलाप करती हुई राम की माता कौसल्या से दीन लक्ष्मण ने उस समय के अनुरूप यह वचन कहा —
Verse 2
न रोचते ममाप्य् एतद् आर्ये यद् राघवो वनम् । त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥
na rocate mamāpy etad ārye yad rāghavo vanam | tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ
"This too does not please me, O noble lady, that Rāghava, forsaking the fortune of the kingdom, should go to the forest, come under the sway of a woman's word."
"हे आर्ये! मुझे भी यह नहीं रुचता कि राघव स्त्री के वचन के वश में आकर राज्यलक्ष्मी को त्यागकर वन चले जाएँ।"
Verse 3
विपरीतश् च वृद्धश् च विषयैश् च प्रधर्षितः । नृपः किम् इव न ब्रूयाच् चोद्यमानः समन्मथः ॥
viparītaś ca vṛddhaś ca viṣayaiś ca pradharṣitaḥ | nṛpaḥ kim iva na brūyāc codyamānaḥ samanmathaḥ
"Perverse and aged, overpowered by the objects of sense — what indeed would the king not say, [when] goaded and smitten by lust?"
"विपरीत बुद्धि वाला, वृद्ध और विषयों से अभिभूत राजा, प्रेरित और काम से ग्रस्त होकर, भला क्या न कह दे?"
Verse 4
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथा विधम् । येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः ॥
nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathā vidham | yena nirvāsyate rāṣṭrād vanavāsāya rāghavaḥ
"I see no offense of his, nor any such fault, for which Rāghava should be banished from the realm for forest-dwelling."
"मैं राघव का न कोई अपराध देखता हूँ और न वैसा कोई दोष, जिससे उन्हें राष्ट्र से निकालकर वनवास को भेजा जाए।"
Verse 5
न तं पश्याम्य् अहं लोके परोक्षम् अपि यो नरः । अमित्रो ऽपि निरस्तो ऽपि यो ऽस्य दोषम् उदाहरेत् ॥
na taṃ paśyāmy ahaṃ loke parokṣam api yo naraḥ | amitro 'pi nirasto 'pi yo 'sya doṣam udāharet
"I do not see in the world any man — [even] behind his back, [even] though an enemy and an outcast — who could point out a fault of his."
"मैं संसार में ऐसा कोई मनुष्य नहीं देखता — परोक्ष में भी, शत्रु भी, तिरस्कृत भी — जो इनका कोई दोष बता सके।"
Verse 6
देवकल्पम् ऋजुं दान्तं रिपूणाम् अपि वत्सलम् । अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रम् अकारणात् ॥
devakalpam ṛjuṃ dāntaṃ ripūṇām api vatsalam | avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajet putram akāraṇāt
"Godlike, upright, self-restrained, loving even to his foes — what man, regarding dharma, would forsake [such] a son without cause?"
"देवतुल्य, सरल, जितेन्द्रिय और शत्रुओं पर भी स्नेह रखने वाले पुत्र को धर्म का ध्यान रखने वाला कौन बिना कारण त्यागेगा?"
Verse 7
तद् इदं वचनं राज्ञः पुनर् बाल्यम् उपेयुषः । पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तम् अनुस्मरन् ॥
tad idaṃ vacanaṃ rājñaḥ punar bālyam upeyuṣaḥ | putraḥ ko hṛdaye kuryād rājavṛttam anusmaran
"So, [as to] this command of the king, who has again come into [his] second childhood — what son would take it to heart, remembering the way of kings?"
"फिर से बाल्यावस्था को प्राप्त (बुद्धि वाले) राजा के इस वचन को कौन पुत्र, (उचित) राजधर्म का स्मरण करते हुए, अपने हृदय में (स्थान) देगा?"
Verse 8
यावद् एव न जानाति कश् चिद् अर्थम् इमं नरः । तावद् एव मया साधम् आत्मस्थं कुरु शासनम् ॥
yāvad eva na jānāti kaś cid artham imaṃ naraḥ | tāvad eva mayā sādham ātmasthaṃ kuru śāsanam
"Before any man comes to know of this matter, make, together with me, the sovereignty your own, established [in yourself]."
"जब तक कोई मनुष्य इस बात को नहीं जान पाता, तब तक ही मेरे साथ मिलकर राज्य को अपने अधीन कर लीजिए।"
Verse 9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव । कः समर्थो ऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥
mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava | kaḥ samartho 'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ
"With me at your side, bow in hand, guarding you, O Rāghava, who is able to do more [against you], as [against] Death itself standing [on guard]?"
"हे राघव! धनुष लिए मुझसे आपकी पार्श्व-रक्षा होने पर, यमराज के समान खड़े हुए (मुझ) के विरुद्ध कुछ कर सकने में कौन समर्थ है?"
Verse 10
निर्मनुष्याम् इमां सर्वाम् अयोध्यां मनुजर्षभ । करिष्यामि शरैस् तीक्ष्णैर् यदि स्थास्यति विप्रिये ॥
nirmanuṣyām imāṃ sarvām ayodhyāṃ manujarṣabha | kariṣyāmi śarais tīkṣṇair yadi sthāsyati vipriye
"I shall make all this Ayodhyā empty of men with my sharp arrows, O bull among men, if it stands opposed [to you]."
"हे नरश्रेष्ठ! यदि कोई इस अनिष्ट में अड़ा रहेगा, तो मैं अपने तीक्ष्ण बाणों से इस समस्त अयोध्या को मनुष्यों से रहित कर दूँगा।"
Verse 11
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितम् इच्छति । सर्वान् एतान् वधिष्यामि मृदुर् हि परिभूयते ॥
bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitam icchati | sarvān etān vadhiṣyāmi mṛdur hi paribhūyate
"And whoever is of Bharata's party, or who wishes his good — all these I shall slay; for the gentle is [ever] scorned."
"जो भरत के पक्ष में हो, अथवा जो उसका हित चाहता हो — उन सबको मैं मार डालूँगा; क्योंकि कोमल (सहनशील) व्यक्ति का तिरस्कार ही होता है।"
Verse 12
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरम् अनुत्तमम् । कस्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥
tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairam anuttamam | kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana
"You and I together, having made supreme enmity [against them] — who has the power to give the sovereignty to Bharata, O chastiser of foes?"
"हे शत्रुशासन! जब आप और मैं मिलकर परम शत्रुता ठान लें, तो भरत को राज्यलक्ष्मी देने की किसमें सामर्थ्य है?"
Verse 13
अनुरक्तो ऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः । सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥
anurakto 'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ | satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape
"I am devoted with my whole being to [my] brother, O queen, truly; I swear it by truth and by my bow, by [my] gifts and sacrifices."
"हे देवी! मैं सच्चे भाव से भाई (राम) में अनुरक्त हूँ; सत्य, धनुष, दान और अपने प्रिय की शपथ लेकर कहता हूँ।"
Verse 14
दीप्तम् अग्निम् अरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते । प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वम् अवधारय ॥
dīptam agnim araṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate | praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvam avadhāraya
"If Rāma shall enter blazing fire, or the forest — know, O queen, that I have entered there before [him]."
"हे देवी! यदि राम प्रज्वलित अग्नि में अथवा वन में प्रवेश करेंगे, तो समझ लीजिए कि मैं उनसे पहले ही वहाँ प्रविष्ट हो चुका हूँ।"
Verse 15
हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः । देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश् चैव पश्यतु ॥
harāmi vīryād duḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ | devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaś caiva paśyatu
"By my valor I shall dispel your grief, as the risen sun [dispels] darkness; let the queen behold my valor, and let Rāghava behold it too."
"जैसे उदित सूर्य अन्धकार को, वैसे ही मैं अपने पराक्रम से आपके दुःख को दूर कर दूँगा; देवी मेरा पराक्रम देखें और राघव भी देखें।"
Verse 16
एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः । उवाच रामं कौसल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥
etat tu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ | uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā
Hearing this word of the great-souled Lakṣmaṇa, Kausalyā, weeping, abandoned to grief, spoke to Rāma:
महात्मा लक्ष्मण का यह वचन सुनकर शोक में व्याकुल कौसल्या रोती हुई राम से बोलीं —
Verse 17
भ्रातुस् ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया । यद् अत्रानन्तरं तत् त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥
bhrātus te vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā | yad atrānantaraṃ tat tvaṃ kuruṣva yadi rocate
"You have heard, my son, what your brother Lakṣmaṇa has spoken; do that which follows [from it], if it please [you]."
"हे पुत्र! तुमने अपने भाई लक्ष्मण का कथन सुन लिया; अब यहाँ जो उचित हो, वह तुम करो, यदि तुम्हें रुचे।"
Verse 18
न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् । विहाय शोकसंतप्तां गन्तुम् अर्हसि माम् इतः ॥
na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam | vihāya śokasaṃtaptāṃ gantum arhasi mām itaḥ
"And, having heard the unrighteous word spoken by my co-wife, you ought not to go hence, forsaking me who am scorched by grief."
"मेरी सौत के कहे हुए अधर्मयुक्त वचन को सुनकर शोकसंतप्त मुझे छोड़कर तुम्हें यहाँ से नहीं जाना चाहिए।"
Verse 19
धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुम् इच्छसि । शुश्रूष माम् इहस्थस् त्वं चर धर्मम् अनुत्तमम् ॥
dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritum icchasi | śuśrūṣa mām ihasthas tvaṃ cara dharmam anuttamam
"O knower of dharma, if, being most righteous, you wish to practice dharma, then serve me, abiding here, and practice the supreme dharma."
"हे धर्मज्ञ! यदि तुम धर्मिष्ठ होकर धर्म का आचरण करना चाहते हो, तो यहीं रहकर मेरी सेवा करो और उत्तम धर्म का पालन करो।"
Verse 20
शुश्रूषुर् जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् । परेण तपसा युक्तः काश्यपस् त्रिदिवं गतः ॥
śuśrūṣur jananīṃ putra svagṛhe niyato vasan | pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapas tridivaṃ gataḥ
"Serving his mother, dwelling restrained in his own house, intent upon the highest austerity, Kaśyapa went to the third heaven."
"हे पुत्र! माता की सेवा करते हुए, अपने ही घर में संयमपूर्वक रहते हुए, उत्तम तप से युक्त कश्यप स्वर्ग को प्राप्त हुए।"
Verse 21
यथैव राजा पूज्यस् ते गौरवेण तथा ह्य् अहम् । त्वां नाहम् अनुजानामि न गन्तव्यम् इतो वनम् ॥
yathaiva rājā pūjyas te gauraveṇa tathā hy aham | tvāṃ nāham anujānāmi na gantavyam ito vanam
"Even as the king is to be honored by you out of reverence, so too am I; I do not permit you — you must not go hence to the forest."
"जैसे गौरव के कारण राजा तुम्हारे पूज्य हैं, वैसे ही मैं भी हूँ; मैं तुम्हें अनुमति नहीं देती — यहाँ से वन को नहीं जाना चाहिए।"
Verse 22
त्वद्वियोगान् न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा । त्वया सह मम श्रेयस् तृणानाम् अपि भक्षणम् ॥
tvadviyogān na me kāryaṃ jīvitena sukhena vā | tvayā saha mama śreyas tṛṇānām api bhakṣaṇam
"Bereft of you, I have no need of life or of happiness; with you, even the eating of grass is better for me."
"तुम्हारे वियोग में मुझे जीवन अथवा सुख से कोई प्रयोजन नहीं; तुम्हारे साथ तो मेरे लिए घास खाना भी श्रेयस्कर है।"
Verse 23
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् । अहं प्रायम् इहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥
yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām | ahaṃ prāyam ihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum
"If you will go to the forest, forsaking me who am abandoned to grief, I shall lie down here [and fast] unto death; for I shall not be able to live."
"यदि तुम शोक में व्याकुल मुझे छोड़कर वन को जाओगे, तो मैं यहाँ अनशन (प्राय) करके पड़ी रहूँगी, क्योंकि मैं जीवित नहीं रह सकूँगी।"
Verse 24
ततस् त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् । ब्रह्महत्याम् इवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः ॥
tatas tvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam | brahmahatyām ivādharmāt samudraḥ saritāṃ patiḥ
"Then, my son, you will attain the hell renowned in the world — as the ocean, lord of rivers, [incurred] the guilt of brahmanicide through unrighteousness."
The simile alludes to a myth in which the ocean incurred the sin of brahmanicide; the comparison is rendered as the Sanskrit states it, without elaborating the untold story.
"तब हे पुत्र! तुम्हें वह लोकविख्यात नरक प्राप्त होगा — जैसे अधर्मवश नदियों के स्वामी समुद्र को ब्रह्महत्या (का पाप प्राप्त हुआ)।"
Verse 25
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः । उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥
vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ | uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam
To Kausalyā, [his] mother, lamenting thus wretchedly, Rāma, the righteous-souled, then spoke a word in accord with dharma:
इस प्रकार विलाप करती हुई दीन माता कौसल्या से धर्मात्मा राम ने धर्मयुक्त वचन कहा —
Verse 26
नास्ति शक्तिः पितुर् वाक्यं समतिक्रमितुं मम । प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुम् इच्छाम्य् अहं वनम् ॥
nāsti śaktiḥ pitur vākyaṃ samatikramituṃ mama | prasādaye tvāṃ śirasā gantum icchāmy ahaṃ vanam
"I have no power to transgress my father's word; I entreat you, with [bowed] head — I wish to go to the forest."
"पिता के वचन का उल्लंघन करने की मुझमें शक्ति नहीं; मैं सिर झुकाकर आपको प्रसन्न करता हूँ — मैं वन जाना चाहता हूँ।"
Verse 27
ऋषिणा च पितुर् वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा । गौर् हता जानता धर्मं कण्डुनापि विपश्चिता ॥
ṛṣiṇā ca pitur vākyaṃ kurvatā vratacāriṇā | gaur hatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā
"By the sage Kaṇḍu too, a vow-keeper, doing his father's word, a cow was slain — [though] he knew dharma and was learned."
"व्रतधारी ऋषि कण्डु ने, पिता का वचन पालन करते हुए, धर्म को जानते और विद्वान होते हुए भी, एक गौ का वध कर दिया था।"
Verse 28
अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः । खनद्भिः सागरैर् भूतिम् अवाप्तः सुमहान् वधः ॥
asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ | khanadbhiḥ sāgarair bhūtim avāptaḥ sumahān vadhaḥ
"And in our line of old, by the command of [their] father Sagara, the sons of Sagara, digging [the earth], met a very great destruction — [yet] welfare was gained."
"और हमारे कुल में पहले पिता सगर की आज्ञा से पृथ्वी खोदने वाले सगरपुत्रों (सागरों) को, समृद्धि (खोजने) के कारण, बहुत बड़ा विनाश प्राप्त हुआ।"
Verse 29
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् । कृत्ता परशुनारण्ये पितुर् वचनकारिणा ॥
jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam | kṛttā paraśunāraṇye pitur vacanakāriṇā
"By Rāma, son of Jamadagni, his own mother Reṇukā was cut down with an axe in the forest, [he] doing his father's word."
"पिता का वचन पालन करने वाले जमदग्निपुत्र परशुराम ने स्वयं अपनी माता रेणुका को वन में परशु से काट डाला।"
Verse 30
न खल्व् एतन् मयैकेन क्रियते पितृशासनम् । पूर्वैर् अयम् अभिप्रेतो गतो मार्गो ऽनुगम्यते ॥
na khalv etan mayaikena kriyate pitṛśāsanam | pūrvair ayam abhipreto gato mārgo 'nugamyate
"This doing of the father's command is surely not done by me alone; this path, approved by [my] forebears, is [but] followed."
"यह पितृ-आज्ञा का पालन केवल मेरे द्वारा ही नहीं किया जा रहा; पूर्वजों द्वारा अभिप्रेत इस मार्ग का (मैं) अनुगमन कर रहा हूँ।"
Verse 31
तद् एतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा । पितुर् हि वचनं कुर्वन् न कश् चिन् नाम हीयते ॥
tad etat tu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā | pitur hi vacanaṃ kurvan na kaś cin nāma hīyate
"So this that is to be done by me is done — it is not otherwise on earth; for in doing his father's word, no one, indeed, is diminished."
"इसलिए मेरे द्वारा जो यह (कार्य) किया जाना है, वह पृथ्वी पर अन्यथा नहीं किया जाएगा; क्योंकि पिता का वचन पालन करते हुए कोई भी हीन (पतित) नहीं होता।"
Verse 32
ताम् एवम् उक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनर् अब्रवीत् । तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहम् अनुत्तमम् । अभिप्रायम् अविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥
tām evam uktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punar abravīt | tava lakṣmaṇa jānāmi mayi sneham anuttamam | abhiprāyam avijñāya satyasya ca śamasya ca
Having spoken thus to [his] mother, he said again to Lakṣmaṇa: "I know, Lakṣmaṇa, your matchless love for me — [yet you,] not grasping the [true] intent of truth and of calm —"
माता से ऐसा कहकर उन्होंने लक्ष्मण से फिर कहा — "हे लक्ष्मण! मैं तुम्हारे मुझ पर अनुपम स्नेह को जानता हूँ; किन्तु (तुम) सत्य और शम के अभिप्राय को न समझकर (ऐसा कह रहे हो)।"
Verse 33
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मसंश्रितम् एतच् च पितुर् वचनम् उत्तमम् ॥
dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam | dharmasaṃśritam etac ca pitur vacanam uttamam
"For dharma is the highest in the world; in dharma is truth established; and this supreme word of [my] father rests upon dharma."
"धर्म ही लोक में परम है; धर्म में सत्य प्रतिष्ठित है; और पिता का यह उत्तम वचन धर्म पर ही आश्रित है।"
Verse 34
संश्रुत्य च पितुर् वाक्यं मातुर् वा ब्राह्मणस्य वा । न कर्तव्यं वृथा वीर धर्मम् आश्रित्य तिष्ठता ॥
saṃśrutya ca pitur vākyaṃ mātur vā brāhmaṇasya vā | na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmam āśritya tiṣṭhatā
"And having promised the word of a father, or a mother, or a brāhmaṇa, it must not be made void, O hero, by one abiding firm in dharma."
"हे वीर! पिता, माता अथवा ब्राह्मण के वचन को स्वीकार करके, धर्म का आश्रय लेकर स्थित रहने वाले को उसे व्यर्थ (अपूर्ण) नहीं करना चाहिए।"
Verse 35
सो ऽहं न शक्ष्यामि पितुर् नियोगम् अतिवर्तितुम् । पितुर् हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥
so 'haṃ na śakṣyāmi pitur niyogam ativartitum | pitur hi vacanād vīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ
"So I shall not be able to transgress my father's charge; for by my father's word, O hero, I have been urged on by Kaikeyī."
"इसलिए मैं पिता के आदेश का उल्लंघन नहीं कर सकूँगा; हे वीर! पिता के ही वचन से मैं कैकेयी के द्वारा आदेशित किया गया हूँ।"
Verse 36
तद् एनां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् । धर्मम् आश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिर् अनुगम्यताम् ॥
tad enāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim | dharmam āśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhir anugamyatām
"Therefore give up this ignoble resolve that leans upon the kṣatriya's [warlike] code; lean upon dharma, not upon fierceness; let my way of thinking be followed."
"अतः क्षत्रिय-धर्म (के उग्र आवेश) पर आश्रित इस अनार्य बुद्धि को त्याग दो; धर्म का आश्रय लो, कठोरता का नहीं; मेरी बुद्धि (मत) का अनुसरण करो।"
Verse 37
तम् एवम् उक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः । उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसानतः ॥
tam evam uktvā sauhārdād bhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasānataḥ
Having spoken thus to [his] brother out of affection, the elder brother of Lakṣmaṇa spoke again to Kausalyā, with joined palms, bowed with [his] head:
स्नेहवश भाई से ऐसा कहकर लक्ष्मण के अग्रज (राम) ने फिर हाथ जोड़कर, सिर झुकाकर कौसल्या से कहा —
Verse 38
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तम् इतो वनम् । शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे । तीर्णप्रतिज्ञश् च वनात् पुनर् एष्याम्य् अहं पुरीम् ॥
anumanyasva māṃ devi gamiṣyantam ito vanam | śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me | tīrṇapratijñaś ca vanāt punar eṣyāmy ahaṃ purīm
"Consent to me, O queen, as I [am about] to go hence to the forest; I am adjured by my [own] life: perform the rites of blessing for me; and, my vow fulfilled, I shall come again from the forest to the city."
"हे देवी! यहाँ से वन जाते हुए मुझे अनुमति दीजिए; मैं अपने प्राणों की शपथ देकर (प्रार्थना करता हूँ) — मेरे लिए मंगलकामना (स्वस्त्ययन) कीजिए; और प्रतिज्ञा पूरी करके मैं वन से फिर इस नगरी में लौट आऊँगा।"
Verse 39
यशो ह्य् अहं केवलराज्यकारणान्; न पृष्ठतः कर्तुम् अलं महोदयम् । अदीर्घकाले न तु देवि जीविते; वृणे ऽवराम् अद्य महीम् अधर्मतः ॥
yaśo hy ahaṃ kevalarājyakāraṇān; na pṛṣṭhataḥ kartum alaṃ mahodayam | adīrghakāle na tu devi jīvite; vṛṇe 'varām adya mahīm adharmataḥ
"For I am not able, merely for the sake of the kingdom, to set behind me [my] great glory of [this] high goal; nor, O queen, in [this] not-long life, would I this day choose the baser earth through unrighteousness."
"हे देवी! केवल राज्य के लिए मैं अपने महान कल्याण (धर्मयश) को पीछे नहीं छोड़ सकता; जीवन तो दीर्घकाल तक नहीं रहता — मैं आज अधर्म से इस तुच्छ पृथ्वी (राज्य) का वरण नहीं करूँगा।"
Verse 40
प्रसादयन् नरवृषभः स मातरं; पराक्रमाज् जिगमिषुर् एव दण्डकान् । अथानुजं भृशम् अनुशास्य दर्शनं; चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥
prasādayan naravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ; parākramāj jigamiṣur eva daṇḍakān | athānujaṃ bhṛśam anuśāsya darśanaṃ; cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam
That bull among men, [thus] conciliating [his] mother — yet, by [his own] resolve, bent on going to the Daṇḍakas — then, having earnestly instructed [his] younger brother, and [with a last] look, made in his heart a circumambulation of that mother.
इस प्रकार माता को प्रसन्न करते हुए, अपने पराक्रम (दृढ़ निश्चय) से दण्डकों को जाने के इच्छुक वे नरश्रेष्ठ, फिर छोटे भाई को भली-भाँति समझाकर, मन ही मन उन माता की प्रदक्षिणा करके उनका दर्शन किए।