Sarga 13
Ayodhya Kanda
28 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ते तु तां रजनीम् उष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः । उपतस्थुर् उपस्थानं सहराजपुरोहिताः ॥
te tu tāṃ rajanīm uṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ | upatasthur upasthānaṃ saharājapurohitāḥ
Those brāhmaṇas, versed in the Veda, having passed that night, came to the place of attendance, together with the royal family priest.
वेदपारंगत वे ब्राह्मण उस रात्रि को बिताकर राजपुरोहितों के साथ सभा-स्थल (राजसभा) में उपस्थित हुए।
Verse 2
अमात्या बलमुख्याश् च मुख्या ये निगमस्य च । राघवस्याभिषेकार्थे प्रीयमाणास् तु संगताः ॥
amātyā balamukhyāś ca mukhyā ye nigamasya ca | rāghavasyābhiṣekārthe prīyamāṇās tu saṃgatāḥ
The ministers, the chief commanders of the army, and the chief men of the town, gathered rejoicing for the sake of Rāghava's consecration.
मन्त्री, सेनापति और नगर के जो प्रमुख जन थे, वे सब राघव के अभिषेक के लिए प्रसन्नतापूर्वक एकत्र हुए।
Verse 3
उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागते ऽहनि । अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैर् उपकल्पितम् ॥
udite vimale sūrye puṣye cābhyāgate 'hani | abhiṣekāya rāmasya dvijendrair upakalpitam
When the spotless sun had risen and the day of Puṣya had come, all was made ready by the chief of the twice-born for Rāma's consecration:
निर्मल सूर्य के उदित होने पर और पुष्य नक्षत्र वाला दिन आ जाने पर श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने राम के अभिषेक के लिए (सामग्री) तैयार की।
Verse 4
काञ्चना जलकुम्भाश् च भद्रपीठं स्वलंकृतम् । रामश् च सम्यगास्तीर्णो भास्वरा व्याघ्रचर्मणा ॥
kāñcanā jalakumbhāś ca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam | rāmaś ca samyagāstīrṇo bhāsvarā vyāghracarmaṇā
golden water-jars, a fair-wrought auspicious throne, and a chariot well spread over with the gleaming skin of a tiger;
सुवर्ण के जल-कुम्भ, भली-भाँति सजा हुआ भद्रपीठ (सिंहासन), और चमकीले व्याघ्र-चर्म से उत्तम रीति से ढका हुआ (रथ) —
Verse 5
गङ्गायमुनयोः पुण्यात् संगमाद् आहृतं जलम् । याश् चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च ॥
gaṅgāyamunayoḥ puṇyāt saṃgamād āhṛtaṃ jalam | yāś cānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca
water brought from the holy confluence of the Gaṅgā and the Yamunā, and from the other holy rivers, lakes, wells, and ponds;
गंगा और यमुना के पवित्र संगम से लाया गया जल, तथा और जो पवित्र नदियाँ, ह्रद, कूप और सरोवर थे,
Verse 6
प्राग्वाहाश् चोर्ध्ववाहाश् च तिर्यग्वाहाः समाहिताः । ताभ्यश् चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश् च सर्वशः ॥
prāgvāhāś cordhvavāhāś ca tiryagvāhāḥ samāhitāḥ | tābhyaś caivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaś ca sarvaśaḥ
[waters] flowing east, flowing upward, and flowing athwart, [all] gathered; and water brought from them, and from the oceans, in every manner;
पूर्व की ओर बहने वाली, ऊपर (उत्तर) की ओर बहने वाली और तिरछी बहने वाली (नदियाँ) — उन सबसे एकत्र किया हुआ, तथा सब ओर के समुद्रों से लाया हुआ जल (भी था)।
Verse 7
क्षौद्रं दधिघृतं लाजा धर्भाः सुमनसः पयः । सलाजाः क्षीरिभिश् छन्ना घटाः काञ्चनराजताः । पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ॥
kṣaudraṃ dadhighṛtaṃ lājā dharbhāḥ sumanasaḥ payaḥ | salājāḥ kṣīribhiś channā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ | padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā
honey, curds, ghee, parched grain, darbha grass, flowers, and milk: the golden and silver jars, covered [with cloths] and holding parched grain and milky offerings, set with lotuses and water-lilies, shone, filled with the finest water.
मधु, दही, घी, लावा, दर्भ, पुष्प, दूध; क्षीरवृक्षों की टहनियों से ढके, लावा से युक्त सुवर्ण और चाँदी के घड़े, कमल और उत्पल से शोभित, उत्तम जल से भरे हुए शोभा पा रहे थे।
Verse 8
चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम् । सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनम् उत्तमम् ॥
candrāṃśuvikacaprakhyaṃ pāṇḍuraṃ ratnabhūṣitam | sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanam uttamam
Rāma's excellent chowrie, bright as the spreading beams of the moon, white and gem-adorned, stands ready.
चन्द्रमा की किरणों के समान श्वेत, रत्नों से विभूषित, राम के लिए उत्तम चँवर तैयार रखा था।
Verse 9
चन्द्रमण्डलसंकाशम् आतपत्रं च पाण्डुरम् । सज्जं द्युतिकरं श्रीमद् अभिषेकपुरस्कृतम् ॥
candramaṇḍalasaṃkāśam ātapatraṃ ca pāṇḍuram | sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmad abhiṣekapuraskṛtam
And the white parasol, like the orb of the moon, radiant and glorious, stands ready, set foremost for the consecration.
चन्द्रमण्डल के समान श्वेत, कान्तिमान और श्रीमान छत्र भी तैयार था, जो अभिषेक के लिए आगे रखा गया।
Verse 10
पाण्डुरश् च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश् च सुस्थितः । प्रस्रुतश् च गजः श्रीमान् औपवाह्यः प्रतीक्षते ॥
pāṇḍuraś ca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍurāśvaś ca susthitaḥ | prasrutaś ca gajaḥ śrīmān aupavāhyaḥ pratīkṣate
A white bull stands ready, and a white horse stands well-prepared; and the glorious elephant, its temples flowing [with ichor], fit for riding, waits.
श्वेत वृषभ तैयार था, श्वेत अश्व भली-भाँति खड़ा था; और सवारी के योग्य, मद बहाता हुआ श्रीमान हाथी भी प्रतीक्षा कर रहा था।
Verse 11
अष्टौ कन्याश् च मङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः । वादित्राणि च सर्वाणि बन्दिनश् च तथापरे ॥
aṣṭau kanyāś ca maṅgalyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | vāditrāṇi ca sarvāṇi bandinaś ca tathāpare
Eight auspicious maidens, adorned with every ornament; and all the musical instruments; and likewise the bards and others;
समस्त आभूषणों से विभूषित आठ मांगलिक कन्याएँ, सभी वाद्य, और इसी प्रकार दूसरे बन्दीजन (उपस्थित थे)।
Verse 12
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम् । तथा जातीयाम् आदाय राजपुत्राभिषेचनम् ॥
ikṣvākūṇāṃ yathā rājye saṃbhriyetābhiṣecanam | tathā jātīyām ādāya rājaputrābhiṣecanam
[all] such things as would be gathered for a consecration in the kingdom of the Ikṣvākus — having taken [them] for the prince's consecration —
इक्ष्वाकुओं के राज्य में जिस प्रकार अभिषेक का आयोजन किया जाता था, उसी प्रकार की सामग्री लेकर राजकुमार का अभिषेक (तैयार किया गया)।
Verse 13
ते राजवचनात् तत्र समवेता महीपतिम् । अपश्यन्तो ऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ॥
te rājavacanāt tatra samavetā mahīpatim | apaśyanto 'bruvan ko nu rājño naḥ prativedayet
those men, gathered there by the king's word but not seeing the king, said: "Who, then, will announce us to the king?"
राजा की (पूर्व) आज्ञा से वहाँ एकत्र हुए वे लोग, महीपति को न देखकर बोले — "भला कौन राजा को हमारे (आने की) सूचना दे?"
Verse 14
न पश्यामश् च राजानम् उदितश् च दिवाकरः । यौवराज्याभिषेकश् च सज्जो रामस्य धीमतः ॥
na paśyāmaś ca rājānam uditaś ca divākaraḥ | yauvarājyābhiṣekaś ca sajjo rāmasya dhīmataḥ
"We do not see the king, and the sun has risen, and the heir-apparency consecration of the wise Rāma is ready."
"हम राजा को नहीं देख रहे, और सूर्य उदित हो चुका है; और बुद्धिमान राम का युवराज-अभिषेक भी तैयार है।"
Verse 15
इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन् । अब्रवीत् तान् इदं सर्वान् सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥
iti teṣu bruvāṇeṣu sārvabhaumān mahīpatīn | abravīt tān idaṃ sarvān sumantro rājasatkṛtaḥ
As they were speaking thus, Sumantra, honored by the king, said this to all those sovereign lords of the earth:
इस प्रकार उन सार्वभौम महीपतियों के कहने पर राजा द्वारा सम्मानित सुमन्त्र ने उन सबसे यह कहा —
Verse 16
अयं पृच्छामि वचनात् सुखम् आयुष्मताम् अहम् । राज्ञः संप्रतिबुद्धस्य यच् चागमनकारणम् ॥
ayaṃ pṛcchāmi vacanāt sukham āyuṣmatām aham | rājñaḥ saṃpratibuddhasya yac cāgamanakāraṇam
"I here inquire, at [the king's] bidding, after the welfare of you long-lived ones; [I go now] to the king, who has awakened, [to learn] what the cause of [his summons and my] coming is."
"राजा की ओर से मैं आप आयुष्मानों की कुशल पूछता हूँ; और जागे हुए राजा से (जाकर) आपके आने का कारण पूछूँगा।"
Verse 17
इत्य् उक्त्वान्तःपुरद्वारम् आजगाम पुराणवित् । आशीर्भिर् गुणयुक्ताभिर् अभितुष्टाव राघवम् ॥
ity uktvāntaḥpuradvāram ājagāma purāṇavit | āśīrbhir guṇayuktābhir abhituṣṭāva rāghavam
Having spoken thus, the knower of ancient lore came to the door of the inner apartment, and extolled the Rāghava [king, Daśaratha] with blessings full of merit:
ऐसा कहकर वे पुराणवेत्ता अन्तःपुर के द्वार पर आए और गुणयुक्त मांगलिक आशीर्वचनों से राघव (राजा) की स्तुति करने लगे —
Verse 18
गता भगवती रात्रिरहः शिवम् उपस्थितम् । बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यम् अनन्तरम् ॥
gatā bhagavatī rātrirahaḥ śivam upasthitam | budhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryam anantaram
"The blessed night has passed, and the auspicious day has come. Awake, O tiger among kings, and do the task that follows."
"भगवती रात्रि बीत गई, कल्याणकारी दिन उपस्थित हुआ है; हे नृपशार्दूल! जागिए और अगला (आवश्यक) कार्य कीजिए।"
Verse 19
ब्राह्मणा बलमुख्याश् च नैगमाश् चागता नृप । दर्शनं प्रतिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव ॥
brāhmaṇā balamukhyāś ca naigamāś cāgatā nṛpa | darśanaṃ pratikāṅkṣante pratibudhyasva rāghava
"The brāhmaṇas, the chief commanders, and the townsfolk have come, O king; they await [your] audience. Awake, O Rāghava."
"हे राजन्! ब्राह्मण, सेनापति और नगरवासी आ चुके हैं; वे दर्शन की प्रतीक्षा कर रहे हैं, हे राघव! जागिए।"
Verse 20
स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् । प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam | pratibudhya tato rājā idaṃ vacanam abravīt
To Sumantra, the charioteer skilled in counsel, as he thus extolled him, the king, having then awakened, spoke this word:
उस समय स्तुति करते हुए मन्त्र में निपुण सूत सुमन्त्र को (सुनकर) जागे हुए राजा ने यह वचन कहा —
Verse 21
न चैव संप्रसुतो ऽहम् आनयेद् आशु राघवम् । इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात् पुनः ॥
na caiva saṃprasuto 'ham ānayed āśu rāghavam | iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśāt punaḥ
"I have not slept [this night]; let [someone] quickly bring Rāghava (Rāma)." Thus King Daśaratha once more commanded the charioteer there.
"मैं भली-भाँति सोया नहीं हूँ; (कोई) राघव को शीघ्र ले आए" — ऐसा राजा दशरथ ने वहाँ सूत को फिर आदेश दिया।
Verse 22
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् । निर्जगाम नृपावासान् मन्यमानः प्रियं महत् ॥
sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam | nirjagāma nṛpāvāsān manyamānaḥ priyaṃ mahat
He, hearing the king's word and honoring him with [a bow of] his head, went out from the king's abode, deeming [it] a great joy.
राजा का वचन सुनकर, सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम करके, उसे बड़ा प्रिय (समाचार) मानते हुए सुमन्त्र राजभवन से बाहर निकले।
Verse 23
प्रपन्नो राजमार्गं च पताका ध्वजशोभितम् । स सूतस् तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥
prapanno rājamārgaṃ ca patākā dhvajaśobhitam | sa sūtas tatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ
And, having gained the royal highway adorned with pennants and banners, the charioteer heard there the talk [all] concerning Rāma.
पताकाओं और ध्वजाओं से सुशोभित राजमार्ग पर पहुँचकर उन सूत ने वहाँ राम से सम्बन्धित बातें सुनीं।
Verse 24
ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम् । रामवेश्म सुमन्त्रस् तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ॥
tato dadarśa ruciraṃ kailāsasadṛśaprabham | rāmaveśma sumantras tu śakraveśmasamaprabham
Then Sumantra beheld the lovely dwelling of Rāma, of splendor like Kailāsa, of splendor equal to the mansion of Śakra (Indra),
तदनन्तर सुमन्त्र ने कैलास के समान प्रभा वाले और इन्द्र-भवन के समान कान्ति वाले राम के सुन्दर भवन को देखा।
Verse 25
महाकपाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम् । काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ॥
mahākapāṭapihitaṃ vitardiśataśobhitam | kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam
closed with great door-leaves, graced by a hundred terraces, its chief front [adorned] with golden images, its archways of gem and coral,
वह (भवन) बड़े-बड़े किवाड़ों से बन्द, सैकड़ों वेदिकाओं से शोभित, सुवर्ण-प्रतिमाओं वाले अग्रभाग से युक्त और मणि-मूँगे के तोरणों वाला था।
Verse 26
शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम् । दामभिर् वरमाल्यानां सुमहद्भिर् अलंकृतम् ॥
śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhopamam | dāmabhir varamālyānāṃ sumahadbhir alaṃkṛtam
resembling a dense autumn cloud, radiant, like a cave of Meru, adorned with great and excellent garland-wreaths.
वह शरद्-ऋतु के घने मेघ के समान, देदीप्यमान, मेरु की गुफा के समान, और उत्तम पुष्पमालाओं की बड़ी-बड़ी लड़ियों से अलंकृत था।
Verse 27
स वाजियुक्तेन रथेन सारथिर्; नराकुलं राजकुलं विलोकयन् । ततः समासाद्य महाधनं महत्; प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः ॥
sa vājiyuktena rathena sārathir; narākulaṃ rājakulaṃ vilokayan | tataḥ samāsādya mahādhanaṃ mahat; prahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ
That charioteer, with his horse-yoked chariot, gazing upon the people-thronged royal household, then, reaching that great and wealthy [mansion], became thrilled with joy, the hair of his body bristling.
अश्वों से जुते रथ पर (चलते हुए) वे सारथि मनुष्यों से भरे राजकुल को देखते हुए, उस महान धनसम्पन्न (भवन) के समीप पहुँचकर रोमांचित (हर्षपुलकित) हो उठे।
Verse 28
तद् अद्रिकूटाचलमेघसंनिभं; महाविमानोत्तमवेश्मसंघवत् । अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः; प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥
tad adrikūṭācalameghasaṃnibhaṃ; mahāvimānottamaveśmasaṃghavat | avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ; prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam
That [dwelling], like a mountain-peak, an unmoving cloud, with its cluster of lofty mansions like great aerial cars, the charioteer entered unhindered, as a sea-monster enters the jewel-rich ocean.
पर्वत-शिखर और मेघ-मण्डित पर्वत के समान, उत्तम विमानों के समान अनेक भवनों से युक्त उस (निवास) में वे सारथि बिना रोक-टोक वैसे ही प्रविष्ट हुए जैसे प्रचुर रत्नों वाले समुद्र में मकर।