Sarga 12
Ayodhya Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि । विवेष्टमानम् उदीक्ष्य सैक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥
putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi | viveṣṭamānam udīkṣya saikṣvākam idam abravīt
Seeing him, afflicted by grief for his son, senseless, fallen on the ground and writhing, that wicked woman spoke this to the scion of Ikṣvāku:
पुत्र-शोक से पीड़ित, अचेत, भूमि पर गिरे और छटपटाते हुए उन इक्ष्वाकुनन्दन (राजा) को देखकर उस पापिनी ने यह कहा —
Verse 2
पापं कृत्वेव किम् इदं मम संश्रुत्य संश्रवम् । शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वम् अर्हसि ॥
pāpaṃ kṛtveva kim idaṃ mama saṃśrutya saṃśravam | śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvam arhasi
"As though you had committed some sin, after promising me your pledge, you lie sunk upon the surface of the earth. You ought to abide firm in your plighted stand."
"मानो कोई पाप करके, मुझसे अपना वचन देकर, आप क्यों अवसन्न होकर धरती पर पड़े हैं? आपको तो अपनी मर्यादा (वचन) में स्थिर रहना चाहिए।"
Verse 3
आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः । सत्यम् आश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रचोदितः ॥
āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ | satyam āśritya hi mayā tvaṃ ca dharmaṃ pracoditaḥ
"Those who know dharma declare that truth is the highest dharma; and it was by relying upon truth that I too urged you to [this] dharma."
"धर्म के ज्ञाता लोग सत्य को ही परम धर्म कहते हैं; सत्य का ही आश्रय लेकर मैंने आपको भी धर्म की ओर प्रेरित किया है।"
Verse 4
संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः । प्रदाय पक्षिणो राजञ् जगाम गतिम् उत्तमाम् ॥
saṃśrutya śaibyaḥ śyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ | pradāya pakṣiṇo rājañ jagāma gatim uttamām
"Having pledged himself, the Śaibya king, lord of the earth, gave his own flesh to the hawk for the sake of the bird, O king, and attained the highest goal."
"हे राजन्! जगत्पति शैब्य ने बाज़ को वचन देकर अपना शरीर उस पक्षी को अर्पित करके उत्तम गति प्राप्त की।"
Verse 5
तथ ह्य् अलर्कस् तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे । याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ ॥
tatha hy alarkas tejasvī brāhmaṇe vedapārage | yācamāne svake netre uddhṛtyāvimanā dadau
"So too the splendid Alarka, when a brāhmaṇa versed in the Veda begged him, plucked out his own eyes and gave them, untroubled in mind."
"इसी प्रकार तेजस्वी अलर्क ने, वेदपारंगत ब्राह्मण के माँगने पर, अपने दोनों नेत्र निकालकर बिना किसी क्षोभ के दे दिए।"
Verse 6
सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यम् अन्वितः । सत्यानुरोधात् समये वेलां खां नातिवर्तते ॥
saritāṃ tu patiḥ svalpāṃ maryādāṃ satyam anvitaḥ | satyānurodhāt samaye velāṃ khāṃ nātivartate
"And the lord of rivers (the ocean), true to his word, does not, out of regard for truth, overstep at the appointed time its slender bound, its shore."
"नदियों का स्वामी समुद्र सत्य से युक्त होकर, सत्य के अनुरोध से, अपनी थोड़ी-सी मर्यादा (वेला) का भी समय पर उल्लंघन नहीं करता।"
Verse 7
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि । अग्रतस् ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥
samayaṃ ca mamāryemaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi | agratas te parityaktā parityakṣyāmi jīvitam
"And if you will not keep this pledge of mine, O noble one, then, forsaken by you, before your very eyes I shall forsake my life."
"हे आर्य! यदि आप मेरे इस वचन (संकल्प) को पूरा नहीं करेंगे, तो आपके सामने ही, आपके द्वारा त्यागी हुई मैं, अपने प्राणों का त्याग कर दूँगी।"
Verse 8
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया । नाशकत् पाशम् उन्मोक्तुं बलिर् इन्द्रकृतं यथा ॥
evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā | nāśakat pāśam unmoktuṃ balir indrakṛtaṃ yathā
Thus goaded by the fearless Kaikeyī, the king was unable to loose the noose, as Bali could not the one laid by Indra.
निःशंक (निर्लज्ज) कैकेयी द्वारा इस प्रकार प्रेरित किए जाने पर राजा उस पाश को वैसे ही नहीं खोल सके जैसे इन्द्र के लगाए पाश को बलि नहीं खोल सका।
Verse 9
उद्भ्रान्तहृदयश् चापि विवर्णवनदो ऽभवत् । स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा ॥
udbhrāntahṛdayaś cāpi vivarṇavanado 'bhavat | sa dhuryo vai parispandan yugacakrāntaraṃ yathā
And he became distraught of heart and changed of color and voice; like a draught-ox he quivered, as if caught between the yoke and the wheel.
उद्भ्रान्त हृदय वाले वे राजा विवर्ण मुख वाले हो गए, और जूए तथा चक्र के बीच में छटपटाते हुए धुरी-वाहक बैल के समान (काँपने लगे)।
Verse 10
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्याम् अपश्यन्न् इव भूमिपः । कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥
vihvalābhyāṃ ca netrābhyām apaśyann iva bhūmipaḥ | kṛcchrād dhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīm idam abravīt
And the lord of the earth, his eyes reeling as if he saw nothing, steadying himself with difficulty by resolve, spoke this to Kaikeyī:
विह्वल नेत्रों से मानो कुछ न देखते हुए, भूपाल ने बड़े कष्ट से धैर्यपूर्वक अपने को सँभालकर कैकेयी से यह कहा —
Verse 11
यस् ते मन्त्रकृतः पाणिर् अग्नौ पापे मया धृतः । तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥
yas te mantrakṛtaḥ pāṇir agnau pāpe mayā dhṛtaḥ | taṃ tyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ saha tvayā
"That hand of yours, taken by me with sacred mantras before the fire, O wicked one — that I forsake, and your son too, born of you, together with you."
"हे पापिनी! विवाह के मन्त्रों के साथ अग्नि के समक्ष मैंने तुम्हारा जो हाथ थामा था, उसे मैं त्याग देता हूँ; और तुम्हारे साथ तुम्हारे औरस पुत्र को भी त्याग देता हूँ।"
Verse 12
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः । उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता ॥
tataḥ pāpasamācārā kaikeyī pārthivaṃ punaḥ | uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrchitā
Then Kaikeyī, of evil conduct, skilled in speech, overcome by rage, again spoke a harsh word to the king:
तब पाप-आचरण वाली, वचन में निपुण कैकेयी रोष से मूर्च्छित होकर राजा से फिर कठोर वचन बोली —
Verse 13
किम् इदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम् । आनाययितुम् अक्लिष्टं पुत्रं रामम् इहार्हसि ॥
kim idaṃ bhāṣase rājan vākyaṃ gararujopamam | ānāyayitum akliṣṭaṃ putraṃ rāmam ihārhasi
"Why do you utter this, O king — a speech like the agony of poison? You ought to have your untroubled son Rāma brought here."
"हे राजन्! आप विष की पीड़ा के समान यह वचन क्यों कह रहे हैं? आपको तो अनायास कर्म करने वाले अपने पुत्र राम को यहाँ बुलवा लेना चाहिए।"
Verse 14
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् । निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥
sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram | niḥsapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi
"Having established my son in the kingship, and made Rāma a forest-dweller, and made me free of a rival, you shall have fulfilled your duty."
"मेरे पुत्र को राज्य पर बैठाकर, राम को वनवासी बनाकर, और मुझे सौतरहित करके आप कृतकृत्य हो जाएँगे।"
Verse 15
स नुन्न इव तीक्षेण प्रतोदेन हयोत्तमः । राजा प्रदोचितो ऽभीक्ष्णं कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥
sa nunna iva tīkṣeṇa pratodena hayottamaḥ | rājā pradocito 'bhīkṣṇaṃ kaikeyīm idam abravīt
Like an excellent horse pricked by a sharp goad, the king, repeatedly goaded, spoke this to Kaikeyī:
तीक्ष्ण चाबुक से हाँके गए उत्तम घोड़े के समान, बार-बार प्रेरित किए जाते हुए राजा ने कैकेयी से यह कहा —
Verse 16
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि नष्टा च मम चेतना । ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुम् इच्छामि धार्मिकम् ॥
dharmabandhena baddho 'smi naṣṭā ca mama cetanā | jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭum icchāmi dhārmikam
"I am bound by the bond of dharma, and my understanding is lost; I wish to see my eldest, dear, righteous son Rāma."
"मैं धर्म के बन्धन से बँधा हुआ हूँ, और मेरी चेतना नष्ट हो चुकी है; मैं अपने प्रिय, धार्मिक ज्येष्ठ पुत्र राम को देखना चाहता हूँ।"
Verse 17
इति राज्ञो वचः श्रुत्वा कैकेयी तदनन्तरम् । स्वयम् एवाब्रवीत् सूतं गच्छ त्वं रामम् आनय ॥
iti rājño vacaḥ śrutvā kaikeyī tadanantaram | svayam evābravīt sūtaṃ gaccha tvaṃ rāmam ānaya
Hearing the king's words, Kaikeyī, immediately thereafter, herself spoke to the charioteer: "Go, bring Rāma."
राजा का यह वचन सुनकर कैकेयी ने तदनन्तर स्वयं ही सूत से कहा — "तुम जाओ और राम को ले आओ।"
Verse 18
ततः स राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति । शोकारक्तेक्षणः श्रीमान् उद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः ॥
tataḥ sa rājā taṃ sūtaṃ sannaharṣaḥ sutaṃ prati | śokāraktekṣaṇaḥ śrīmān udvīkṣyovāca dhārmikaḥ
Then that king, his gladness gone, his glorious eyes reddened with grief, that righteous one, gazing up at the charioteer, [made as if to] speak concerning his son.
तब पुत्र के प्रति हर्षरहित, शोक से लाल आँखों वाले श्रीमान धार्मिक राजा ने उस सूत की ओर दृष्टि उठाकर (कुछ कहना चाहा)।
Verse 19
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् । प्रगृहीताञ्जलिः किं चित् तस्माद् देशाद् अपाक्रमन् ॥
sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam | pragṛhītāñjaliḥ kiṃ cit tasmād deśād apākraman
Sumantra, hearing the piteous [words] and seeing the king distressed, with joined palms withdrew a little from that place.
करुण (दृश्य) सुनकर और राजा को दीन देखकर सुमन्त्र हाथ जोड़े हुए उस स्थान से कुछ पीछे हट गए।
Verse 20
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान् न शशाक महीपतिः । तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥
yadā vaktuṃ svayaṃ dainyān na śaśāka mahīpatiḥ | tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha
When the lord of the earth, out of dejection, was himself unable to speak, then Kaikeyī, knowing his mind, replied to Sumantra:
जब दीनतावश महीपति स्वयं कुछ कह न सके, तब मन्त्र (नीति) जानने वाली कैकेयी ने सुमन्त्र से उत्तर में कहा —
Verse 21
सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रम् आनय सुन्दरम् । स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥
sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghram ānaya sundaram | sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayena nananda ca
"Sumantra, I would see Rāma; bring the handsome one quickly." And he, deeming it something auspicious, rejoiced in his heart.
"हे सुमन्त्र! मैं राम को देखना चाहती हूँ, उस सुन्दर को शीघ्र ले आओ।" वह (सुमन्त्र) इसे कल्याणकारी मानकर हृदय से आनन्दित हुए।
Verse 22
सुमन्त्रश् चिन्तयाम् आस त्वरितं चोदितस् तया । व्यक्तं रामो ऽभिषेकार्थम् इहायास्यति धर्मवित् ॥
sumantraś cintayām āsa tvaritaṃ coditas tayā | vyaktaṃ rāmo 'bhiṣekārtham ihāyāsyati dharmavit
And Sumantra, urged on by her to hasten, reflected: "Clearly Rāma, the knower of dharma, will come here for the consecration."
उसके द्वारा त्वरा दिए गए सुमन्त्र ने शीघ्रता करते हुए सोचा — "निश्चय ही धर्मज्ञ राम यहाँ अभिषेक के लिए आएँगे।"
Verse 23
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः । निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया ॥
iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā punaḥ | nirjagāma mahātejā rāghavasya didṛkṣayā
Thus the charioteer, having made up his mind, again, with great joy, that one of great splendor set forth, out of a longing to see Rāghava.
इस प्रकार मन में निश्चय करके वे महातेजस्वी सूत बड़े हर्ष के साथ राघव के दर्शन की इच्छा से फिर बाहर निकले।
Verse 24
ततः पुरस्तात् सहसा विनिर्गतो; महीपतीन् द्वारगतान् विलोकयन् । ददर्श पौरान् विविधान् महाधनान्; उपस्थितान् द्वारम् उपेत्य विष्ठितान् ॥
tataḥ purastāt sahasā vinirgato; mahīpatīn dvāragatān vilokayan | dadarśa paurān vividhān mahādhanān; upasthitān dvāram upetya viṣṭhitān
Then, having come forth suddenly ahead, looking upon the lords of the earth gathered at the gate, he saw the many wealthy citizens come up and standing in waiting at the gate.
तदनन्तर सहसा आगे निकलकर, द्वार पर आए हुए राजाओं को देखते हुए, उन्होंने द्वार पर आकर खड़े हुए नाना प्रकार के महाधनी नगरवासियों को देखा।