Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 14

Ayodhya Kanda

27 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स तद् अन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् । प्रविविक्तां ततः कक्ष्याम् आससाद पुराणवित् ॥

    sa tad antaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam | praviviktāṃ tataḥ kakṣyām āsasāda purāṇavit

    Passing beyond that door of the inner apartments, thronged with people, the knower of ancient lore then reached a secluded courtyard,

    वे पुराणवेत्ता (सुमन्त्र) जनाकुल उस अन्तःपुर-द्वार को पार करके फिर एक (भीतरी) एकान्त कक्षा (प्रांगण) में पहुँचे।

  2. Verse 2

    प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर् युवभिर् मृष्टकुण्डलैः । अप्रमादिभिर् एकाग्रैः स्वनुरक्तैर् अधिष्ठिताम् ॥

    prāsakārmukabibhradbhir yuvabhir mṛṣṭakuṇḍalaiḥ | apramādibhir ekāgraiḥ svanuraktair adhiṣṭhitām

    guarded by young men bearing javelins and bows, with polished earrings, heedful, single-minded, and well-devoted;

    वह (कक्षा) भाले और धनुष धारण किए, चमकीले कुण्डलों वाले, प्रमादरहित, एकाग्र और भली-भाँति अनुरक्त (स्वामिभक्त) युवकों से रक्षित थी।

  3. Verse 3

    तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान् । ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥

    tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṃkṛtān | dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣān susamāhitān

    there he saw, standing at the door, aged men in ochre robes, staves in hand, well-adorned, overseers of the women's quarters, well-composed.

    वहाँ द्वार पर खड़े हुए, काषाय वस्त्र पहने, हाथ में बेंत लिए, भली-भाँति सजे और सावधान वृद्ध अन्तःपुराध्यक्षों को उन्होंने देखा।

  4. Verse 4

    ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः । सहभार्याय रामाय क्षिप्रम् एवाचचक्षिरे ॥

    te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ | sahabhāryāya rāmāya kṣipram evācacakṣire

    Seeing him come, they, wishing to do Rāma a kindness, quickly announced him to Rāma, who was with his wife.

    राम का प्रिय करने की इच्छा वाले उन (अध्यक्षों) ने (सुमन्त्र को) आता देखकर पत्नी सहित राम को शीघ्र ही सूचित कर दिया।

  5. Verse 5

    प्रतिवेदितम् आज्ञाय सूतम् अभ्यन्तरं पितुः । तत्रैवानाययाम् आस राघवः प्रियकाम्यया ॥

    prativeditam ājñāya sūtam abhyantaraṃ pituḥ | tatraivānāyayām āsa rāghavaḥ priyakāmyayā

    Learning that the charioteer, come from his father, had been announced, Rāghava had him brought there at once, out of a desire to please.

    पिता के अन्तरंग सूत के आने की सूचना पाकर राघव ने प्रिय करने की इच्छा से उन्हें वहीं बुलवा लिया।

  6. Verse 6

    तं वैश्रवणसंकाशम् उपविष्टं स्वलंकृतम् । दादर्श सूतः पर्यङ्के सौवणो सोत्तरच्छदे ॥

    taṃ vaiśravaṇasaṃkāśam upaviṣṭaṃ svalaṃkṛtam | dādarśa sūtaḥ paryaṅke sauvaṇo sottaracchade

    The charioteer saw him, like Vaiśravaṇa (Kubera), seated well-adorned upon a golden couch with its upper coverlet,

    सूत ने उन्हें — कुबेर के समान, भली-भाँति सजे, ऊपर बिछौने वाली स्वर्णमय शय्या पर बैठे हुए — देखा।

  7. Verse 7

    वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना । अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् ॥

    varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā | anuliptaṃ parārdhyena candanena paraṃtapam

    that scorcher of foes anointed with the finest sandal-paste — pure and fragrant, of a hue like the blood of the boar;

    वे परंतप (राम) शूकर के रक्त के समान (लालिमा लिए), पवित्र, सुगन्धित और बहुमूल्य चन्दन से अनुलिप्त थे।

  8. Verse 8

    स्थितया पार्श्वतश् चापि वालव्यजनहस्तया । उपेतं सीतया भूयश् चित्रया शशिनं यथा ॥

    sthitayā pārśvataś cāpi vālavyajanahastayā | upetaṃ sītayā bhūyaś citrayā śaśinaṃ yathā

    attended also by Sītā, standing at his side with a chowrie in her hand — like the moon [attended] by the bright star Citrā.

    पास ही हाथ में चँवर लिए खड़ी सीता से वे वैसे सुशोभित थे जैसे चित्रा नक्षत्र से चन्द्रमा।

  9. Verse 9

    तं तपन्तम् इवादित्यम् उपपन्नं स्वतेजसा । ववन्दे वरदं बन्दी नियमज्ञो विनीतवत् ॥

    taṃ tapantam ivādityam upapannaṃ svatejasā | vavande varadaṃ bandī niyamajño vinītavat

    Him, like the burning sun, endued with his own splendor, the bard — a knower of observances — reverenced humbly, as one reverences a granter of boons.

    अपने तेज से सम्पन्न, तपते हुए सूर्य के समान उन वरदाता (राम) को नियमज्ञ बन्दी (सुमन्त्र) ने विनम्रतापूर्वक प्रणाम किया।

  10. Verse 10

    प्राञ्जलिस् तु सुखं पृष्ट्वा विहारशयनासने । राजपुत्रम् उवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥

    prāñjalis tu sukhaṃ pṛṣṭvā vihāraśayanāsane | rājaputram uvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ

    And with joined palms, having inquired after his ease in his recreation, his couch, and his seat, Sumantra, honored by the king, spoke this to the prince:

    हाथ जोड़कर, विहार, शय्या और आसन में कुशल पूछकर, राजा द्वारा सम्मानित सुमन्त्र ने राजकुमार से यह कहा —

  11. Verse 11

    कौसल्या सुप्रभा देव पिता त्वं द्रष्टुम् इच्छति । महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र माचिरम् ॥

    kausalyā suprabhā deva pitā tvaṃ draṣṭum icchati | mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra māciram

    "O lord, fair-radiant son of Kausalyā, your father wishes to see you, together with Queen Kaikeyī; let there be going there without delay."

    "हे देव! कौसल्या के सुशोभन पुत्र! आपके पिता महारानी कैकेयी के साथ आपको देखना चाहते हैं; वहाँ बिना विलम्ब पधारिए।"

  12. Verse 12

    एवम् उक्तस् तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः । ततः संमानयाम् आस सीताम् इदम् उवाच ह ॥

    evam uktas tu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ | tataḥ saṃmānayām āsa sītām idam uvāca ha

    Thus addressed, that lion among men, of great splendor, delighted, then honored Sītā and said this:

    ऐसा कहे जाने पर महातेजस्वी नरसिंह (राम) हर्षित होकर, सीता का सम्मान करते हुए, उनसे यह बोले —

  13. Verse 13

    देवि देवश् च देवी च समागम्य मदन्तरे । मन्त्रेयेते ध्रुवं किं चिद् अभिषेचनसंहितम् ॥

    devi devaś ca devī ca samāgamya madantare | mantreyete dhruvaṃ kiṃ cid abhiṣecanasaṃhitam

    "Queen [Sītā], the king and the queen, having met, are surely taking counsel together over something concerning the consecration, in my interest."

    "हे देवी! राजा और रानी मिलकर मेरे विषय में निश्चय ही अभिषेक से सम्बन्धित कुछ विचार कर रहे हैं।"

  14. Verse 14

    लक्षयित्वा ह्य् अभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा । संचोदयति राजानं मदर्थं मदिरेक्षणा ॥

    lakṣayitvā hy abhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā | saṃcodayati rājānaṃ madarthaṃ madirekṣaṇā

    "For, perceiving the king's intent, the dear-wishing, very gracious, dark-eyed [Kaikeyī] is urging on the king for my sake."

    "मेरे प्रिय की इच्छा रखने वाली वह सुदक्षिण, मदिर नेत्रों वाली (कैकेयी) पिता के अभिप्राय को ताड़कर मेरे लिए राजा को प्रेरित कर रही हैं।"

  15. Verse 15

    यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूत आगतः । ध्रुवम् अद्यैव मां राजा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥

    yādṛśī pariṣat tatra tādṛśo dūta āgataḥ | dhruvam adyaiva māṃ rājā yauvarājye 'bhiṣekṣyati

    "Such as is the assembly there, so fitting a messenger has come; surely this very day the king will consecrate me in the heir-apparency."

    "जैसी वहाँ सभा जुटी है और जैसा दूत आया है, उससे निश्चय ही राजा आज ही मुझे युवराज-पद पर अभिषिक्त करेंगे।"

  16. Verse 16

    हन्त शीघ्रम् इतो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिः । सह त्वं परिवारेण सुखम् आस्स्व रमस्य च ॥

    hanta śīghram ito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatiḥ | saha tvaṃ parivāreṇa sukham āssva ramasya ca

    "Come! Going quickly hence, I shall see the lord of the earth; do you, with your retinue, remain at ease and rejoice."

    "अच्छा, मैं यहाँ से शीघ्र जाकर महीपति से मिलता हूँ। तुम अपने परिवार के साथ सुखपूर्वक रहो और आनन्द करो।"

  17. Verse 17

    पतिसंमानिता सीता भर्तारम् असितेक्षणा । आद्वारम् अनुवव्राज मङ्गलान्य् अभिदध्युषी ॥

    patisaṃmānitā sītā bhartāram asitekṣaṇā | ādvāram anuvavrāja maṅgalāny abhidadhyuṣī

    Honored by her husband, the dark-eyed Sītā followed her husband to the door, uttering [prayers for] blessings.

    पति से सम्मानित, काले नेत्रों वाली सीता मांगलिक वचन कहती हुई पति के पीछे-पीछे द्वार तक गईं।

  18. Verse 18

    स सर्वान् अर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च । ततः पावकसंकाशम् आरुरोह रथोत्तमम् ॥

    sa sarvān arthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca | tataḥ pāvakasaṃkāśam āruroha rathottamam

    Having seen all the petitioners, come up to them and greeted them in return, he then mounted his excellent chariot, bright as fire,

    समस्त अर्थीजनों (प्रार्थियों) को देखकर, उनसे मिलकर और उनका अभिनन्दन करके, वे अग्नि के समान उत्तम रथ पर आरूढ़ हुए।

  19. Verse 19

    मुष्णन्तम् इव चक्षूंषि प्रभया हेमवर्चसं । करेणुशिशुकल्पैश् च युक्तं परमवाजिभिः ॥

    muṣṇantam iva cakṣūṃṣi prabhayā hemavarcasaṃ | kareṇuśiśukalpaiś ca yuktaṃ paramavājibhiḥ

    of golden luster, as if stealing away the eyes by its radiance, yoked with the finest horses that were like young elephants.

    वह (रथ) स्वर्ण के समान कान्ति वाला, अपनी प्रभा से मानो नेत्रों को चुराता हुआ, और हाथी के बच्चों के समान उत्तम घोड़ों से जुता हुआ था।

  20. Verse 20

    हरियुक्तं सहस्राक्षो रथम् इन्द्र इवाशुगम् । प्रययौ तूर्णम् आस्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ॥

    hariyuktaṃ sahasrākṣo ratham indra ivāśugam | prayayau tūrṇam āsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā

    Like the thousand-eyed [Indra] mounting his swift chariot yoked with bays, Rāghava, blazing with glory, having ascended it, swiftly set forth.

    जैसे सहस्राक्ष इन्द्र घोड़ों से जुते तीव्रगामी रथ पर (चढ़ते हैं), वैसे ही राज्यलक्ष्मी से देदीप्यमान राघव शीघ्रता से उस पर आरूढ़ होकर चल पड़े।

  21. Verse 21

    स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवान् अभिनादयन् । निकेतान् निर्ययौ श्रीमान् महाभ्राद् इव चन्द्रमाः ॥

    sa parjanya ivākāśe svanavān abhinādayan | niketān niryayau śrīmān mahābhrād iva candramāḥ

    Like a thundercloud in the sky, resounding and making all re-echo, the glorious one went forth from his abode, like the moon from a great cloud.

    आकाश में गरजते मेघ के समान शब्द करते हुए, (सर्वत्र) प्रतिध्वनित करते हुए वे श्रीमान (राम) अपने निवास से वैसे निकले जैसे महान मेघ से चन्द्रमा।

  22. Verse 22

    छत्रचामरपाणिस् तु लक्ष्मणो राघवानुजः । जुगोप भ्रातरं भ्राता रथम् आस्थाय पृष्ठतः ॥

    chatracāmarapāṇis tu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ | jugopa bhrātaraṃ bhrātā ratham āsthāya pṛṣṭhataḥ

    And Lakṣmaṇa, the younger brother of Rāghava, parasol and chowrie in hand, guarded his brother, mounting the chariot and standing behind.

    राघव के छोटे भाई लक्ष्मण छत्र और चँवर हाथ में लिए रथ पर पीछे खड़े होकर भाई के रूप में अपने भाई की रक्षा करने लगे।

  23. Verse 23

    ततो हलहलाशब्दस् तुमुलः समजायत । तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ॥

    tato halahalāśabdas tumulaḥ samajāyata | tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ

    Then a tumultuous "halahalā" sound arose on every side from the throng of people as he came forth.

    तब उनके बाहर निकलते समय सब ओर जनसमूह का कोलाहलपूर्ण 'हलहला' शब्द उठ खड़ा हुआ।

  24. Verse 24

    स राघवस् तत्र कथाप्रलापं; शुश्राव लोकस्य समागतस्य । आत्माधिकारा विविधाश् च वाचः; प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥

    sa rāghavas tatra kathāpralāpaṃ; śuśrāva lokasya samāgatasya | ātmādhikārā vividhāś ca vācaḥ; prahṛṣṭarūpasya pure janasya

    There Rāghava heard the talk and babble of the world gathered together, and the various words — each touching upon himself — of the city-folk, who were in joyful mood:

    वहाँ राघव ने एकत्र हुए लोगों की वार्ता और चर्चा सुनी — हर्षित नगरवासियों के अपने (राम के) विषय में कहे गए नाना प्रकार के वचन —

  25. Verse 25

    एष श्रियं गच्छति राघवो ऽद्य; राजप्रसादाद् विपुलां गमिष्यन् । एते वयं सर्वसमृद्धकामा; येषाम् अयं नो भविता प्रशास्ता । लाभो जनस्यास्य यद् एष सर्वं; प्रपत्स्यते राष्ट्रम् इदं चिराय ॥

    eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo 'dya; rājaprasādād vipulāṃ gamiṣyan | ete vayaṃ sarvasamṛddhakāmā; yeṣām ayaṃ no bhavitā praśāstā | lābho janasyāsya yad eṣa sarvaṃ; prapatsyate rāṣṭram idaṃ cirāya

    "This Rāghava goes today to fortune; by the king's grace he will attain abundant [glory]. We here have all our desires fulfilled, we whose ruler he will be. It is a gain for this people, that he will inherit this whole realm for long."

    "ये राघव आज राज्यलक्ष्मी को प्राप्त हो रहे हैं, जो राजा की कृपा से विशाल (लक्ष्मी) पाएँगे। हम सब अपनी समस्त कामनाओं में सफल हैं, क्योंकि ये हमारे शासक होंगे। इस जनता के लिए यह लाभ है कि ये चिरकाल तक इस समस्त राष्ट्र का शासन करेंगे।"

  26. Verse 26

    स घोषवद्भिश् च हयैः सनागैः; पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः । महीयमानः प्रवरैश् च वादकैर्; अभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥

    sa ghoṣavadbhiś ca hayaiḥ sanāgaiḥ; puraḥsaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ | mahīyamānaḥ pravaraiś ca vādakair; abhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau

    He went forth, magnified — with neighing horses and with elephants, with heralds going before, with criers of 'svastika,' bards, and genealogists, and extolled by the foremost minstrels — like Vaiśravaṇa (Kubera).

    शब्द करते (हिनहिनाते) घोड़ों, हाथियों, आगे-आगे चलने वाले स्वस्तिवाचक, सूत और मागधों से सम्मानित तथा श्रेष्ठ वादकों से स्तुत होकर वे कुबेर के समान चले।

  27. Verse 27

    करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं; महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् । प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं; ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥

    kareṇumātaṅgarathāśvasaṃkulaṃ; mahājanaughaiḥ paripūrṇacatvaram | prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasaṃcayaṃ; dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham

    Rāma beheld the lovely great highway, thronged with she-elephants, tuskers, chariots, and horses, its crossings filled with great crowds of people, rich in jewels and heaped with many wares.

    हथिनियों, गजराजों, रथों और घोड़ों से भरे, महान जनसमूहों से पूर्ण चौराहों वाले, प्रचुर रत्नों और बहुत-सी बिकाऊ वस्तुओं के संग्रह वाले उस सुन्दर राजमार्ग को राम ने देखा।