Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 11

Ayodhya Kanda

15 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अतदर्हं महाराजं शयानम् अतथोचितम् । ययातिम् इव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम् ॥

    atadarhaṃ mahārājaṃ śayānam atathocitam | yayātim iva puṇyānte devalokāt paricyutam

    [Beholding] the great king, undeserving of this, lying in a manner unbefitting him, like Yayāti fallen from the world of the gods at the end of his merit —

    ऐसी दशा के अयोग्य, अनुपयुक्त रूप में लेटे हुए उन महाराज को — पुण्य के क्षीण होने पर देवलोक से च्युत ययाति के समान (देखकर) —

  2. Verse 2

    अनर्थरूपा सिद्धार्था अभीता भयदर्शिनी । पुनर् आकारयाम् आस तम् एव वरम् अङ्गना ॥

    anartharūpā siddhārthā abhītā bhayadarśinī | punar ākārayām āsa tam eva varam aṅganā

    she of baneful form, her object as good as gained, herself unafraid yet showing him cause for fear, that woman once more called for that very boon:

    अनर्थकारी रूप वाली, अपना प्रयोजन सिद्ध कर चुकी, निर्भय और (दूसरों को) भय दिखाने वाली उस स्त्री ने उसी वर की फिर माँग की —

  3. Verse 3

    त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः । मम चेमं वरं कस्माद् विधारयितुम् इच्छसि ॥

    tvaṃ katthase mahārāja satyavādī dṛḍhavrataḥ | mama cemaṃ varaṃ kasmād vidhārayitum icchasi

    "You boast, great king, of being truthful of speech and firm of vow; why then do you wish to withhold this boon of mine?"

    "हे महाराज! आप अपने को सत्यवादी और दृढ़व्रत कहकर गर्व करते हैं; फिर मेरे इस वर को रोकना क्यों चाहते हैं?"

  4. Verse 4

    एवम् उक्तस् तु कैकेय्या राजा दशरथस् तदा । प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्न् इव ॥

    evam uktas tu kaikeyyā rājā daśarathas tadā | pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtaṃ vihvalann iva

    Thus addressed by Kaikeyī, King Daśaratha then, enraged, replied, distraught for a moment:

    कैकेयी के इस प्रकार कहने पर राजा दशरथ उस समय क्रुद्ध होकर, क्षण भर विह्वल-से होकर उत्तर में बोले —

  5. Verse 5

    मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुंगवे । हन्तानार्ये ममामित्रे रामः प्रव्राजितो वनम् ॥

    mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṃgave | hantānārye mamāmitre rāmaḥ pravrājito vanam

    "When I am dead, and Rāma, that bull among men, has gone to the forest — alas, O ignoble one, O enemy of mine! — [will you exult,] 'Rāma has been banished to the forest'?"

    The verse is elliptical: the second line lacks a finite verb; the intelligible sense is rendered, with the implied exultation supplied in brackets, nothing invented.

    "मेरे मर जाने पर और नरश्रेष्ठ राम के वन चले जाने पर — हाय, हे अनार्ये! हे मेरी शत्रु! (कहा जाएगा कि) 'राम वन को निर्वासित कर दिए गए।'"

  6. Verse 6

    यदि सत्यं ब्रवीम्य् एतत् तद् असत्यं भविष्यति । अकीर्तिर् अतुला लोके ध्रुवं परिभवश् च मे ॥

    yadi satyaṃ bravīmy etat tad asatyaṃ bhaviṣyati | akīrtir atulā loke dhruvaṃ paribhavaś ca me

    "If I speak this [promise] as true, that [reputation for truth of mine] will yet prove false; surely matchless infamy and disgrace in the world will be mine."

    The verse is terse and ambiguous; rendered to convey the king's dilemma that whatever he does, ruin and disgrace follow, without adding content beyond the words.

    "यदि मैं इस (वचन) को सत्य करूँ, तो (मेरा धर्म) असत्य हो जाएगा; लोक में मेरी अतुल अपकीर्ति और निश्चय ही पराभव होगा।"

  7. Verse 7

    तथा विलपतस् तस्य परिभ्रमितचेतसः । अस्तम् अभ्यगमत् सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥

    tathā vilapatas tasya paribhramitacetasaḥ | astam abhyagamat sūryo rajanī cābhyavartata

    As he lamented thus, his mind reeling, the sun went to its setting and the night came on.

    इस प्रकार विलाप करते और विचलित चित्त वाले उन (राजा) का (समय बीतता रहा); सूर्य अस्त हो गया और रात्रि आ गई।

  8. Verse 8

    स त्रियामा तथार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता । राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ॥

    sa triyāmā tathārtasya candramaṇḍalamaṇḍitā | rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī

    That three-watched night, adorned with the orb of the moon, did not seem to shine for the afflicted king as he lamented.

    चन्द्रमण्डल से मण्डित वह तीन पहरों वाली रात्रि उस प्रकार आर्त और विलाप करते हुए राजा को (सुखद) प्रतीत नहीं हुई।

  9. Verse 9

    तथैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः । विललापार्तवद् दुःखं गगनासक्तलोचनः ॥

    tathaivoṣṇaṃ viniḥśvasya vṛddho daśaratho nṛpaḥ | vilalāpārtavad duḥkhaṃ gaganāsaktalocanaḥ

    Likewise sighing hot, the aged King Daśaratha lamented his grief like one stricken, his eyes fixed upon the sky.

    उसी प्रकार गरम साँसें खींचते हुए वृद्ध राजा दशरथ आकाश में दृष्टि लगाए, आर्त की भाँति, अपने दुःख पर विलाप करने लगे —

  10. Verse 10

    न प्रभातं त्वयेच्छामि मयायं रचितो ऽञ्जलिः । अथ वा गम्यतां शीघ्रं नाहम् इच्छामि निर्घृणाम् । नृशंसां कैकेयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत् ॥

    na prabhātaṃ tvayecchāmi mayāyaṃ racito 'ñjaliḥ | atha vā gamyatāṃ śīghraṃ nāham icchāmi nirghṛṇām | nṛśaṃsāṃ kaikeyīṃ draṣṭuṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat

    "O night, I do not wish the dawn to come through you; this [folding of my] hands I make to you. Or rather, let it pass swiftly — I do not wish to behold the merciless, cruel Kaikeyī, for whose doing has come this great calamity."

    "(हे रात्रि!) मैं नहीं चाहता कि तुम्हारे द्वारा प्रभात हो; यह मैंने तुम्हारे प्रति अंजलि बाँधी है। अथवा शीघ्र बीत जाओ — मैं इस निर्दय, नृशंस कैकेयी को नहीं देखना चाहता, जिसके कारण यह महान विपत्ति (आई)।"

  11. Verse 11

    एवम् उक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः । प्रसादयाम् आस पुनः कैकेयीं चेदम् अब्रवीत् ॥

    evam uktvā tato rājā kaikeyīṃ saṃyatāñjaliḥ | prasādayām āsa punaḥ kaikeyīṃ cedam abravīt

    Having spoken thus, the king then, with folded hands, sought again to propitiate Kaikeyī, and said this to her:

    ऐसा कहकर राजा ने फिर हाथ जोड़कर कैकेयी को प्रसन्न करने का प्रयत्न किया और कैकेयी से यह कहा —

  12. Verse 12

    साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः । प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः ॥

    sādhuvṛttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ | prasādaḥ kriyatāṃ devi bhadre rājño viśeṣataḥ

    "To one of good conduct, wretched, devoted to you, his life all but gone — let grace be shown, O queen, O gentle one, especially to [me,] the king."

    "हे देवी! हे भद्रे! सदाचारी, दीन, तुम्हारे (आश्रय में आए हुए) और आयु के अन्त में पहुँचे हुए इस राजा पर, विशेषकर राजा होने के कारण, कृपा करो।"

  13. Verse 13

    शून्येन खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम् । कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्य् असि ॥

    śūnyena khalu suśroṇi mayedaṃ samudāhṛtam | kuru sādhu prasādaṃ me bāle sahṛdayā hy asi

    "Surely, O fair-hipped one, this was uttered by me when void [of sense]; show me true grace, O child, for you have a [tender] heart."

    "हे सुश्रोणि! निश्चय ही शून्यचित्त होकर मैंने यह (वर देने की बात) कही थी; हे बाले! मुझ पर सच्ची कृपा करो, क्योंकि तुम तो सहृदय हो।"

  14. Verse 14

    विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा; ताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः । श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं; भर्तुर् नृशंसा न चकार वाक्यम् ॥

    viśuddhabhāvasya hi duṣṭabhāvā; tāmrekṣaṇasyāśrukalasya rājñaḥ | śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ; bhartur nṛśaṃsā na cakāra vākyam

    But that wicked-natured woman, hearing the strange, piteous lament of her husband — the king of pure disposition, his eyes red, brimming with tears — did not act upon his words.

    किन्तु उस विशुद्ध हृदय वाले, लाल आँखों और आँसुओं से भरे राजा — अपने पति — के विचित्र और करुण विलाप को सुनकर भी उस दुष्टहृदया नृशंस (स्त्री) ने अपना वचन नहीं बदला।

  15. Verse 15

    ततः स राजा पुनर् एव मूर्छितः; प्रियाम् अतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम् । समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति; क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः ॥

    tataḥ sa rājā punar eva mūrchitaḥ; priyām atuṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm | samīkṣya putrasya vivāsanaṃ prati; kṣitau visaṃjño nipapāta duḥkhitaḥ

    Then the king, once more swooning, beholding his beloved — displeased and speaking against him — regarding the banishment of his son, fell senseless and grieving to the ground.

    तब अपनी असंतुष्ट और प्रतिकूल बोलने वाली प्रिया को पुत्र के निर्वासन के विषय में (अटल) देखकर वह राजा फिर मूर्च्छित होकर दुःख से अचेत होकर धरती पर गिर पड़े।