Sarga 110
Ayodhya Kanda
52 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सा त्व् एवम् उक्ता वैदेही अनसूयान् असूयया । प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुम् उपचक्रमे ॥
sā tv evam uktā vaidehī anasūyān asūyayā | pratipūjya vaco mandaṃ pravaktum upacakrame
But Vaidehī, thus addressed by Anasūyā without malice, having honored her gentle speech, began to speak:
किन्तु अनसूया द्वारा बिना किसी दुर्भाव के इस प्रकार कही गई वैदेही उनके कोमल वचन का सम्मान करके बोलने लगीं —
Verse 2
नैतद् आश्चर्यम् आर्याया यन् मां त्वम् अनुभाषसे । विदितं तु ममाप्य् एतद् यथा नार्याः पतिर् गुरुः ॥
naitad āścaryam āryāyā yan māṃ tvam anubhāṣase | viditaṃ tu mamāpy etad yathā nāryāḥ patir guruḥ
"This is no wonder, that you, the noble one, so speak to me; for this too is known to me — that a woman's husband is her master.
"हे आर्ये! यह कोई आश्चर्य नहीं कि आप मुझसे ऐसा कहती हैं; पर मुझे भी यह ज्ञात है कि स्त्री का पति ही गुरु है।"
Verse 3
यद्य् अप्य् एष भवेद् भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः । अद्वैधम् उपवर्तव्यस् तथाप्य् एष मया भवेत् ॥
yady apy eṣa bhaved bhartā mamārye vṛttavarjitaḥ | advaidham upavartavyas tathāpy eṣa mayā bhavet
Even were this husband of mine, O noble one, devoid of good conduct, even then he would have to be served by me without reserve.
"हे आर्ये! यदि मेरा यह पति सदाचार से रहित भी होता, तब भी मुझे इसकी बिना किसी द्वैध (दुविधा) के सेवा करनी होती।"
Verse 4
किं पुनर् यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः । स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवर्ती पितृ प्रियः ॥
kiṃ punar yo guṇaślāghyaḥ sānukrośo jitendriyaḥ | sthirānurāgo dharmātmā mātṛvartī pitṛ priyaḥ
How much more one praiseworthy for his virtues — compassionate, master of his senses, of steadfast love, righteous of soul, dutiful toward his mother and dear to his father.
"फिर जो गुणों के कारण प्रशंसनीय, दयालु, जितेन्द्रिय, स्थिर अनुराग वाले, धर्मात्मा, माता के प्रति कर्तव्यनिष्ठ और पिता के प्रिय हैं — उनकी तो कहना ही क्या?"
Verse 5
यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः । ताम् एव नृपनारीणाम् अन्यासाम् अपि वर्तते ॥
yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ | tām eva nṛpanārīṇām anyāsām api vartate
The conduct which the mighty Rāma bears toward Kausalyā, that very conduct he bears toward the other royal women too.
"महाबली राम कौसल्या के प्रति जैसा बर्ताव रखते हैं, वैसा ही बर्ताव अन्य राजस्त्रियों के प्रति भी रखते हैं।"
Verse 6
सकृद् दृष्टास्व् अपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः । मातृवद् वर्तते वीरो मानम् उत्सृज्य धर्मवित् ॥
sakṛd dṛṣṭāsv api strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ | mātṛvad vartate vīro mānam utsṛjya dharmavit
Even toward women seen but once, the hero, loving as a son toward a king, bears himself as toward a mother, laying aside pride, the knower of dharma.
"राजा (दशरथ) के प्रति पुत्र के समान स्नेह रखने वाले वे धर्मज्ञ वीर, एक बार भी देखी गई स्त्रियों के प्रति भी अहंकार त्यागकर माता के समान बर्ताव करते हैं।"
Verse 7
आगच्छन्त्याश् च विजनं वनम् एवं भयावहम् । समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत् स्थितं मम ॥
āgacchantyāś ca vijanaṃ vanam evaṃ bhayāvaham | samāhitaṃ hi me śvaśrvā hṛdaye yat sthitaṃ mama
And as I was coming to the lonely forest, so fearful, what was earnestly laid upon me by my mother-in-law, that stands fixed in my heart.
"और इस प्रकार के भयंकर निर्जन वन में आती हुई मुझसे मेरी सासु ने जो हृदय से (उपदेश) दिया, वह मेरे हृदय में स्थित है।"
Verse 8
प्राणिप्रदानकाले च यत् पुरा त्व् अग्निसंनिधौ । अनुशिष्टा जनन्यास्मि वाक्यं तद् अपि मे धृतम् ॥
prāṇipradānakāle ca yat purā tv agnisaṃnidhau | anuśiṣṭā jananyāsmi vākyaṃ tad api me dhṛtam
And at the time of the giving of my hand, long ago, in the presence of the fire, the instruction I was given by my mother — that word too is held fast by me.
"और बहुत पहले, पाणिग्रहण के समय, अग्नि के समक्ष मेरी माता ने जो शिक्षा दी थी — वह वचन भी मैंने धारण कर रखा है।"
Verse 9
नवीकृतं तु तत् सर्वं वाक्यैस् ते धर्मचारिणि । पतिशुश्रूषणान् नार्यास् तपो नान्यद् विधीयते ॥
navīkṛtaṃ tu tat sarvaṃ vākyais te dharmacāriṇi | patiśuśrūṣaṇān nāryās tapo nānyad vidhīyate
All that has been made new again by your words, O practicer of dharma; for a woman there is ordained no austerity other than the service of her husband.
"हे धर्माचारिणी! वह सब आपके वचनों से फिर नया हो गया; क्योंकि स्त्री के लिए पतिसेवा के अतिरिक्त कोई अन्य तप विहित नहीं है।"
Verse 10
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते । तथा वृत्तिश् च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम् ॥
sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate | tathā vṛttiś ca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam
Sāvitrī, having rendered service to her husband, is exalted in heaven; and so you too, by such service, have gone the way to heaven.
"सावित्री पतिसेवा करके स्वर्ग में महिमा पाती हैं; और उसी प्रकार आप भी पतिसेवा के बल पर स्वर्ग के मार्ग को गई हैं।"
Verse 11
वरिष्ठा सर्वनारीणाम् एषा च दिवि देवता । रोहिणी च विना चन्द्रं मुहूर्तम् अपि दृश्यते ॥
variṣṭhā sarvanārīṇām eṣā ca divi devatā | rohiṇī ca vinā candraṃ muhūrtam api dṛśyate
Best of all women, this one too (Rohiṇī) is a deity in heaven; and Rohiṇī is not seen without the moon even for a moment.
"सब स्त्रियों में श्रेष्ठ ये (रोहिणी) भी स्वर्ग में देवता हैं; और रोहिणी चन्द्रमा के बिना क्षण भर भी दिखाई नहीं देतीं।"
Verse 12
एवंविधाश् च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः । देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥
evaṃvidhāś ca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ | devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā
And such pre-eminent women, of firm vows toward their husbands, are exalted in the world of the gods by their own meritorious deed."
"और इसी प्रकार की श्रेष्ठ स्त्रियाँ, जो पति के प्रति दृढ़व्रत वाली होती हैं, अपने ही पुण्य कर्म से देवलोक में महिमा पाती हैं।"
Verse 13
ततो ऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः । शिरस्य् आघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्य् उत ॥
tato 'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ | śirasy āghrāya covāca maithilīṃ harṣayanty uta
Then Anasūyā, delighted, hearing the word spoken by Sītā, smelling her upon the head, said to Maithilī, gladdening her:
तब सीता द्वारा कहे गए वचन को सुनकर अनसूया प्रसन्न होकर, उनका मस्तक सूँघकर, मैथिली को हर्षित करती हुई बोलीं —
Verse 14
नियमैर् विविधैर् आप्तं तपो हि महद् अस्ति मे । तत् संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते ॥
niyamair vividhair āptaṃ tapo hi mahad asti me | tat saṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate
"By manifold observances I have gained a great store of austerity; resorting to that power, O Sītā, I gladly offer you a gift, O you of pure vows.
"हे शुचिव्रते सीते! नाना प्रकार के नियमों से प्राप्त किया हुआ महान तप मेरे पास है; उसी बल का आश्रय लेकर मैं तुम्हें (वर देने को) प्रसन्नतापूर्वक उद्यत हूँ।"
Verse 15
उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि । प्रीता चास्म्य् उचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे । कृतम् इत्य् अब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम् ॥
upapannaṃ ca yuktaṃ ca vacanaṃ tava maithili | prītā cāsmy ucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me | kṛtam ity abravīt sītā tapobalasamanvitām
Fitting and proper is your speech, O Maithilī; and I am pleased. What suitable thing shall I do for you? Tell me." "It is already done," said Sītā to her, endowed as she was with the power of austerity.
"हे मैथिली! तुम्हारा वचन उचित और युक्तियुक्त है; और मैं प्रसन्न हूँ। तुम्हारे लिए कौन-सी उपयुक्त वस्तु करूँ, मुझे बताओ।" सीता ने तपोबल से युक्त उन (अनसूया) से कहा — "हो गया (यही पर्याप्त है)।"
Verse 16
सा त्व् एवम् उक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत् । सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्य् अहम् ॥
sā tv evam uktā dharmajñā tayā prītatarābhavat | saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomy aham
She, thus addressed, the knower of dharma, grew yet more pleased with her: "Ah, Sītā, I shall make your gladness bear fruit.
इस प्रकार कहे जाने पर वे धर्मज्ञा उनसे और भी अधिक प्रसन्न हो गईं — "अहा सीते! मैं तुम्हारे हर्ष को सफल करती हूँ।"
Verse 17
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रम् आभरणानि च । अङ्गरागं च वैदेहि महार्हम् अनुलेपनम् ॥
idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastram ābharaṇāni ca | aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārham anulepanam
This divine, choice garland, and this garment and ornaments, and this cosmetic unguent, O Vaidehī, and this precious anointing —
"हे वैदेही! यह दिव्य, श्रेष्ठ माला, यह वस्त्र और आभूषण, यह अंगराग (उबटन) और यह बहुमूल्य अनुलेपन —"
Verse 18
मया दत्तम् इदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् । अनुरूपम् असंक्लिष्टं नित्यम् एव भविष्यति ॥
mayā dattam idaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet | anurūpam asaṃkliṣṭaṃ nityam eva bhaviṣyati
given by me, O Sītā, let it adorn your limbs; fitting and never-soiling, it shall remain so forever.
"हे सीते! मेरे द्वारा दिया हुआ यह तुम्हारे अंगों को सुशोभित करे; यह अनुरूप और कभी न मैला होने वाला, सदा ऐसा ही बना रहेगा।"
Verse 19
अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे । शोभयिष्यामि भर्तारं यथा श्रीर् विष्णुम् अव्ययम् ॥
aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje | śobhayiṣyāmi bhartāraṃ yathā śrīr viṣṇum avyayam
Your limbs anointed with the divine unguent, O daughter of Janaka, you shall beautify your husband, as the imperishable Śrī beautifies Viṣṇu."
"हे जनककुमारी! दिव्य अंगराग से लिपे अंगों वाली तुम अपने पति को वैसे ही सुशोभित करोगी, जैसे अविनाशी श्री (लक्ष्मी) विष्णु को।"
Verse 20
सा वस्त्रम् अङ्गरागं च भूषणानि स्रजस् तथा । मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानम् अनुत्तमम् ॥
sā vastram aṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajas tathā | maithilī pratijagrāha prītidānam anuttamam
That garment and unguent, and ornaments and garlands, Maithilī received — an unsurpassed gift of love.
मैथिली ने वह वस्त्र और अंगराग, तथा आभूषण और मालाएँ — वह अनुपम प्रीति-उपहार ग्रहण किया।
Verse 21
प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी । श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ॥
pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī | śliṣṭāñjalipuṭā dhīrā samupāsta tapodhanām
And having received that love-gift, the illustrious Sītā, steadfast, with folded palms, sat attending upon the austerity-rich lady.
और उस प्रीति-उपहार को ग्रहण करके यशस्विनी सीता धीरतापूर्वक हाथ जोड़कर उस तपोधना (अनसूया) की सेवा में बैठ गईं।
Verse 22
तथा सीताम् उपासीनाम् अनसूया दृढव्रता । वचनं प्रष्टुम् आरेभे कथां कां चिद् अनुप्रियाम् ॥
tathā sītām upāsīnām anasūyā dṛḍhavratā | vacanaṃ praṣṭum ārebhe kathāṃ kāṃ cid anupriyām
To Sītā, thus attending, Anasūyā of firm vows began to speak, asking for a certain pleasing tale:
इस प्रकार सेवा में बैठी सीता से दृढ़व्रता अनसूया कोई प्रिय कथा पूछने के लिए बोलने लगीं —
Verse 23
स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वम् अनेन यशस्विना । राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिम् उपागता ॥
svayaṃvare kila prāptā tvam anena yaśasvinā | rāghaveṇeti me sīte kathā śrutim upāgatā
"At the bride-choice, it is said, you were won by this illustrious Rāghava — so, O Sītā, the tale has reached my hearing.
"हे सीते! सुना जाता है कि स्वयंवर में तुम इन यशस्वी राघव द्वारा प्राप्त की गई थीं — यह कथा मेरे सुनने में आई है।"
Verse 24
तां कथां श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण च मैथिलि । यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन् मे त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥
tāṃ kathāṃ śrotum icchāmi vistareṇa ca maithili | yathānubhūtaṃ kārtsnyena tan me tvaṃ vaktum arhasi
That tale I wish to hear in full, O Maithilī; as it happened, in its entirety, you ought to tell it to me."
"हे मैथिली! मैं वह कथा विस्तारपूर्वक सुनना चाहती हूँ; जैसी घटी वैसी पूरी-की-पूरी वह तुम्हें मुझे सुनानी चाहिए।"
Verse 25
एवम् उक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् । श्रूयताम् इति चोक्त्वा वै कथयाम् आस तां कथाम् ॥
evam uktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm | śrūyatām iti coktvā vai kathayām āsa tāṃ kathām
Thus addressed, that Sītā, saying "Let it be heard" to that practicer of dharma, told her this tale:
इस प्रकार कहे जाने पर उन सीता ने उस धर्माचारिणी से "सुनिए" कहकर वह कथा सुनाई —
Verse 26
मिथिलाधिपतिर् वीरो जनको नाम धर्मवित् । क्षत्रधर्मण्य् अभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् ॥
mithilādhipatir vīro janako nāma dharmavit | kṣatradharmaṇy abhirato nyāyataḥ śāsti medinīm
"The lord of Mithilā, the hero named Janaka, knower of dharma, devoted to the kṣatriya's duty, rules the earth by justice.
"मिथिला के अधिपति, जनक नामक वीर, धर्मज्ञ, क्षत्रिय-धर्म में रत होकर न्यायपूर्वक पृथ्वी का शासन करते हैं।"
Verse 27
तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम् । अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता ॥
tasya lāṅgalahastasya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam | ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpateḥ sutā
As he was plowing the field-circle, with plow in hand, I, it is said, sprang up, cleaving the earth — the daughter of that king.
"हाथ में हल लिए खेत के घेरे को जोतते हुए उन नरपति की पुत्री के रूप में, कहते हैं, मैं पृथ्वी को फोड़कर प्रकट हुई।"
Verse 28
स मां दृष्ट्वा नरपतिर् मुष्टिविक्षेपतत्परः । पांशु गुण्ठित सर्वाङ्गीं विस्मितो जनको ऽभवत् ॥
sa māṃ dṛṣṭvā narapatir muṣṭivikṣepatatparaḥ | pāṃśu guṇṭhita sarvāṅgīṃ vismito janako 'bhavat
Seeing me, as he was intent on scattering seed by the handful, my whole body powdered with dust, King Janaka was amazed.
"मुट्ठी से बीज छींटने में लगे उन नरपति जनक मुझे — जिसका सारा शरीर धूल से सना था — देखकर विस्मित हो गए।"
Verse 29
अनपत्येन च स्नेहाद् अङ्कम् आरोप्य च स्वयम् । ममेयं तनयेत्य् उक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः ॥
anapatyena ca snehād aṅkam āropya ca svayam | mameyaṃ tanayety uktvā sneho mayi nipātitaḥ
And, being childless, out of affection he himself set me upon his lap, saying 'This is my daughter'; and his love was poured out upon me.
"और सन्तानहीन होने के कारण स्नेहवश उन्होंने स्वयं मुझे गोद में उठाकर 'यह मेरी पुत्री है' कहकर मुझ पर अपना स्नेह बरसाया।"
Verse 30
अन्तरिक्षे च वाग् उक्ताप्रतिमा मानुषी किल । एवम् एतन् नरपते धर्मेण तनया तव ॥
antarikṣe ca vāg uktāpratimā mānuṣī kila | evam etan narapate dharmeṇa tanayā tava
And a voice as it were human, unearthly, was uttered in the sky: 'Thus it is, O king; by right she is your daughter.'
"और आकाश में मानो मनुष्य-जैसी एक अलौकिक वाणी कही गई — 'हे नरपति! ऐसा ही है; धर्म से यह तुम्हारी पुत्री है।'"
Verse 31
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः । अवाप्तो विपुलाम् ऋद्धिं माम् अवाप्य नराधिपः ॥
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ | avāpto vipulām ṛddhiṃ mām avāpya narādhipaḥ
Then my father, the righteous lord of Mithilā, rejoiced; the lord of men attained vast prosperity, having gained me.
"तब मेरे धर्मात्मा पिता, मिथिला के अधिपति, हर्षित हुए; मुझे पाकर उन नरपति ने विपुल समृद्धि प्राप्त की।"
Verse 32
दत्त्वा चास्मीष्टवद् देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा । तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात् ॥
dattvā cāsmīṣṭavad devyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā | tayā saṃbhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt
And, given over to his eldest queen of pious deeds as a cherished child, I was fondly reared by her, out of a mother's love.
"और पुण्यकर्मा पिता ने मुझे अपनी ज्येष्ठ देवी (पटरानी) को इष्ट (प्रिय सन्तान) के रूप में सौंप दिया; माता के स्नेह से उस स्नेहमयी ने मेरा पालन-पोषण किया।"
Verse 33
पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता । चिन्ताम् अभ्यगमद् दीनो वित्तनाशाद् इवाधनः ॥
patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā | cintām abhyagamad dīno vittanāśād ivādhanaḥ
Seeing my age ripe and easy for union with a husband, my father fell into anxiety, wretched, like a poor man at the loss of his wealth.
"पति के साथ संयोग के योग्य (विवाह-योग्य) अवस्था को देखकर मेरे पिता धन के नाश से निर्धन के समान दीन होकर चिन्ता में पड़ गए।"
Verse 34
सदृशाच् चापकृष्टाच् च लोके कन्यापिता जनात् । प्रधर्षणाम् अवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि ॥
sadṛśāc cāpakṛṣṭāc ca loke kanyāpitā janāt | pradharṣaṇām avāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi
For the father of a maiden suffers humiliation from men both his equals and his inferiors in the world — though he be the match of Śakra upon the earth.
"क्योंकि संसार में कन्या का पिता अपने समान और अपने से हीन — दोनों प्रकार के लोगों से अपमान पाता है, भले ही वह पृथ्वी पर इन्द्र के समान क्यों न हो।"
Verse 35
तां धर्षणाम् अदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः । चिन्न्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथ ॥
tāṃ dharṣaṇām adūrasthāṃ saṃdṛśyātmani pārthivaḥ | cinntārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yatha
Beholding that humiliation looming near upon himself, the king, fallen into an ocean of anxiety, reached not the farther shore, like one without a raft.
"उस अपमान को अपने ऊपर निकट आता देखकर वे नरपति चिन्ता के सागर में पड़कर, बेड़े से रहित व्यक्ति के समान, उसका पार न पा सके।"
Verse 36
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत् स चिन्तयन् । सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम ॥
ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchat sa cintayan | sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama
For, knowing me to be not womb-born, the protector of the earth, pondering, found no husband for me, equal and fitting.
"क्योंकि मुझे अयोनिजा (बिना गर्भ के उत्पन्न) जानकर वे पृथ्वीपालक विचार करते हुए भी मेरे लिए समान एवं अनुरूप पति न पा सके।"
Verse 37
तस्य बुद्धिर् इयं जाता चिन्तयानस्य संततम् । स्वयं वरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः ॥
tasya buddhir iyaṃ jātā cintayānasya saṃtatam | svayaṃ varaṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ
To him, pondering continually, this thought arose, the wise one: 'I shall hold a bride-choice for my daughter.'
"निरन्तर चिन्ता करते हुए उन बुद्धिमान को यह विचार सूझा — 'मैं अपनी पुत्री का स्वयंवर करूँगा।'"
Verse 38
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना । दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्य सायकौ ॥
mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā | dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayya sāyakau
At his great sacrifice there had been given, in affection, by the great-souled Varuṇa, a choice bow, and two quivers with inexhaustible arrows,
"उस समय उनके महायज्ञ में महात्मा वरुण ने प्रेमपूर्वक एक श्रेष्ठ धनुष और अक्षय बाणों वाले दो तरकश दिए थे,"
Verse 39
असंचाल्यं मनुष्यैश् च यत्नेनापि च गौरवात् । तन् न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्व् अपि नराधिपाः ॥
asaṃcālyaṃ manuṣyaiś ca yatnenāpi ca gauravāt | tan na śaktā namayituṃ svapneṣv api narādhipāḥ
not to be stirred, even with effort, by men, by reason of its weight; not even in their dreams were the lords of men able to bend it.
"जो अपने भार के कारण मनुष्यों द्वारा प्रयत्न करने पर भी हिलाया न जा सकता था; उसे झुकाना तो दूर, नरपति स्वप्न में भी ऐसा न कर सके।"
Verse 40
तद् धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना । समवाये नरेन्द्राणां पूर्वम् आमन्त्र्य पार्थिवान् ॥
tad dhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā | samavāye narendrāṇāṃ pūrvam āmantrya pārthivān
Having obtained that bow, my truthful father declared, in the assembly of kings, having first addressed the princes:
"उस धनुष को पाकर मेरे सत्यवादी पिता ने राजाओं की सभा में पहले राजाओं को सम्बोधित करके यह घोषित किया —"
Verse 41
इदं च धनुर् उद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः । तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः ॥
idaṃ ca dhanur udyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ | tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ
'The man who, raising up this bow, shall string it — of me his daughter shall become the wife, no doubt of it.'
"'जो मनुष्य इस धनुष को उठाकर उस पर प्रत्यंचा चढ़ा देगा, उसकी मेरी पुत्री पत्नी होगी — इसमें सन्देह नहीं।'"
Verse 42
तच् च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद् गिरिसंनिभम् । अभिवाद्य नृपा जग्मुर् अशक्तास् तस्य तोलने ॥
tac ca dṛṣṭvā dhanuḥśreṣṭhaṃ gauravād girisaṃnibham | abhivādya nṛpā jagmur aśaktās tasya tolane
And beholding that best of bows, like a mountain by reason of its weight, the kings, saluting it, went away, unable to lift it.
"और अपने भार के कारण पर्वत के समान उस श्रेष्ठ धनुष को देखकर राजा उसे प्रणाम करके, उसे उठाने में असमर्थ होकर लौट गए।"
Verse 43
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युतिः । विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः ॥
sudīrghasya tu kālasya rāghavo 'yaṃ mahādyutiḥ | viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ
After a very long time, this Rāghava of great splendor, together with Viśvāmitra, came to behold the sacrifice,
"बहुत लम्बे समय के बाद ये महातेजस्वी राघव विश्वामित्र के साथ यज्ञ देखने के लिए आए,"
Verse 44
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः । विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः ॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmaḥ satyaparākramaḥ | viśvāmitras tu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ
Rāma of true valor, with his brother Lakṣmaṇa; and Viśvāmitra, righteous of soul, was well honored by my father.
"सत्यपराक्रमी राम अपने भाई लक्ष्मण के साथ (आए); और धर्मात्मा विश्वामित्र मेरे पिता द्वारा भली-भाँति पूजित हुए।"
Verse 45
प्रोवाच पितरं तत्र राघवो रामलक्ष्मणौ । सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ । इत्य् उक्तस् तेन विप्रेण तद् धनुः समुपानयत् ॥
provāca pitaraṃ tatra rāghavo rāmalakṣmaṇau | sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṅkṣiṇau | ity uktas tena vipreṇa tad dhanuḥ samupānayat
There the sage spoke to my father of the two Rāghavas, Rāma and Lakṣmaṇa: 'These two are the sons of Daśaratha, eager to behold the bow.' Thus addressed by that Brahmin, my father had the bow brought forth.
The text's 'rāghavaḥ' as the speaker is ambiguous; context makes the sage Viśvāmitra the one presenting the two princes.
"वहाँ राघव (विश्वामित्र) ने मेरे पिता से राम और लक्ष्मण का परिचय दिया — 'ये दोनों दशरथ के पुत्र हैं, जो धनुष देखने के इच्छुक हैं।' उस ब्राह्मण के ऐसा कहने पर मेरे पिता ने वह धनुष मँगवाया।"
Verse 46
निमेषान्तरमात्रेण तद् आनम्य स वीर्यवान् । ज्यां समारोप्य झटिति पूरयाम् आस वीर्यवान् ॥
nimeṣāntaramātreṇa tad ānamya sa vīryavān | jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayām āsa vīryavān
In but the space of an eye's blink, that valiant one, bending it and swiftly stringing it, drew it to the full.
"पलक झपकने भर के समय में ही उन पराक्रमी ने उसे झुकाकर, शीघ्र प्रत्यंचा चढ़ाकर उसे पूरा खींच दिया।"
Verse 47
तेन पूरयता वेगान् मध्ये भग्नं द्विधा धनुः । तस्य शब्दो ऽभवद् भीमः पतितस्याशनेर् इव ॥
tena pūrayatā vegān madhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ | tasya śabdo 'bhavad bhīmaḥ patitasyāśaner iva
As he drew it to the full with force, the bow broke in two in the middle; its sound was terrible, like a fallen thunderbolt's.
"वेग से उसे पूरा खींचते समय वह धनुष बीच में से दो टुकड़ों में टूट गया; उसका भयंकर शब्द गिरे हुए वज्र के समान हुआ।"
Verse 48
ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना । उद्यता दातुम् उद्यम्य जलभाजनम् उत्तमम् ॥
tato 'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisaṃdhinā | udyatā dātum udyamya jalabhājanam uttamam
Then there I, by my truthful father, was made ready to be given to Rāma, an excellent water-vessel being raised up for the gift.
"तब वहाँ मेरे सत्यप्रतिज्ञ पिता ने उत्तम जलपात्र उठाकर मुझे राम को देने के लिए उद्यत किया।"
Verse 49
दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः । अविज्ञाय पितुश् छन्दम् अयोध्याधिपतेः प्रभोः ॥
dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ | avijñāya pituś chandam ayodhyādhipateḥ prabhoḥ
But Rāghava did not then accept me, though I was being given, not knowing the will of his father, the lord of Ayodhyā.
"किन्तु दी जाती हुई मुझे राघव ने तब तक ग्रहण नहीं किया, जब तक उन्होंने अयोध्या के अधिपति अपने पिता की इच्छा न जान ली।"
Verse 50
ततः श्वशुरम् आमन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् । मम पित्रा अहं दत्ता रामाय विदितात्मने ॥
tataḥ śvaśuram āmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam | mama pitrā ahaṃ dattā rāmāya viditātmane
Then, my father-in-law the aged King Daśaratha having been summoned, I was given by my father to Rāma of well-governed soul.
"फिर वृद्ध श्वशुर राजा दशरथ को बुलवाकर मेरे पिता ने मुझे विदितात्मा (आत्मज्ञानी) राम को दे दिया।"
Verse 51
मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना । भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ॥
mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā | bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam
And my virtuous younger sister, the fair Ūrmilā, was given by my father himself, as a wife, to Lakṣmaṇa too.
"और मेरी छोटी बहन, साध्वी एवं प्रियदर्शना ऊर्मिला को भी मेरे पिता ने स्वयं लक्ष्मण की पत्नी के रूप में दे दिया।"
Verse 52
एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयं वरे । अनुरक्ता च धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ॥
evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayaṃ vare | anuraktā ca dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam
Thus was I given to Rāma then, at that bride-choice; and by dharma I am devoted to my husband, the best of the valiant."
"इस प्रकार उस स्वयंवर में तब मैं राम को दी गई; और धर्मपूर्वक मैं अपने पति, पराक्रमियों में श्रेष्ठ राम में अनुरक्त हूँ।"