Sarga 111
Ayodhya Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम् । पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्य् आघ्राय मैथिलीम् ॥
anasūyā tu dharmajñā śrutvā tāṃ mahatīṃ kathām | paryaṣvajata bāhubhyāṃ śirasy āghrāya maithilīm
But Anasūyā, the knower of dharma, hearing that great tale, embraced Maithilī with both arms, smelling her upon the head.
किन्तु धर्मज्ञा अनसूया उस महान कथा को सुनकर मैथिली को दोनों भुजाओं से गले लगाकर उनका मस्तक सूँघने लगीं।
Verse 2
व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया । यथा स्वयंवरं वृत्तं तत् सर्वं हि श्रुतं मया ॥
vyaktākṣarapadaṃ citraṃ bhāṣitaṃ madhuraṃ tvayā | yathā svayaṃvaraṃ vṛttaṃ tat sarvaṃ hi śrutaṃ mayā
"With clear syllables and words, wondrously and sweetly, has it been spoken by you; all of it — how the bride-choice came to pass — has been heard by me.
"तुमने स्पष्ट अक्षरों और पदों में, अद्भुत एवं मधुर रूप से (यह) कहा; स्वयंवर जिस प्रकार घटित हुआ, वह सब मैंने सुन लिया।"
Verse 3
रमे ऽहं कथया ते तु दृष्ढं मधुरभाषिणि । रविर् अस्तं गतः श्रीमान् उपोह्य रजनीं शिवाम् ॥
rame 'haṃ kathayā te tu dṛṣḍhaṃ madhurabhāṣiṇi | ravir astaṃ gataḥ śrīmān upohya rajanīṃ śivām
I delight in your tale, O sweet-spoken one; but the glorious sun has gone to its setting, ushering in the auspicious night.
"हे मधुरभाषिणी! मैं तुम्हारी कथा से अत्यन्त आनन्दित हूँ; किन्तु श्रीमान सूर्य मंगलमयी रात्रि को ले आते हुए अस्त हो गया है।"
Verse 4
दिवसं प्रति कीर्णानाम् आहारार्थं पतत्रिणाम् । संध्याकाले निलीनानां निद्रार्थं श्रूयते ध्वनिः ॥
divasaṃ prati kīrṇānām āhārārthaṃ patatriṇām | saṃdhyākāle nilīnānāṃ nidrārthaṃ śrūyate dhvaniḥ
Of the birds, scattered through the day for food's sake and settled at twilight for sleep, the sound is heard.
"दिन भर आहार के लिए इधर-उधर बिखरे हुए और संध्याकाल में निद्रा के लिए (घोंसलों में) छिपे हुए पक्षियों की ध्वनि सुनाई दे रही है।"
Verse 5
एते चाप्य् अभिषेकार्द्रा मुनयः फलशोधनाः । सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः ॥
ete cāpy abhiṣekārdrā munayaḥ phalaśodhanāḥ | sahitā upavartante salilāplutavalkalāḥ
And these sages too, wet from their ablutions, having cleansed their fruit-offerings, come together, their bark-garments drenched with water.
"और ये मुनि भी, स्नान से भीगे हुए, फल (की सामग्री) को शुद्ध करके, जल से भीगे वल्कल पहने, एक साथ लौट रहे हैं।"
Verse 6
ऋषीणाम् अग्निहोत्रेषु हुतेषु विधिपुर्वकम् । कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः ॥
ṛṣīṇām agnihotreṣu huteṣu vidhipurvakam | kapotāṅgāruṇo dhūmo dṛśyate pavanoddhataḥ
At the sages' fire-oblations, offered according to rule, the dove-grey smoke is seen, driven up by the wind.
"ऋषियों के अग्निहोत्रों में विधिपूर्वक हवन किए जाने पर वायु से उठा हुआ कपोत के समान धूसर धुआँ दिखाई दे रहा है।"
Verse 7
अल्पपर्णा हि तरवो घनीभूताः समन्ततः । विप्रकृष्टे ऽपि ये देशे न प्रकाशन्ति वै दिशः ॥
alpaparṇā hi taravo ghanībhūtāḥ samantataḥ | viprakṛṣṭe 'pi ye deśe na prakāśanti vai diśaḥ
The trees, though of scanty leaves, have grown dense on every side; even in a distant quarter the directions are not to be seen.
"थोड़े पत्तों वाले होने पर भी वृक्ष चारों ओर से घने हो गए हैं; दूर के प्रदेश में भी दिशाएँ दिखाई नहीं दे रहीं।"
Verse 8
रजनी रससत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः । तपोवनमृगा ह्य् एते वेदितीर्थेषु शेरते ॥
rajanī rasasattvāni pracaranti samantataḥ | tapovanamṛgā hy ete veditīrtheṣu śerate
The creatures of the night roam everywhere; but these deer of the penance-grove lie down at the altar-fords.
"रात्रिचर प्राणी चारों ओर विचरण करने लगे हैं; किन्तु ये तपोवन के हरिण वेदी के पास के घाटों पर सो रहे हैं।"
Verse 9
संप्रवृत्ता निशा सीते नक्षत्रसमलंकृता । ज्योत्स्ना प्रावरणश् चन्द्रो दृश्यते ऽभ्युदितो ऽम्बरे ॥
saṃpravṛttā niśā sīte nakṣatrasamalaṃkṛtā | jyotsnā prāvaraṇaś candro dṛśyate 'bhyudito 'mbare
The night has set in, O Sītā, adorned with its constellations; the moon, risen in the sky, is seen with moonlight for its mantle.
"हे सीते! नक्षत्रों से अलंकृत रात्रि आ गई है; आकाश में उदय हुआ चन्द्रमा चाँदनी के ओढ़ने वाला-सा दिखाई दे रहा है।"
Verse 10
गम्यताम् अनुजानामि रामस्यानुचरी भव । कथयन्त्या हि मधुरं त्वयाहं परितोषिता ॥
gamyatām anujānāmi rāmasyānucarī bhava | kathayantyā hi madhuraṃ tvayāhaṃ paritoṣitā
Go now, I give you leave; be the follower of Rāma; for by your sweet telling I have been well contented.
"अब जाओ, मैं तुम्हें अनुमति देती हूँ; राम की अनुचरी बनो; क्योंकि मधुर कथा सुनाती हुई तुमने मुझे परम सन्तुष्ट किया है।"
Verse 11
अलंकुरु च तावत् त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि । प्रीतिं जनय मे वत्स दिव्यालंकारशोभिनी ॥
alaṃkuru ca tāvat tvaṃ pratyakṣaṃ mama maithili | prītiṃ janaya me vatsa divyālaṃkāraśobhinī
Adorn yourself, moreover, before my very eyes, O Maithilī; create joy in me, dear child, shining with the divine adornments."
"हे मैथिली! और तुम मेरे सामने ही अपना शृंगार करो; हे वत्से! दिव्य आभूषणों से सुशोभित होकर मुझमें प्रसन्नता उत्पन्न करो।"
Verse 12
सा तदा समलंकृत्य सीता सुरसुतोपमा । प्रणम्य शिरसा तस्यै रामं त्व् अभिमुखी ययौ ॥
sā tadā samalaṃkṛtya sītā surasutopamā | praṇamya śirasā tasyai rāmaṃ tv abhimukhī yayau
Then Sītā, having adorned herself, like a daughter of the gods, having bowed her head to her, went forth toward Rāma.
तब देवकन्या के समान सीता शृंगार करके, उन्हें सिर झुकाकर प्रणाम करके, राम की ओर चल पड़ीं।
Verse 13
तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः । राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च ॥
tathā tu bhūṣitāṃ sītāṃ dadarśa vadatāṃ varaḥ | rāghavaḥ prītidānena tapasvinyā jaharṣa ca
Rāghava, best of speakers, beheld Sītā thus adorned with the love-gift of the ascetic woman, and rejoiced.
वक्ताओं में श्रेष्ठ राघव ने तपस्विनी के प्रीति-उपहार से इस प्रकार सुसज्जित सीता को देखा और हर्षित हुए।
Verse 14
न्यवेदयत् ततः सर्वं सीता रामाय मैथिली । प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजाम् ॥
nyavedayat tataḥ sarvaṃ sītā rāmāya maithilī | prītidānaṃ tapasvinyā vasanābharaṇasrajām
Then Sītā of Mithilā made all known to Rāma — the love-gift of the ascetic woman, of garment, ornaments, and garlands.
फिर मिथिलेशकुमारी सीता ने राम को वह सब बताया — तपस्विनी का वस्त्र, आभूषण और मालाओं का प्रीति-उपहार।
Verse 15
प्रहृष्टस् त्व् अभवद् रामो लक्ष्मणश् च महारथः । मैथिल्याः सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम् ॥
prahṛṣṭas tv abhavad rāmo lakṣmaṇaś ca mahārathaḥ | maithilyāḥ satkriyāṃ dṛṣṭvā mānuṣeṣu sudurlabhām
Rāma was exceedingly glad, and Lakṣmaṇa the great charioteer, seeing the honoring of Maithilī, so hard to come by among mortals.
मनुष्यों में अत्यन्त दुर्लभ मैथिली के उस सत्कार को देखकर राम और महारथी लक्ष्मण अत्यन्त प्रसन्न हुए।
Verse 16
ततस् तां सर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननः । अर्चितस् तापसैः सिद्धैर् उवास रघुनन्दनः ॥
tatas tāṃ sarvarīṃ prītaḥ puṇyāṃ śaśinibhānanaḥ | arcitas tāpasaiḥ siddhair uvāsa raghunandanaḥ
Then, pleased, the delight of Raghu, with a face like the moon, honored by the ascetics and the siddhas, passed that holy night.
फिर चन्द्रमा के समान मुख वाले रघुनन्दन राम प्रसन्न होकर, तपस्वियों और सिद्धों द्वारा पूजित होकर, उस पवित्र रात्रि को वहाँ बिताते रहे।
Verse 17
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् अभिषिच्य हुताग्निकान् । आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान् वनगोचरान् ॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām abhiṣicya hutāgnikān | āpṛcchetāṃ naravyāghrau tāpasān vanagocarān
When that night had passed, the two tigers among men, having bathed and tended their kindled fires, took leave of the forest-ranging ascetics.
वह रात बीत जाने पर स्नान करके और अपनी अग्नियों की सेवा (हवन) करके वे दोनों नरश्रेष्ठ वनचारी तपस्वियों से विदा लेने लगे।
Verse 18
ताव् ऊचुस् ते वनचरास् तापसा धर्मचारिणः । वनस्य तस्य संचारं राक्षसैः समभिप्लुतम् ॥
tāv ūcus te vanacarās tāpasā dharmacāriṇaḥ | vanasya tasya saṃcāraṃ rākṣasaiḥ samabhiplutam
Those forest-ranging ascetics, practicers of dharma, told them of the passage through that forest, overrun by rākṣasas:
उन धर्माचारी वनचारी तपस्वियों ने उन दोनों को उस वन के, जो राक्षसों से भरा था, मार्ग (के विषय में) बताया —
Verse 19
एष पन्था महर्षीणां फलान्य् आहरतां वने । अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम् ॥
eṣa panthā maharṣīṇāṃ phalāny āharatāṃ vane | anena tu vanaṃ durgaṃ gantuṃ rāghava te kṣamam
"This is the path of the great sages who gather fruits in the forest; by this, O Rāghava, it is fitting for you to go through the difficult wood."
"यह महर्षियों का मार्ग है, जो वन में फल लाते हैं; हे राघव! इसी से उस दुर्गम वन को पार करके जाना तुम्हारे लिए उचित है।"
Verse 20
इतीव तैः प्राञ्जलिभिस् तपस्विभिर्; द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परंतपः । वनं सभार्यः प्रविवेश राघवः; सलक्ष्मणः सूर्य इवाभ्रमण्डलम् ॥
itīva taiḥ prāñjalibhis tapasvibhir; dvijaiḥ kṛtasvastyayanaḥ paraṃtapaḥ | vanaṃ sabhāryaḥ praviveśa rāghavaḥ; salakṣmaṇaḥ sūrya ivābhramaṇḍalam
Thus, by those ascetics with folded hands, the twice-born, the scorcher of foes having had the benediction performed, Rāghava, with his wife and with Lakṣmaṇa, entered the forest, as the sun enters the mass of clouds.
इस प्रकार हाथ जोड़े उन तपस्वी ब्राह्मणों द्वारा स्वस्तिवाचन कराए जाने पर, शत्रुओं को संतप्त करने वाले राघव पत्नी और लक्ष्मण सहित उस वन में वैसे ही प्रविष्ट हुए, जैसे सूर्य मेघमण्डल में प्रवेश करता है।