Sarga 109
Ayodhya Kanda
28 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
राघवस् त्व् अपयातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् । न तत्रारोचयद् वासं कारणैर् बहुभिस् तदा ॥
rāghavas tv apayāteṣu tapasviṣu vicintayan | na tatrārocayad vāsaṃ kāraṇair bahubhis tadā
But Rāghava, the ascetics having departed, reflecting, took no pleasure then in dwelling there, for many reasons:
किन्तु तपस्वियों के चले जाने पर राघव ने विचार करते हुए अनेक कारणों से वहाँ निवास में रुचि न पाई —
Verse 2
इह मे भरतो दृष्टो मातरश् च सनागराः । सा च मे स्मृतिर् अन्वेति तान् नित्यम् अनुशोचतः ॥
iha me bharato dṛṣṭo mātaraś ca sanāgarāḥ | sā ca me smṛtir anveti tān nityam anuśocataḥ
"Here Bharata was seen by me, and the mothers with the citizens; and that memory pursues me, ever grieving for them.
"यहाँ मैंने भरत को, तथा नगरवासियों सहित माताओं को देखा; और उनके लिए नित्य शोक करते हुए मुझे वह स्मृति सताती रहती है।"
Verse 3
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः । हयहस्तिकरीषैश् च उपमर्दः कृतो भृशम् ॥
skandhāvāraniveśena tena tasya mahātmanaḥ | hayahastikarīṣaiś ca upamardaḥ kṛto bhṛśam
And by that encampment of the great-souled Bharata, with its horse- and elephant-dung, a great fouling has been wrought here."
"और महात्मा भरत के उस पड़ाव से, उसके घोड़ों और हाथियों के गोबर से यहाँ अत्यधिक गन्दगी हो गई है।"
Verse 4
तस्माद् अन्यत्र गच्छाम इति संचिन्त्य राघवः । प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः ॥
tasmād anyatra gacchāma iti saṃcintya rāghavaḥ | prātiṣṭhata sa vaidehyā lakṣmaṇena ca saṃgataḥ
"Therefore let us go elsewhere" — so reflecting, Rāghava set out, together with Vaidehī and with Lakṣmaṇa.
"इसलिए हम कहीं और चलें" — ऐसा विचार कर राघव वैदेही और लक्ष्मण के साथ प्रस्थान कर गए।
Verse 5
सो ऽत्रेर् आश्रमम् आसाद्य तं ववन्दे महायशाः । तं चापि भगवान् अत्रिः पुत्रवत् प्रत्यपद्यत ॥
so 'trer āśramam āsādya taṃ vavande mahāyaśāḥ | taṃ cāpi bhagavān atriḥ putravat pratyapadyata
Coming to the hermitage of Atri, the greatly renowned one saluted him; and the reverend Atri too received him as a son.
वे महायशस्वी अत्रि के आश्रम में पहुँचकर उन्हें प्रणाम करने लगे; और भगवान अत्रि ने भी उन्हें पुत्र के समान ग्रहण किया।
Verse 6
स्वयम् आतिथ्यम् आदिश्य सर्वम् अस्य सुसत्कृतम् । सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत् ॥
svayam ātithyam ādiśya sarvam asya susatkṛtam | saumitriṃ ca mahābhāgāṃ sītāṃ ca samasāntvayat
Himself directing hospitality, all well done for him, he comforted alike the greatly blessed Saumitri and Sītā.
स्वयं आतिथ्य का आदेश देकर, उनका सब सत्कार भली-भाँति करके, उन्होंने महाभाग सौमित्रि और सीता दोनों को सान्त्वना दी।
Verse 7
पत्नीं च तम् अनुप्राप्तां वृद्धाम् आमन्त्र्य सत्कृताम् । सान्त्वयाम् आस धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः ॥
patnīṃ ca tam anuprāptāṃ vṛddhām āmantrya satkṛtām | sāntvayām āsa dharmajñaḥ sarvabhūtahite rataḥ
And, summoning and honoring his aged wife as she drew near, the knower of dharma, devoted to the welfare of all beings, consoled her.
और समस्त प्राणियों के हित में रत उन धर्मज्ञ ने अपनी समीप आई वृद्धा पत्नी को बुलाकर, उसका सत्कार करके, उसे सान्त्वना दी।
Verse 8
अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् । प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीम् अब्रवीद् ऋषिसत्तमः ॥
anasūyāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm | pratigṛhṇīṣva vaidehīm abravīd ṛṣisattamaḥ
"Receive Vaidehī," said that best of sages to Anasūyā — the greatly blessed, the ascetic woman, the practicer of dharma.
उन ऋषिश्रेष्ठ ने महाभागा, तपस्विनी, धर्माचारिणी अनसूया से कहा — "वैदेही को स्वीकार करो (स्नेह से ग्रहण करो)।"
Verse 9
रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम् । दश वर्षाण्य् अनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् ॥
rāmāya cācacakṣe tāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm | daśa varṣāṇy anāvṛṣṭyā dagdhe loke nirantaram
And he told Rāma of her, the ascetic woman, the practicer of dharma: when, for ten years, the world was scorched without cease by drought,
और उन्होंने राम को उस धर्माचारिणी तपस्विनी का परिचय दिया — कि जब दस वर्ष तक संसार निरन्तर अनावृष्टि से झुलस रहा था,
Verse 10
यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता । उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश् चाप्य् अलंकृता ॥
yayā mūlaphale sṛṣṭe jāhnavī ca pravartitā | ugreṇa tapasā yuktā niyamaiś cāpy alaṃkṛtā
it was by her that roots and fruits were brought forth, and the Jāhnavī (Gaṅgā) set flowing — she, endowed with fierce austerity and adorned with holy observances;
"तब इन्हीं ने मूल और फल उत्पन्न किए और जाह्नवी (गंगा) को प्रवाहित किया — ये उग्र तपस्या से युक्त और नियमों से अलंकृत हैं;"
Verse 11
दशवर्षसहस्राणि यया तप्तं महत् तपः । अनसूयाव्रतैस् तात प्रत्यूहाश् च निबर्हिताः ॥
daśavarṣasahasrāṇi yayā taptaṃ mahat tapaḥ | anasūyāvratais tāta pratyūhāś ca nibarhitāḥ
by her was a great austerity practiced ten thousand years, and, dear one, by Anasūyā's vows were calamities beaten back;
"हे तात! इन्होंने दस हज़ार वर्ष तक महान तप तपा, और अनसूया के व्रतों से विघ्न दूर किए गए;"
Verse 12
देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया । दशरात्रं कृत्वा रात्रिः सेयं मातेव ते ऽनघ ॥
devakāryanimittaṃ ca yayā saṃtvaramāṇayā | daśarātraṃ kṛtvā rātriḥ seyaṃ māteva te 'nagha
and by her, hastening for the sake of the gods' work, ten nights were made into a single night — she is like a mother to you, O sinless one.
"हे निष्पाप! और देवताओं के कार्य के निमित्त शीघ्रता करती हुई इन्होंने दस रातों को एक ही रात में कर दिया — ये तुम्हारे लिए माता के समान हैं।"
Verse 13
ताम् इमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम् । अभिगच्छतु वैदेही वृद्धाम् अक्रोधनां सदा ॥
tām imāṃ sarvabhūtānāṃ namaskāryāṃ yaśasvinīm | abhigacchatu vaidehī vṛddhām akrodhanāṃ sadā
To her, the illustrious one, to be revered by all beings, aged and ever free of anger — let Vaidehī go."
"समस्त प्राणियों द्वारा नमस्कार के योग्य, यशस्विनी, वृद्धा और सदा क्रोधरहित इन्हीं के पास वैदेही जाएँ।"
Verse 14
एवं ब्रुवाणं तम् ऋषिं तथेत्य् उक्त्वा स राघवः । सीताम् उवाच धर्मज्ञाम् इदं वचनम् उत्तमम् ॥
evaṃ bruvāṇaṃ tam ṛṣiṃ tathety uktvā sa rāghavaḥ | sītām uvāca dharmajñām idaṃ vacanam uttamam
To that sage speaking thus, Rāghava, saying "So be it," spoke this excellent word to Sītā, the knower of dharma:
इस प्रकार कहने वाले उन ऋषि से "ऐसा ही हो" कहकर राघव ने धर्मज्ञा सीता से यह उत्तम वचन कहा —
Verse 15
राजपुत्रि श्रुतं त्व् एतन् मुनेर् अस्य समीरितम् । श्रेयो ऽर्थम् आत्मनः शीघ्रम् अभिगच्छ तपस्विनीम् ॥
rājaputri śrutaṃ tv etan muner asya samīritam | śreyo 'rtham ātmanaḥ śīghram abhigaccha tapasvinīm
"O princess, you have heard this that was spoken by this sage; for your own good, go quickly to the ascetic woman.
"हे राजकुमारी! इन मुनि द्वारा कहा गया यह वचन तुमने सुना; अपने कल्याण के लिए शीघ्र उस तपस्विनी के पास जाओ।"
Verse 16
अनसूयेति या लोके कर्मभिः क्यातिम् आगता । तां शीघ्रम् अभिगच्छ त्वम् अभिगम्यां तपस्विनीम् ॥
anasūyeti yā loke karmabhiḥ kyātim āgatā | tāṃ śīghram abhigaccha tvam abhigamyāṃ tapasvinīm
She who in the world has come to fame by her deeds as 'Anasūyā' — go you quickly to that approachable ascetic woman."
"जो संसार में अपने कर्मों से 'अनसूया' नाम से प्रसिद्धि को प्राप्त हुई हैं, उस सुलभ (सहज मिलने योग्य) तपस्विनी के पास तुम शीघ्र जाओ।"
Verse 17
सीता त्व् एतद् वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणी । ताम् अत्रिपत्नीं धर्मज्ञाम् अभिचक्राम मैथिली ॥
sītā tv etad vacaḥ śrutvā rāghavasya hitaiṣiṇī | tām atripatnīṃ dharmajñām abhicakrāma maithilī
Hearing this word of Rāghava, Sītā of Mithilā, wishing his welfare, approached that wife of Atri, the knower of dharma —
राघव का यह वचन सुनकर उनका हित चाहने वाली मिथिलेशकुमारी सीता अत्रि की उस धर्मज्ञा पत्नी के पास गईं —
Verse 18
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम् । सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदली यथा ॥
śithilāṃ valitāṃ vṛddhāṃ jarāpāṇḍuramūrdhajām | satataṃ vepamānāṅgīṃ pravāte kadalī yathā
slack of limb, wrinkled, aged, her hair white with age, her body ever trembling, like a plantain in the wind.
जो शिथिल अंगों वाली, झुर्रीदार, वृद्धा, बुढ़ापे से श्वेत केशों वाली, और वायु में केले के पत्ते के समान सदा काँपते शरीर वाली थीं।
Verse 19
तां तु सीता महाभागाम् अनसूयां पतिव्रताम् । अभ्यवादयद् अव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत् ॥
tāṃ tu sītā mahābhāgām anasūyāṃ pativratām | abhyavādayad avyagrā svaṃ nāma samudāharat
That greatly blessed Anasūyā, devoted to her husband — Sītā, calm, saluted, and uttered her own name.
उन महाभागा, पतिव्रता अनसूया को सीता ने शान्तचित्त होकर अभिवादन किया और अपना नाम बताया।
Verse 20
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं ताम् अनिन्दिताम् । बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छद् अनामयम् ॥
abhivādya ca vaidehī tāpasīṃ tām aninditām | baddhāñjalipuṭā hṛṣṭā paryapṛcchad anāmayam
And having saluted that blameless ascetic woman, Vaidehī, with folded palms, joyful, asked after her well-being.
और उस अनिन्द्या तपस्विनी को अभिवादन करके वैदेही ने हाथ जोड़कर, प्रसन्न होकर उनकी कुशल पूछी।
Verse 21
ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् । सान्त्वयन्त्य् अब्रवीद् धृष्टा दिष्ट्या धर्मम् अवेक्षसे ॥
tataḥ sītāṃ mahābhāgāṃ dṛṣṭvā tāṃ dharmacāriṇīm | sāntvayanty abravīd dhṛṣṭā diṣṭyā dharmam avekṣase
Then, beholding that greatly blessed Sītā, the practicer of dharma, delighted, consoling her, said: "By good fortune you have regard for dharma.
तब उस महाभागा धर्माचारिणी सीता को देखकर प्रसन्न होकर सान्त्वना देती हुई उन्होंने कहा — "सौभाग्य है कि तुम धर्म का ध्यान रखती हो।"
Verse 22
त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानम् ऋद्धिं च मानिनि । अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वम् अनुगच्छसि ॥
tyaktvā jñātijanaṃ sīte mānam ṛddhiṃ ca mānini | avaruddhaṃ vane rāmaṃ diṣṭyā tvam anugacchasi
Having forsaken your kinsfolk, O Sītā, and honor and prosperity, O proud lady, by good fortune you follow Rāma, banished to the forest.
"हे मानिनी सीते! बन्धुजन, मान और समृद्धि को त्यागकर सौभाग्य से तुम वन में निर्वासित राम का अनुसरण कर रही हो।"
Verse 23
नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वाशुभः । यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥
nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vāśubhaḥ | yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ
Whether he be in the city or in the forest, whether sinful or ill-favored — those women whose husband is dear to them, theirs are the worlds of great felicity.
"चाहे वह नगर में रहे या वन में, पापी हो या अशुभ (कुरूप) — जिन स्त्रियों का पति प्रिय है, उनके लोक महान कल्याणकारी होते हैं।"
Verse 24
दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैर् वा परिवर्जितः । स्त्रीणाम् आर्य स्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥
duḥśīlaḥ kāmavṛtto vā dhanair vā parivarjitaḥ | strīṇām ārya svabhāvānāṃ paramaṃ daivataṃ patiḥ
Of ill character, or self-willed in desire, or bereft of wealth though he be, for women of noble nature the husband is the supreme deity.
"चाहे वह दुश्चरित्र हो, या कामी, या धन से रहित हो — आर्य स्वभाव वाली स्त्रियों के लिए पति ही परम देवता है।"
Verse 25
नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्य् अहम् । सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतम् इवाव्ययम् ॥
nāto viśiṣṭaṃ paśyāmi bāndhavaṃ vimṛśanty aham | sarvatra yogyaṃ vaidehi tapaḥ kṛtam ivāvyayam
Considering it, I see no kinsman more excellent than a husband; everywhere it is fitting, O Vaidehī — such service is like an imperishable austerity performed.
"हे वैदेही! विचार करने पर मुझे पति से बढ़कर कोई श्रेष्ठ बन्धु नहीं दिखता; यह (पतिसेवा) सर्वत्र उचित है, मानो किया हुआ अक्षय तप हो।"
Verse 26
न त्व् एवम् अवगच्छन्ति गुण दोषम् असत् स्त्रियः । कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश् चरन्ति याः ॥
na tv evam avagacchanti guṇa doṣam asat striyaḥ | kāmavaktavyahṛdayā bhartṛnāthāś caranti yāḥ
But base women do not thus understand virtue and fault — those who, their hearts spoken by lust, roam abroad though they have a husband for lord.
"किन्तु दुष्ट स्त्रियाँ गुण और दोष को इस प्रकार नहीं समझतीं — जो पति को स्वामी रखते हुए भी, काम से वशीभूत हृदय वाली होकर (स्वच्छन्द) विचरती हैं।"
Verse 27
प्राप्नुवन्त्य् अयशश् चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि । अकार्य वशम् आपन्नाः स्त्रियो याः खलु तद् विधाः ॥
prāpnuvanty ayaśaś caiva dharmabhraṃśaṃ ca maithili | akārya vaśam āpannāḥ striyo yāḥ khalu tad vidhāḥ
They gain dishonor and a fall from dharma, O Maithilī — those women who, fallen under the sway of the not-to-be-done, are indeed of that sort.
"हे मैथिली! वे स्त्रियाँ, जो अकार्य के वश में पड़ी हुई उस प्रकार की होती हैं, अपयश और धर्म से पतन को प्राप्त होती हैं।"
Verse 28
त्वद्विधास् तु गुणैर् युक्ता दृष्टलोकपरावराः । स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस् तथा ॥
tvadvidhās tu guṇair yuktā dṛṣṭalokaparāvarāḥ | striyaḥ svarge cariṣyanti yathā puṇyakṛtas tathā
But women such as you, endowed with virtues, who have seen the high and low of the world, shall roam in heaven, even as the doers of merit do."
"किन्तु तुम-जैसी गुणों से युक्त, लोक के ऊँच-नीच को देख चुकी स्त्रियाँ स्वर्ग में वैसे ही विचरण करेंगी, जैसे पुण्यकर्मी जन।"