Sarga 107
Ayodhya Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो निक्षिप्य मातॄह् स अयोध्यायां दृढव्रतः । भरतः शोकसंतप्तो गुरून् इदम् अथाब्रवीत् ॥
tato nikṣipya mātṝh sa ayodhyāyāṃ dṛḍhavrataḥ | bharataḥ śokasaṃtapto gurūn idam athābravīt
Then, having settled the mothers in Ayodhyā, Bharata of firm vows, scorched with grief, spoke this to his elders:
फिर माताओं को अयोध्या में ठहराकर दृढ़व्रती भरत ने शोक से संतप्त होकर गुरुजनों से यह कहा —
Verse 2
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वान् आमन्त्रये ऽद्य वः । तत्र दुःखम् इदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥
nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvān āmantraye 'dya vaḥ | tatra duḥkham idaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā
"I shall go to Nandigrāma; I take leave of you all today; there shall I endure all this sorrow, without Rāghava.
"मैं नन्दिग्राम जाऊँगा; आज आप सबसे विदा लेता हूँ; राघव के बिना यह सारा दुःख मैं वहीं सहूँगा।"
Verse 3
गतश् च हि दिवं राजा वनस्थश् च गुरुर् मम । रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥
gataś ca hi divaṃ rājā vanasthaś ca gurur mama | rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ
The king has gone to heaven, and my elder (Rāma) dwells in the forest; I shall await Rāma for the kingdom, for he, the greatly renowned, is the king."
"राजा स्वर्ग सिधार गए और मेरे गुरुजन (राम) वन में निवास कर रहे हैं; मैं राज्य के लिए राम की प्रतीक्षा करूँगा, क्योंकि वे महायशस्वी ही राजा हैं।"
Verse 4
एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः । अब्रुवन् मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठश् च पुरोहितः ॥
etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ | abruvan mantriṇaḥ sarve vasiṣṭhaś ca purohitaḥ
Hearing this auspicious word of the great-souled Bharata, all the ministers and Vasiṣṭha the household-priest said:
महात्मा भरत के इस शुभ वचन को सुनकर सब मन्त्रियों और पुरोहित वसिष्ठ ने कहा —
Verse 5
सदृशं श्लाघनीयं च यद् उक्तं भरत त्वया । वचनं भ्रातृवात्सल्याद् अनुरूपं तवैव तत् ॥
sadṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yad uktaṃ bharata tvayā | vacanaṃ bhrātṛvātsalyād anurūpaṃ tavaiva tat
"Worthy and praiseworthy is the word you have spoken, Bharata, out of love for your brother; it befits you alone.
"हे भरत! तुमने भ्रातृ-स्नेह से जो वचन कहा, वह योग्य और प्रशंसनीय है; वह तुम्हारे ही अनुरूप है।"
Verse 6
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे । आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥
nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde | āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān
You who are ever devoted to your kin, abiding in brotherly affection, come to the noble path — what man would not approve you?"
"सदा अपने बन्धुओं के प्रति प्रेमी, भ्रातृ-सौहार्द में स्थित, आर्यमार्ग को अपनाए हुए तुम्हें भला कौन पुरुष अनुमोदित न करेगा?"
Verse 7
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् । अब्रवीत् सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यताम् इति ॥
mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam | abravīt sārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatām iti
Hearing the ministers' word, dear and as he had wished, he said to the charioteer: "Let my chariot be yoked."
मन्त्रियों का अपनी इच्छा के अनुकूल प्रिय वचन सुनकर उन्होंने सारथि से यह वचन कहा — "मेरा रथ जोत दो।"
Verse 8
प्रहृष्टवदनः सर्वा मातॄह् समभिवाद्य सः । आरुरोह रथं श्रीमाञ् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥
prahṛṣṭavadanaḥ sarvā mātṝh samabhivādya saḥ | āruroha rathaṃ śrīmāñ śatrughnena samanvitaḥ
With rejoicing face, having saluted all the mothers, the illustrious one mounted the chariot, accompanied by Śatrughna.
हर्षित मुख वाले श्रीमान भरत सब माताओं का अभिवादन करके शत्रुघ्न के साथ रथ पर आरूढ़ हुए।
Verse 9
आरुह्य तु रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरताव् उभौ । ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥
āruhya tu rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāv ubhau | yayatuḥ paramaprītau vṛtau mantripurohitaiḥ
Mounting the chariot swiftly, both Śatrughna and Bharata, exceedingly glad, set out, surrounded by the ministers and the household-priest.
शीघ्र ही रथ पर चढ़कर शत्रुघ्न और भरत दोनों, परम प्रसन्न होकर, मन्त्रियों और पुरोहित से घिरे हुए प्रस्थान कर गए।
Verse 10
अग्रतो पुरवस् तत्र वसिष्ठ प्रमुखा द्विजाः । प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतो ऽभवत् ॥
agrato puravas tatra vasiṣṭha pramukhā dvijāḥ | prayayuḥ prāṅmukhāḥ sarve nandigrāmo yato 'bhavat
In front, the citizens there, the twice-born led by Vasiṣṭha, all went facing east, to where Nandigrāma was.
आगे-आगे वहाँ के नगरवासी और वसिष्ठ आदि प्रमुख ब्राह्मण — सब पूर्व की ओर मुख किए वहाँ चले, जहाँ नन्दिग्राम था।
Verse 11
बलं च तद् अनाहूतं गजाश्वरथसंकुलम् । प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥
balaṃ ca tad anāhūtaṃ gajāśvarathasaṃkulam | prayayau bharate yāte sarve ca puravāsinaḥ
And that army too, unbidden, crowded with elephants, horses, and chariots, set out as Bharata went, and all the city-dwellers as well.
और वह सेना भी, बिना बुलाए, हाथी-घोड़े-रथों से भरी हुई, भरत के जाने पर चल पड़ी, तथा सब नगरवासी भी।
Verse 12
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः । नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्य् आधाय पादुके ॥
rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ | nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasy ādhāya pāduke
Standing in the chariot, the righteous Bharata, fond of his brother, went swiftly to Nandigrāma, having set the sandals upon his head.
रथ में खड़े, भ्रातृ-वत्सल धर्मात्मा भरत, खड़ाऊँओं को सिर पर रखकर, शीघ्र नन्दिग्राम की ओर चले।
Verse 13
ततस् तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः । अवतीर्य रथात् तूर्णं गुरून् इदम् उवाच ह ॥
tatas tu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ | avatīrya rathāt tūrṇaṃ gurūn idam uvāca ha
Then Bharata, quickly entering Nandigrāma, descending in haste from the chariot, spoke this to his elders:
फिर भरत शीघ्र ही नन्दिग्राम में प्रवेश कर, शीघ्रता से रथ से उतरकर, गुरुजनों से यह बोले —
Verse 14
एतद् राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत् स्वयम् । योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते । तम् इमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥
etad rājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ saṃnyāsavat svayam | yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite | tam imaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati
"This kingdom has been given to me by my brother himself, as a trust; and these sandals adorned with gold are the bearers of its welfare; this kingdom I shall guard until the coming of Rāghava.
"यह राज्य मेरे भाई ने स्वयं धरोहर के रूप में मुझे दिया है; और सोने से जड़ी ये खड़ाऊँएँ इसके योगक्षेम की वाहक हैं; इस राज्य की मैं राघव के आगमन तक रक्षा करूँगा।"
Verse 15
क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम् । चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥
kṣipraṃ saṃyojayitvā tu rāghavasya punaḥ svayam | caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau
And when I have quickly restored these two feet (the sandals) to Rāghava himself, I shall behold Rāma's feet shod with the sandals again.
"और जब मैं इन दोनों चरणों (खड़ाऊँओं) को शीघ्र ही राघव को स्वयं फिर अर्पित कर दूँगा, तब मैं राम के चरणों को इन खड़ाऊँओं सहित देखूँगा।"
Verse 16
ततो निक्षिप्तभारो ऽहं राघवेण समागतः । निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥
tato nikṣiptabhāro 'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ | nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām
Then, my burden laid down, reunited with Rāghava, having presented the kingdom to my elder, I shall take up the service due to an elder.
"फिर अपना भार उतारकर, राघव से पुनः मिलकर, राज्य को गुरुजन (राम) को सौंपकर मैं गुरुसेवा का व्रत धारण करूँगा।"
Verse 17
राघवाय च संन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके । राज्यं चेदम् अयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥
rāghavāya ca saṃnyāsaṃ dattveme varapāduke | rājyaṃ cedam ayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca
Having given back to Rāghava, as a trust, with these choice sandals, this kingdom and Ayodhyā, may I become cleansed of sin.
"राघव को इन श्रेष्ठ खड़ाऊँओं सहित यह राज्य और अयोध्या धरोहर के रूप में लौटाकर मैं पाप से मुक्त हो जाऊँ।"
Verse 18
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने । प्रीतिर् मम यशश् चैव भवेद् राज्याच् चतुर्गुणम् ॥
abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane | prītir mama yaśaś caiva bhaved rājyāc caturguṇam
When Kākutstha is consecrated, and the people are joyful and glad, my joy and my fame shall be fourfold that of the kingdom itself."
"काकुत्स्थ राम के अभिषिक्त होने पर, जब प्रजा हर्षित और प्रसन्न होगी, तब मेरा हर्ष और यश राज्य से चौगुना होगा।"
Verse 19
एवं तु विलपन् दीनो भरतः स महायशाः । नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिः सह ॥
evaṃ tu vilapan dīno bharataḥ sa mahāyaśāḥ | nandigrāme 'karod rājyaṃ duḥkhito mantribhiḥ saha
Thus lamenting, wretched, Bharata of great renown ruled the kingdom at Nandigrāma, grieving, together with the ministers.
इस प्रकार विलाप करते हुए दीन महायशस्वी भरत ने दुखी होकर मन्त्रियों के साथ नन्दिग्राम में राज्य किया।
Verse 20
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः । नन्दिग्रामे ऽवसद् वीरः ससैन्यो भरतस् तदा ॥
sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ | nandigrāme 'vasad vīraḥ sasainyo bharatas tadā
Wearing bark and matted locks, in ascetic's garb, the lord, the hero Bharata, then dwelt at Nandigrāma with his army,
वल्कल और जटा धारण किए, मुनि के वेष में, वे समर्थ वीर भरत तब अपनी सेना सहित नन्दिग्राम में निवास करने लगे —
Verse 21
रामागमनम् आकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृवत्सलः । भ्रातुर् वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस् तदा ॥
rāmāgamanam ākāṅkṣan bharato bhrātṛvatsalaḥ | bhrātur vacanakārī ca pratijñāpāragas tadā
longing for Rāma's coming, Bharata fond of his brother, doer of his brother's word, and keeper of his pledge.
राम के आगमन की प्रतीक्षा करते हुए, भ्रातृ-वत्सल, भाई के वचन का पालन करने वाले और अपनी प्रतिज्ञा को निभाने वाले भरत।
Verse 22
पादुके त्व् अभिषिच्याथ नन्दिग्रामे ऽवसत् तदा । भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत् ॥
pāduke tv abhiṣicyātha nandigrāme 'vasat tadā | bharataḥ śāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nyavedayat
Having consecrated the sandals, he then dwelt at Nandigrāma; and Bharata referred all governance to the sandals.
खड़ाऊँओं का (राजपद पर) अभिषेक करके वे तब नन्दिग्राम में रहने लगे; और भरत ने समस्त शासन उन खड़ाऊँओं को ही निवेदित किया।