Sarga 106
Ayodhya Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभुः । अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥
snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayān prabhuḥ | ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ
With his chariot of smooth, deep rumble, the lord Bharata of great renown, drawing near, swiftly entered Ayodhyā —
स्निग्ध एवं गम्भीर गर्जना वाले रथ से आते हुए महायशस्वी स्वामी भरत शीघ्र ही अयोध्या में प्रविष्ट हुए —
Verse 2
बिडालोलूकचरिताम् आलीननरवारणाम् । तिमिराभ्याहतां कालीम् अप्रकाशां निशाम् इव ॥
biḍālolūkacaritām ālīnanaravāraṇām | timirābhyāhatāṃ kālīm aprakāśāṃ niśām iva
a city ranged over by cats and owls, its men and elephants withdrawn indoors, smitten by darkness, black and lightless, like the night;
जो बिल्लियों और उल्लुओं से भरी, जिसके मनुष्य और हाथी भीतर छिपे हुए थे, अन्धकार से आच्छादित, काली और प्रकाशरहित रात्रि के समान थी;
Verse 3
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीम् इव पीडिताम् ॥
rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām | graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīm iva pīḍitām
like the dear wife of the moon (the foe of Rāhu) — like Rohiṇī, ablaze with her own splendor, yet afflicted when a hostile planet has risen against her;
जो राहु के शत्रु (चन्द्रमा) की प्रिय पत्नी रोहिणी के समान थी, जो अपनी श्री से देदीप्यमान होकर भी किसी उठे हुए शत्रुग्रह से पीड़ित हो;
Verse 4
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहंगमाम् । लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीम् इव ॥
alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṃgamām | līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīm iva
like a mountain-stream shrunk thin, its little water warm and troubled, its birds scorched by the heat, its fishes and crocodiles lurking hidden;
जो उस पर्वत-नदी के समान थी, जिसका थोड़ा-सा गर्म जल क्षुब्ध हो, जिसके पक्षी ताप से झुलस रहे हों, जिसकी मछलियाँ और मगर छिपे पड़े हों — जो दुबली पड़ गई हो;
Verse 5
विधूमाम् इव हेमाभाम् अध्वराग्निसमुत्थिताम् । हविरभ्युक्षितां पश्चाच् छिखां विप्रलयं गताम् ॥
vidhūmām iva hemābhām adhvarāgnisamutthitām | havirabhyukṣitāṃ paścāc chikhāṃ vipralayaṃ gatām
like the flame risen from a sacrificial fire, smokeless and gold-hued, sprinkled with oblation, and afterward sunk into extinction;
जो यज्ञ की अग्नि से उठी उस धूमरहित, स्वर्ण के समान आभा वाली लौ के समान थी, जिस पर हवि छिड़की गई हो और जो बाद में बुझ (विलीन हो) गई हो;
Verse 6
विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम् । हतप्रवीराम् आपन्नां चमूम् इव महाहवे ॥
vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām | hatapravīrām āpannāṃ camūm iva mahāhave
like an army in a great battle, its armor shattered, its elephants, horses, chariots, and banners broken, its chief heroes slain, fallen into ruin;
जो महायुद्ध में उस सेना के समान थी, जिसके कवच छिन्न-भिन्न हो गए हों, हाथी, घोड़े, रथ और ध्वज टूट गए हों, प्रमुख वीर मारे गए हों — जो विनाश को प्राप्त हो गई हो;
Verse 7
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् । प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिम् इव निःस्वनाम् ॥
saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām | praśāntamārutoddhūtāṃ jalormim iva niḥsvanām
like a wave of the ocean that, having risen up foaming and loud, falls silent when the wind is stilled;
जो समुद्र की उस लहर के समान थी, जो फेन सहित और शब्द करती हुई उठकर, वायु के शान्त हो जाने पर नीरव हो गई हो;
Verse 8
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैर् अभिरूपैश् च याजकैः । सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवाम् इव ॥
tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvair abhirūpaiś ca yājakaiḥ | sutyākāle vinirvṛtte vediṃ gataravām iva
like a sacrificial altar forsaken by all the sacred implements and the comely officiants, its sound departed, when the Soma-pressing hour is past;
जो सोमपान का समय बीत जाने पर सब यज्ञ-उपकरणों और सुन्दर याजकों से त्यागी हुई, जिसका शब्द (कोलाहल) समाप्त हो गया हो, ऐसी यज्ञवेदी के समान थी;
Verse 9
गोष्ठमध्ये स्थिताम् आर्ताम् अचरन्तीं नवं तृणम् । गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्नीम् इवोत्सुकाम् ॥
goṣṭhamadhye sthitām ārtām acarantīṃ navaṃ tṛṇam | govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ patnīm ivotsukām
like a cow, distressed, standing in the midst of the pen, not grazing the fresh grass, forsaken by the bull, and yearning;
जो गोशाला के बीच खड़ी, व्याकुल, नई घास न चरती हुई, बैल द्वारा त्यागी हुई और उत्कण्ठित गौ (की पत्नी) के समान थी;
Verse 10
प्रभाकरालैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिर् इवोत्तमैः । वियुक्तां मणिभिर् जात्यैर् नवां मुक्तावलीम् इव ॥
prabhākarālaiḥ susnigdhaiḥ prajvaladbhir ivottamaiḥ | viyuktāṃ maṇibhir jātyair navāṃ muktāvalīm iva
like a fresh string of pearls bereft of its genuine gems — gems smooth and lustrous, sun-brilliant, as though ablaze, the finest;
जो उन उत्तम, चिकने, सूर्य के समान चमकते मानो प्रज्वलित श्रेष्ठ जातिवान मणियों से रहित हुई नई मोतियों की माला के समान थी;
Verse 11
सहसा चलितां स्थानान् महीं पुण्यक्षयाद् गताम् । संहृतद्युतिविस्तारां ताराम् इव दिवश् च्युताम् ॥
sahasā calitāṃ sthānān mahīṃ puṇyakṣayād gatām | saṃhṛtadyutivistārāṃ tārām iva divaś cyutām
like a star fallen from the sky, suddenly shaken from its place, gone down through the spending of its merit, its spread of radiance withdrawn;
जो अपने स्थान से सहसा डिगाई गई, पुण्य के क्षय से नीचे गिरी, अपनी कान्ति और विस्तार समेटकर आकाश से च्युत हुई तारा के समान थी;
Verse 12
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरशालिनीम् । द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलताम् इव ॥
puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaraśālinīm | drutadāvāgnivipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatām iva
like a forest-creeper at spring's end, bound with blossom and haunted by rapturous bees, then scorched by a swift wildfire and withered;
जो वसन्त के अन्त में फूलों से बँधी, मतवाले भौंरों से सुशोभित, फिर तेज़ दावानल से झुलसी हुई मुरझाई वनलता के समान थी;
Verse 13
संमूढनिगमां सर्वां संक्षिप्तविपणापणाम् । प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्याम् इवाम्बुधरैर् वृताम् ॥
saṃmūḍhanigamāṃ sarvāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām | pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyām ivāmbudharair vṛtām
all its markets in confusion, its shops and stalls drawn shut, like the sky curtained by rain-clouds, its moon and stars concealed;
जिसके सब बाज़ार उलझन में पड़ गए हों, दुकानें और हाट बन्द हो गए हों — जो मेघों से ढके हुए आकाश के समान थी, जिसके चन्द्रमा और नक्षत्र ढक गए हों;
Verse 14
क्षीणपानोत्तमैर् भिन्नैः शरावैर् अभिसंवृताम् । हतशौण्डाम् इवाकाशे पानभूमिम् असंस्कृताम् ॥
kṣīṇapānottamair bhinnaiḥ śarāvair abhisaṃvṛtām | hataśauṇḍām ivākāśe pānabhūmim asaṃskṛtām
strewn about with broken cups, their choice drink drained — like an unkempt drinking-ground in the open, its revelers gone;
जो टूटे हुए प्यालों से, जिनकी उत्तम मदिरा पी ली गई हो, सब ओर से भरी हुई थी — मानो खुले में पड़ी एक अस्त-व्यस्त मदिरालय-भूमि हो, जिसके पियक्कड़ चले गए हों;
Verse 15
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम् । उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतिताम् इव ॥
vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraiḥ samāvṛtām | upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitām iva
its ground dug up and sunken, covered over with broken vessels, its water used up — like a watering-booth fallen into ruin;
जिसका भूमितल खुदा हुआ और धँसा हुआ हो, जो टूटे पात्रों से भरी हो, जिसका जल खर्च हो चुका हो — ऐसी गिरी हुई प्याऊ के समान थी;
Verse 16
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् । भूमौ बाणैर् विनिष्कृत्तां पतितां ज्याम् इवायुधात् ॥
vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām | bhūmau bāṇair viniṣkṛttāṃ patitāṃ jyām ivāyudhāt
like the bow-string of swift warriors, long and taut and with its noose fitted, cut away by arrows and fallen to the ground from the bow;
जो वेगवान योद्धाओं की उस धनुष-डोरी के समान थी, जो लम्बी और तनी हो तथा जिसमें फन्दा लगा हो, पर बाणों से कटकर धनुष से भूमि पर गिर पड़ी हो;
Verse 17
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् । निक्षिप्तभाण्डाम् उत्सृष्टां किशोरीम् इव दुर्बलाम् ॥
sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām | nikṣiptabhāṇḍām utsṛṣṭāṃ kiśorīm iva durbalām
like a weak filly, suddenly ridden hard by a battle-eager horseman, her gear cast off, then let loose and abandoned;
जो उस दुर्बल घोड़ी के समान थी, जिसे युद्ध के उत्साही घुड़सवार ने सहसा बहुत दौड़ाया हो, जिसका साज उतार दिया गया हो, और जो फिर छोड़ दी गई हो;
Verse 18
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्र मण्डलम् । प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर् भास्करस्य प्रभाम् इव ॥
prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhra maṇḍalam | pracchannāṃ nīlajīmūtair bhāskarasya prabhām iva
like the radiance of the sun entered into the mass of clouds when the rains are full, concealed by dark thunderheads.
जो वर्षा-ऋतु के पूर्ण होने पर मेघमण्डल में प्रविष्ट, नीले मेघों से ढकी हुई सूर्य की प्रभा के समान थी।
Verse 19
भरतस् तु रथस्थः सञ् श्रीमान् दशरथात्मजः । वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
bharatas tu rathasthaḥ sañ śrīmān daśarathātmajaḥ | vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyam abravīt
But Bharata, the illustrious son of Daśaratha, seated in the chariot, spoke this word to the charioteer who drove that best of chariots:
किन्तु रथ में बैठे श्रीमान दशरथनन्दन भरत ने उस श्रेष्ठ रथ को हाँकते हुए सारथि से यह वचन कहा —
Verse 20
किं नु खल्व् अद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते । यथापुरम् अयोध्यायां गीतवादित्रनिःस्वनः ॥
kiṃ nu khalv adya gambhīro mūrchito na niśamyate | yathāpuram ayodhyāyāṃ gītavāditraniḥsvanaḥ
"Why indeed is there not heard today, in Ayodhyā as of old, that deep sound — now swooned away — the sound of song and of instruments?
"आज अयोध्या में, पहले के समान, गीत और वाद्यों का वह गम्भीर स्वर — अब मानो मूर्छित हो गया — क्यों नहीं सुनाई देता?"
Verse 21
वारुणीमदगन्धाश् च माल्यगन्धश् च मूर्छितः । धूपितागरुगन्धश् च न प्रवाति समन्ततः ॥
vāruṇīmadagandhāś ca mālyagandhaś ca mūrchitaḥ | dhūpitāgarugandhaś ca na pravāti samantataḥ
The scents of the Vāruṇī liquor's revel, and the scent of garlands, now faded, and the fragrance of burnt aloe-incense, blow not forth on every side.
"वारुणी मदिरा के मद की गन्ध, मालाओं की गन्ध — जो अब फीकी पड़ गई है — और जलाए गए अगर की सुगन्ध — ये सब ओर प्रवाहित नहीं हो रहीं।"
Verse 22
यानप्रवरघोषश् च स्निग्धश् च हयनिःस्वनः । प्रमत्तगजनादश् च महांश् च रथनिःस्वनः । नेदानीं श्रूयते पुर्याम् अस्यां रामे विवासिते ॥
yānapravaraghoṣaś ca snigdhaś ca hayaniḥsvanaḥ | pramattagajanādaś ca mahāṃś ca rathaniḥsvanaḥ | nedānīṃ śrūyate puryām asyāṃ rāme vivāsite
The rumble of the choicest vehicles, the mellow neighing of horses, the trumpeting of rutting elephants, and the great din of chariots — none is heard now in this city, now that Rāma is banished.
"श्रेष्ठ वाहनों की गड़गड़ाहट, घोड़ों की मधुर हिनहिनाहट, मतवाले हाथियों की गर्जना, और रथों का वह महान स्वर — राम के निर्वासित होने पर इस नगरी में अब कुछ भी सुनाई नहीं देता।"
Verse 23
तरुणैश् चारु वेषैश् च नरैर् उन्नतगामिभिः । संपतद्भिर् अयोध्यायां न विभान्ति महापथाः ॥
taruṇaiś cāru veṣaiś ca narair unnatagāmibhiḥ | saṃpatadbhir ayodhyāyāṃ na vibhānti mahāpathāḥ
With young men of lovely garb and lofty gait thronging through it, Ayodhyā's great highways shine no more."
"सुन्दर वेषधारी, ऊँची चाल वाले तरुण मनुष्यों से, जो अयोध्या में उमड़ते थे, अब ये राजमार्ग शोभा नहीं पा रहे।"
Verse 24
एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितुः । तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहाम् इव ॥
evaṃ bahuvidhaṃ jalpan viveśa vasatiṃ pituḥ | tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhām iva
Thus prattling in many ways, he entered his father's abode, bereft of the lord of men, like a cave bereft of its lion.
इस प्रकार नाना प्रकार से बकते हुए वे अपने पिता के निवास में प्रविष्ट हुए, जो नरेन्द्र (दशरथ) से रहित होकर सिंह से रहित गुफा के समान था।