Sarga 105
Ayodhya Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस् तदा । आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥
tataḥ śirasi kṛtvā tu pāduke bharatas tadā | āruroha rathaṃ hṛṣṭaḥ śatrughnena samanvitaḥ
Then, setting the sandals upon his head, Bharata, rejoicing, mounted the chariot, accompanied by Śatrughna.
फिर खड़ाऊँओं को अपने सिर पर रखकर तब भरत प्रसन्न होकर शत्रुघ्न के साथ रथ पर आरूढ़ हुए।
Verse 2
वसिष्ठो वामदेवश् च जाबालिश् च दृढव्रतः । अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥
vasiṣṭho vāmadevaś ca jābāliś ca dṛḍhavrataḥ | agrataḥ prayayuḥ sarve mantriṇo mantrapūjitāḥ
Vasiṣṭha and Vāmadeva, and Jābāli of firm vows — all the ministers, honored for their counsel, went on ahead.
वसिष्ठ और वामदेव, तथा दृढ़व्रती जाबालि — मन्त्रणा के लिए सम्मानित सभी मन्त्री आगे-आगे चले।
Verse 3
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास् ते ययुस् तदा । प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश् चित्रकूटं महागिरिम् ॥
mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhās te yayus tadā | pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāś citrakūṭaṃ mahāgirim
They then went eastward toward the lovely river Mandākinī, making a reverent circuit of the great mountain Citrakūṭa.
वे तब महान पर्वत चित्रकूट की प्रदक्षिणा करते हुए पूर्व की ओर मुख किए रमणीय मन्दाकिनी नदी की ओर चले।
Verse 4
पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च । प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस् तदा ॥
paśyan dhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca | prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatas tadā
Beholding the thousands of minerals, lovely and of many kinds, Bharata then, with his army, went along its flank.
नाना प्रकार की रमणीय हज़ारों खनिज-सम्पदाओं को देखते हुए भरत तब अपनी सेना सहित उसके (पर्वत के) पार्श्व से होकर चले।
Verse 5
अदूराच् चित्रकूटस्य ददर्श भरतस् तदा । आश्रमं यत्र स मुनिर् भरद्वाजः कृतालयः ॥
adūrāc citrakūṭasya dadarśa bharatas tadā | āśramaṃ yatra sa munir bharadvājaḥ kṛtālayaḥ
Not far from Citrakūṭa, Bharata then saw the hermitage where the sage Bharadvāja had made his dwelling.
चित्रकूट से थोड़ी ही दूरी पर भरत ने तब वह आश्रम देखा, जहाँ मुनि भरद्वाज ने अपना निवास बनाया था।
Verse 6
स तम् आश्रमम् आगम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् । अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे कुलनन्दनः ॥
sa tam āśramam āgamya bharadvājasya buddhimān | avatīrya rathāt pādau vavande kulanandanaḥ
Coming to that hermitage of Bharadvāja, the wise delight-of-his-line, descending from the chariot, saluted his feet.
भरद्वाज के उस आश्रम में आकर वे बुद्धिमान कुलनन्दन रथ से उतरकर उनके चरणों की वन्दना करने लगे।
Verse 7
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यम् अब्रवीत् । अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥
tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyam abravīt | api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam
Then, gladdened, Bharadvāja spoke this word to Bharata: "Has your errand been accomplished, dear one, and your meeting with Rāma attained?"
तब प्रसन्न होकर भरद्वाज ने भरत से यह वचन कहा — "हे तात! क्या तुम्हारा कार्य सिद्ध हुआ और राम से मिलन हुआ?"
Verse 8
एवम् उक्तस् तु भरतो भरद्वाजेन धीमता । प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥
evam uktas tu bharato bharadvājena dhīmatā | pratyuvāca bharadvājaṃ bharato dharmavatsalaḥ
Thus addressed by the wise Bharadvāja, Bharata, fond of dharma, replied to Bharadvāja:
बुद्धिमान भरद्वाज के इस प्रकार कहने पर धर्मवत्सल भरत ने भरद्वाज को उत्तर दिया —
Verse 9
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः । राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikramaḥ | rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyam abravīt
"Though entreated by my guru and by me, that firm-valored Rāghava, exceedingly pleased, spoke this word to Vasiṣṭha:
"गुरुजन (वसिष्ठ) और मुझ दोनों के द्वारा याचना किए जाने पर भी दृढ़पराक्रमी राघव ने परम प्रसन्न होकर वसिष्ठ से यह वचन कहा —"
Verse 10
पितुः प्रतिज्ञां ताम् एव पालयिष्यामि तत्त्वतः । चतुर्दश हि वर्षाणि य प्रतिज्ञा पितुर् मम ॥
pituḥ pratijñāṃ tām eva pālayiṣyāmi tattvataḥ | caturdaśa hi varṣāṇi ya pratijñā pitur mama
'I shall keep faithfully that very pledge of my father; for fourteen years is my father's pledge upon me.'
"'मैं पिता की उसी प्रतिज्ञा का यथार्थ रूप से पालन करूँगा; क्योंकि मेरे पिता की प्रतिज्ञा चौदह वर्ष की है।'"
Verse 11
एवम् उक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥
evam ukto mahāprājño vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha | vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat
Thus addressed, the greatly wise Vasiṣṭha, knower of speech, replied this great word to Rāghava, who was skilled in speech:
"ऐसा कहे जाने पर वाणी के ज्ञाता महाप्राज्ञ वसिष्ठ ने वाणी में कुशल राघव से यह महान वचन कहा —"
Verse 12
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते । अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥
ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite | ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava
'Grant, rejoicing, these sandals adorned with gold, O greatly wise one — the workers of your welfare in Ayodhyā.'
"'हे महाप्राज्ञ! प्रसन्न होकर सोने से जड़ी ये खड़ाऊँएँ दे दीजिए, जो अयोध्या में आपके योगक्षेम का विधान करेंगी।'"
Verse 13
एवम् उक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः । पादुके हेमविकृते मम राज्याय ते ददौ ॥
evam ukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ | pāduke hemavikṛte mama rājyāya te dadau
Thus addressed by Vasiṣṭha, Rāghava, standing with his face to the east, gave me the gold-wrought sandals, for my holding of the kingdom in your name.
"वसिष्ठ के इस प्रकार कहने पर पूर्व की ओर मुख किए खड़े राघव ने तुम्हारे नाम पर मेरे राज्य-पालन के लिए सोने से जड़ी वे खड़ाऊँएँ मुझे दे दीं।"
Verse 14
निवृत्तो ऽहम् अनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना । अयोध्याम् एव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥
nivṛtto 'ham anujñāto rāmeṇa sumahātmanā | ayodhyām eva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe
Dismissed by the great-souled Rāma, I have turned back; I go to Ayodhyā itself, having taken the auspicious sandals."
"महात्मा राम द्वारा विदा किया हुआ मैं लौट आया हूँ; शुभ खड़ाऊँएँ लेकर मैं अयोध्या ही जा रहा हूँ।"
Verse 15
एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः । भरद्वाजः शुभतरं मुनिर् वाक्यम् उदाहरत् ॥
etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ | bharadvājaḥ śubhataraṃ munir vākyam udāharat
Hearing this auspicious word of the great-souled Bharata, the sage Bharadvāja uttered a yet more auspicious word:
महात्मा भरत के इस शुभ वचन को सुनकर मुनि भरद्वाज ने और भी अधिक शुभ वचन कहा —
Verse 16
नैतच् चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर । यद् आर्यं त्वयि तिष्ठेत् तु निम्ने वृष्टिम् इवोदकम् ॥
naitac citraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara | yad āryaṃ tvayi tiṣṭhet tu nimne vṛṣṭim ivodakam
"This is no wonder, O tiger among men, best of those of good character and conduct, that nobility should abide in you, as rainwater runs to a low place.
"हे नरश्रेष्ठ! हे शील एवं सदाचार वालों में श्रेष्ठ! यह कोई आश्चर्य नहीं कि तुममें आर्यता (नीचे की ओर जल के समान) टिकी रहे, जैसे निचले स्थान की ओर वर्षा का जल (बह आता है)।"
Verse 17
अमृतः स महाबाहुः पिता दशरथस् तव । यस्य त्वम् ईदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥
amṛtaḥ sa mahābāhuḥ pitā daśarathas tava | yasya tvam īdṛśaḥ putro dharmātmā dharmavatsalaḥ
Deathless is your father, the mighty-armed Daśaratha, whose son you are — such a one, righteous of soul, fond of dharma."
"अमर हैं तुम्हारे पिता महाबाहु दशरथ, जिनके तुम-जैसे पुत्र हो — धर्मात्मा एवं धर्मवत्सल।"
Verse 18
तम् ऋषिं तु महात्मानम् उक्तवाक्यं कृताञ्जलिः । आमन्त्रयितुम् आरेभे चरणाव् उपगृह्य च ॥
tam ṛṣiṃ tu mahātmānam uktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ | āmantrayitum ārebhe caraṇāv upagṛhya ca
Then to that great-souled sage, who had so spoken, with folded hands, having clasped his feet, Bharata set about to take his leave.
इस प्रकार वचन कह चुके उन महात्मा ऋषि से हाथ जोड़कर और उनके चरण पकड़कर भरत विदा लेने लगे।
Verse 19
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः । भरतस् तु ययौ श्रीमान् अयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ | bharatas tu yayau śrīmān ayodhyāṃ saha mantribhiḥ
Then, having circled Bharadvāja reverently again and again, the illustrious Bharata went to Ayodhyā together with his ministers.
फिर भरद्वाज की बार-बार प्रदक्षिणा करके श्रीमान भरत मन्त्रियों सहित अयोध्या की ओर चले।
Verse 20
यानैश् च शकटैश् चैव हयैश् नागैश् च सा चमूः । पुनर् निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥
yānaiś ca śakaṭaiś caiva hayaiś nāgaiś ca sā camūḥ | punar nivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī
And that army — with its vehicles and carts, its horses and elephants — turned back again, far-spread, following after Bharata.
वाहनों और गाड़ियों से, घोड़ों और हाथियों से युक्त वह विस्तीर्ण सेना भरत के पीछे चलती हुई फिर लौट पड़ी।
Verse 21
ततस् ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् । ददृशुस् तां पुनः सर्वे गङ्गां शिवजलां नदीम् ॥
tatas te yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm | dadṛśus tāṃ punaḥ sarve gaṅgāṃ śivajalāṃ nadīm
Then, having crossed the divine, wave-garlanded river Yamunā, they all again beheld the Gaṅgā, the river of auspicious waters.
फिर वे सब लहरों की माला वाली दिव्य यमुना नदी को पार करके फिर मंगलमय जल वाली गंगा नदी के पास पहुँचे।
Verse 22
तां रम्यजलसंपूर्णां संतीर्य सह बान्धवः । शृङ्गवेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ॥
tāṃ ramyajalasaṃpūrṇāṃ saṃtīrya saha bāndhavaḥ | śṛṅgaverapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainikaḥ
Having crossed that river, full of its lovely waters, with his kinsmen, Bharata entered the lovely Śṛṅgaverapura with his soldiers.
रमणीय जल से भरी उस नदी को बान्धवों सहित पार करके वे सैनिकों सहित रमणीय शृंगवेरपुर में प्रविष्ट हुए।
Verse 23
शृङ्गवेरपुराद् भूय अयोध्यां संददर्श ह । भरतो दुःखसंतप्तः सारथिं चेदम् अब्रवीत् ॥
śṛṅgaverapurād bhūya ayodhyāṃ saṃdadarśa ha | bharato duḥkhasaṃtaptaḥ sārathiṃ cedam abravīt
From Śṛṅgaverapura, Bharata again beheld Ayodhyā; and, scorched with grief, he spoke this to the charioteer:
शृंगवेरपुर से भरत ने फिर अयोध्या देखी, और दुःख से संतप्त होकर सारथि से यह कहा —
Verse 24
सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते । निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना ॥
sārathe paśya vidhvastā ayodhyā na prakāśate | nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvanā
"Charioteer, behold — Ayodhyā, laid waste, shines not; formless, joyless, wretched, its glad sound struck dumb."
"हे सारथि! देखो — उजड़ी हुई अयोध्या शोभा नहीं पा रही; यह निराकार, आनन्दरहित, दीन और शब्दहीन (नीरव) हो गई है।"