Sarga 104
Ayodhya Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तम् अप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । विस्मिताः संगमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥
tam apratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam | vismitāḥ saṃgamaṃ prekṣya samavetā maharṣayaḥ
At that meeting of the two brothers of matchless splendor, a thing to thrill the hair, the assembled great sages were amazed;
अनुपम तेजस्वी उन दोनों भाइयों के उस रोमांचकारी मिलन को देखकर वहाँ एकत्र महर्षि विस्मित हो गए;
Verse 2
अन्तर्हितास् त्व् ऋषिगणाः सिद्धाश् च परमर्षयः । तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥
antarhitās tv ṛṣigaṇāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ | tau bhrātarau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire
and the invisible hosts of seers, and the siddhas, the supreme sages, praised those two great-souled brothers, the Kākutsthas:
और अदृश्य ऋषिगणों तथा सिद्धों, परम ऋषियों ने उन दोनों महात्मा काकुत्स्थ भाइयों की प्रशंसा की —
Verse 3
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ । श्रुत्वा वयं हि संभाषाम् उभयोः स्पृहयामहे ॥
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau | śrutvā vayaṃ hi saṃbhāṣām ubhayoḥ spṛhayāmahe
"Blessed is he whose two sons are knowers of dharma, valiant in dharma; having heard the converse of the two, we are filled with longing admiration."
"धन्य है वह, जिसके दोनों पुत्र धर्मज्ञ और धर्म में पराक्रमी हैं; इन दोनों की बातचीत सुनकर हम तो सचमुच (दर्शन की) लालसा से भर गए।"
Verse 4
ततस् त्व् ऋषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः । भरतं राजशार्दूलम् इत्य् ऊचुः संगता वचः ॥
tatas tv ṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇaḥ | bharataṃ rājaśārdūlam ity ūcuḥ saṃgatā vacaḥ
Then the hosts of sages, desiring the slaying of the ten-necked one (Rāvaṇa), gathered together, quickly said this word to Bharata, the tiger among kings:
फिर दशग्रीव (रावण) के वध की कामना करने वाले ऋषिगण एक साथ मिलकर राजश्रेष्ठ भरत से यह वचन बोले —
Verse 5
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः । ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्य् अवेक्षसे ॥
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ | grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yady avekṣase
"O greatly wise one, born in a noble line, of great conduct, greatly renowned — Rāma's word is to be accepted by you, if you have regard for your father.
"हे महाप्राज्ञ! हे उत्तम कुल में उत्पन्न, महान आचरण वाले एवं महायशस्वी! यदि तुम पिता का ध्यान रखते हो, तो तुम्हें राम का वचन स्वीकार करना चाहिए।"
Verse 6
सदानृणम् इमं रामं वयम् इच्छामहे पितुः । अनृणत्वाच् च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥
sadānṛṇam imaṃ rāmaṃ vayam icchāmahe pituḥ | anṛṇatvāc ca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ
We wish this Rāma ever free of debt to his father; for by being free of debt to Kaikeyī (by fulfilling her boon), Daśaratha has gone to heaven."
"हम चाहते हैं कि यह राम पिता के ऋण से सदा मुक्त रहें; क्योंकि कैकेयी के (वरदान के) ऋण से उऋण होकर ही दशरथ स्वर्ग गए।"
Verse 7
एतावद् उक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्षयः । राजर्षयश् चैव तथा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥
etāvad uktvā vacanaṃ gandharvāḥ samaharṣayaḥ | rājarṣayaś caiva tathā sarve svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ
Having spoken only this much, the gandharvas with the great sages, and the royal sages too, all went each to his own course.
केवल इतना ही वचन कहकर महर्षियों सहित गन्धर्व, तथा राजर्षि भी — सब अपने-अपने मार्ग को चले गए।
Verse 8
ह्लादितस् तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः । रामः संहृष्टवदनस् तान् ऋषीन् अभ्यपूजयत् ॥
hlāditas tena vākyena śubhena śubhadarśanaḥ | rāmaḥ saṃhṛṣṭavadanas tān ṛṣīn abhyapūjayat
Gladdened by that auspicious word, Rāma of fair aspect, his face rejoicing, did honor to those sages.
उस शुभ वचन से आह्लादित सुन्दर रूप वाले राम ने हर्षित मुख से उन ऋषियों का पूजन किया।
Verse 9
स्रस्तगात्रस् तु भरतः स वाचा सज्जमानया । कृताञ्जलिर् इदं वाक्यं राघवं पुनर् अब्रवीत् ॥
srastagātras tu bharataḥ sa vācā sajjamānayā | kṛtāñjalir idaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punar abravīt
But Bharata, his limbs grown limp, with a faltering voice and folded hands, spoke this word again to Rāghava:
किन्तु शिथिल अंगों वाले भरत ने लड़खड़ाती वाणी में हाथ जोड़कर राघव से फिर यह वचन कहा —
Verse 10
राजधर्मम् अनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंततिम् । कर्तुम् अर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश् च याचनाम् ॥
rājadharmam anuprekṣya kuladharmānusaṃtatim | kartum arhasi kākutstha mama mātuś ca yācanām
"Regarding the king's dharma and the continuous succession of the family's dharma, O Kākutstha, you ought to grant the petition of me and of my mother.
"हे काकुत्स्थ! राजधर्म और कुलधर्म की निरन्तर परम्परा का विचार करके, आपको मेरी और मेरी माता की याचना पूरी करनी चाहिए।"
Verse 11
रक्षितुं सुमहद् राज्यम् अहम् एकस् तु नोत्सहे । पौरजानपदांश् चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ॥
rakṣituṃ sumahad rājyam aham ekas tu notsahe | paurajānapadāṃś cāpi raktān rañjayituṃ tathā
I alone have not the power to guard this very great kingdom, nor to keep the townsfolk and country-folk, devoted though they are, content.
"मैं अकेला इस विशाल राज्य की रक्षा करने में समर्थ नहीं, और न ही अनुरक्त नगरवासियों तथा देशवासियों को प्रसन्न रखने में।"
Verse 12
ज्ञातयश् च हि योधाश् च मित्राणि सुहृदश् च नः । त्वाम् एव प्रतिकाङ्क्षन्ते पर्जन्यम् इव कर्षकाः ॥
jñātayaś ca hi yodhāś ca mitrāṇi suhṛdaś ca naḥ | tvām eva pratikāṅkṣante parjanyam iva karṣakāḥ
For our kinsmen and warriors, our friends and well-wishers, look to you alone, as husbandmen to the rain-cloud.
"क्योंकि हमारे बान्धव और योद्धा, मित्र और सुहृद् केवल आपकी ही ओर वैसे ताक रहे हैं, जैसे किसान वर्षा-मेघ की।"
Verse 13
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि । शक्तिमान् असि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi | śaktimān asi kākutstha lokasya paripālane
Establish this kingdom, O greatly wise one, by taking it up; for you are able, O Kākutstha, in the guarding of the world."
"हे महाप्राज्ञ! इस राज्य को स्वीकार करके स्थिर कीजिए; हे काकुत्स्थ! आप लोक के पालन में समर्थ हैं।"
Verse 14
इत्य् उक्त्वा न्यपतद् भ्रातुः पादयोर् भरतस् तदा । भृशं संप्रार्थयाम् आस रामम् एवं प्रियं वदः ॥
ity uktvā nyapatad bhrātuḥ pādayor bharatas tadā | bhṛśaṃ saṃprārthayām āsa rāmam evaṃ priyaṃ vadaḥ
Having said this, Bharata then fell at his brother's feet, and, speaking thus kindly, exceedingly entreated Rāma.
ऐसा कहकर भरत तब अपने भाई के चरणों में गिर पड़े, और इस प्रकार प्रिय वचन कहते हुए राम से अत्यन्त प्रार्थना करने लगे।
Verse 15
तम् अङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनम् अब्रवीत् । श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम् ॥
tam aṅke bhrātaraṃ kṛtvā rāmo vacanam abravīt | śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraḥ svayam
Setting that brother upon his lap, Rāma — himself dark of hue, lotus-petal-eyed, with a voice like a rapturous swan's — spoke this word:
उस भाई को गोद में बैठाकर श्यामवर्ण, कमल की पंखुड़ी-जैसे नेत्रों वाले, मतवाले हंस के समान स्वर वाले राम ने स्वयं यह वचन कहा —
Verse 16
आगता त्वाम् इयं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या । भृशम् उत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीम् अपि ॥
āgatā tvām iyaṃ buddhiḥ svajā vainayikī ca yā | bhṛśam utsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīm api
"This understanding that has come to you, inborn and bred of discipline, well qualifies you; you are well able, dear one, to guard even the whole earth.
"तुममें जो यह स्वाभाविक और विनय से प्राप्त बुद्धि आई है, वह तुम्हें (राज्य के) योग्य बनाती है; हे तात! तुम समस्त पृथ्वी की भी रक्षा करने में भली-भाँति समर्थ हो।"
Verse 17
अमात्यैश् च सुहृद्भिश् च बुद्धिमद्भिश् च मन्त्रिभिः । सर्वकार्याणि संमन्त्र्य सुमहान्त्य् अपि कारय ॥
amātyaiś ca suhṛdbhiś ca buddhimadbhiś ca mantribhiḥ | sarvakāryāṇi saṃmantrya sumahānty api kāraya
With ministers and well-wishers and wise counselors, having taken counsel on all affairs, bring to pass even the very greatest of them.
"अमात्यों, सुहृदों और बुद्धिमान मन्त्रियों के साथ सब कार्यों पर मन्त्रणा करके अत्यन्त बड़े-बड़े कार्यों को भी सम्पन्न करो।"
Verse 18
लक्ष्मीश् चन्द्राद् अपेयाद् वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् । अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञाम् अहं पितुः ॥
lakṣmīś candrād apeyād vā himavān vā himaṃ tyajet | atīyāt sāgaro velāṃ na pratijñām ahaṃ pituḥ
Fortune might depart from the moon, or Himavān forsake its snow, or the ocean overpass its shore — but I shall not overpass my father's pledge.
"चन्द्रमा से लक्ष्मी (कान्ति) भले ही चली जाए, या हिमालय अपना हिम त्याग दे, या समुद्र अपनी वेला (तट) का उल्लंघन कर दे — पर मैं पिता की प्रतिज्ञा का उल्लंघन नहीं करूँगा।"
Verse 19
कामाद् वा तात लोभाद् वा मात्रा तुभ्यम् इदं कृतम् । न तन् मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥
kāmād vā tāta lobhād vā mātrā tubhyam idaṃ kṛtam | na tan manasi kartavyaṃ vartitavyaṃ ca mātṛvat
Whether from affection or from greed, dear one, this was done for you by your mother — that is not to be laid to heart; you must bear yourself toward her as toward a mother."
"हे तात! स्नेहवश हो या लोभवश, तुम्हारी माता ने तुम्हारे लिए यह किया — इसे मन में नहीं लाना चाहिए; और तुम्हें माता के प्रति माता-जैसा ही बर्ताव करना चाहिए।"
Verse 20
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतम् अब्रवीत् । तेजसादित्यसंकाशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥
evaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kausalyāsutam abravīt | tejasādityasaṃkāśaṃ pratipaccandradarśanam
As he thus spoke, Bharata said to the son of Kausalyā, who in splendor was like the sun, and in gentleness like the sight of the first-day moon:
इस प्रकार कहते हुए राम से भरत ने — जो कौसल्यानन्दन तेज में सूर्य के समान और (कोमलता में) प्रतिपदा के चन्द्रमा के दर्शन के समान थे — कहा —
Verse 21
अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते । एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥
adhirohārya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite | ete hi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ
"Mount with your feet, O noble one, these sandals adorned with gold; for these shall provide the welfare of the whole world."
"हे आर्य! इन सोने से जड़ी खड़ाऊँओं पर अपने चरण रखिए; क्योंकि ये ही समस्त लोक का योगक्षेम (कुशल-मंगल) विधान करेंगी।"
Verse 22
सो ऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्य् अवरुह्य च । प्रायच्छत् सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥
so 'dhiruhya naravyāghraḥ pāduke hy avaruhya ca | prāyacchat sumahātejā bharatāya mahātmane
That tiger among men, of great splendor, having mounted the sandals and stepped down from them, bestowed them upon the great-souled Bharata.
वे महातेजस्वी नरश्रेष्ठ उन खड़ाऊँओं पर चढ़कर और उनसे उतरकर उन्हें महात्मा भरत को सौंप दिया।
Verse 23
स पादुके ते भरतः प्रतापवान्; स्वलंकृते संपरिगृह्य धर्मवित् । प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं; चकार चैवोत्तमनागमूर्धनि ॥
sa pāduke te bharataḥ pratāpavān; svalaṃkṛte saṃparigṛhya dharmavit | pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ; cakāra caivottamanāgamūrdhani
The valiant, dharma-knowing Bharata, receiving those well-adorned sandals, made a reverent circling of Rāghava, and set them upon the head of a noble elephant.
प्रतापी, धर्मज्ञ भरत ने उन भली-भाँति सजी खड़ाऊँओं को ग्रहण करके राघव की प्रदक्षिणा की, और उन्हें एक श्रेष्ठ हाथी के मस्तक पर स्थापित किया।
Verse 24
अथानुपूर्व्यात् प्रतिपूज्य तं जनं; गुरूंश् च मन्त्रिप्रकृतीस् तथानुजौ । व्यसर्जयद् राघववंशवर्धनः; स्थितः स्वधर्मे हिमवान् इवाचलः ॥
athānupūrvyāt pratipūjya taṃ janaṃ; gurūṃś ca mantriprakṛtīs tathānujau | vyasarjayad rāghavavaṃśavardhanaḥ; sthitaḥ svadharme himavān ivācalaḥ
Then, honoring in due order that people, and the elders, the ministers and subjects, and his two younger brothers, the increaser of the Rāghava line dismissed them, standing firm in his own dharma, immovable as Himavān.
फिर उन लोगों का, गुरुजनों का, मन्त्रियों और प्रजा का, तथा अपने दोनों छोटे भाइयों का क्रमशः सम्मान करके राघववंश के वर्धक राम ने उन्हें विदा किया, और स्वयं अपने धर्म में हिमालय के समान अचल स्थित रहे।
Verse 25
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठो; दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः । स त्व् एव मातॄर् अभिवाद्य सर्वा; रुदन् कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭho; duḥkhena nāmantrayituṃ hi śekuḥ | sa tv eva mātṝr abhivādya sarvā; rudan kuṭīṃ svāṃ praviveśa rāmaḥ
The mothers, their throats seized with tears, could not for grief bid him farewell; but Rāma, having saluted all his mothers, weeping, entered his own hut.
माताएँ आँसुओं से गला रुँध जाने के कारण दुःख से उन्हें विदा-वचन भी न कह सकीं; किन्तु राम सब माताओं को अभिवादन करके रोते हुए अपनी कुटी में चले गए।