Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 103

Ayodhya Kanda

32 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    वसिष्ठस् तु तदा रामम् उक्त्वा राजपुरोहितः । अब्रवीद् धर्मसंयुक्तं पुनर् एवापरं वचः ॥

    vasiṣṭhas tu tadā rāmam uktvā rājapurohitaḥ | abravīd dharmasaṃyuktaṃ punar evāparaṃ vacaḥ

    But Vasiṣṭha, the royal household-priest, having thus spoken to Rāma, spoke yet another word, joined with dharma:

    राजपुरोहित वसिष्ठ ने तब राम से इस प्रकार कहकर फिर एक और धर्मयुक्त वचन कहा —

  2. Verse 2

    पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस् त्रयः । आचार्यश् चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥

    puruṣasyeha jātasya bhavanti guravas trayaḥ | ācāryaś caiva kākutstha pitā mātā ca rāghava

    "Of a man born here there are three elders (gurus): the teacher, O Kākutstha, and the father, and the mother, O Rāghava.

    "हे काकुत्स्थ! हे राघव! यहाँ जन्म लेने वाले पुरुष के तीन गुरु होते हैं — आचार्य, पिता और माता।"

  3. Verse 3

    पिता ह्य् एनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ । प्रज्ञां ददाति चाचार्यस् तस्मात् स गुरुर् उच्यते ॥

    pitā hy enaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha | prajñāṃ dadāti cācāryas tasmāt sa gurur ucyate

    For the father begets this man, O bull among men, and the teacher gives him wisdom; therefore the teacher is called a guru.

    "हे नरश्रेष्ठ! पिता इस पुरुष को जन्म देता है, और आचार्य ज्ञान देता है; इसीलिए वह गुरु कहा जाता है।"

  4. Verse 4

    स ते ऽहं पितुर् आचार्यस् तव चैव परंतप । मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥

    sa te 'haṃ pitur ācāryas tava caiva paraṃtapa | mama tvaṃ vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

    I am that teacher of your father, and of yourself too, O scorcher of foes; doing my word, you would not transgress the way of the good.

    "हे परंतप! मैं तुम्हारे पिता का और तुम्हारा भी आचार्य हूँ; मेरे वचन का पालन करते हुए तुम सज्जनों के मार्ग का उल्लंघन नहीं करोगे।"

  5. Verse 5

    इमा हि ते परिषदः श्रेणयश् च समागताः । एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥

    imā hi te pariṣadaḥ śreṇayaś ca samāgatāḥ | eṣu tāta caran dharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim

    These assemblies and guilds have gathered before you; walking in dharma among them, dear one, you would not transgress the way of the good.

    "ये परिषदें और श्रेणियाँ तुम्हारे सामने एकत्र हुई हैं; हे तात! इनके बीच धर्म का आचरण करते हुए तुम सज्जनों के मार्ग का उल्लंघन नहीं करोगे।"

  6. Verse 6

    वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर् नार्हस्य् अवर्तितुम् । अस्यास् तु वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥

    vṛddhāyā dharmaśīlāyā mātur nārhasy avartitum | asyās tu vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

    You ought not to disobey your aged, righteous mother; doing her word, you would not transgress the way of the good.

    "वृद्धा एवं धर्मशीला माता की अवज्ञा तुम्हें नहीं करनी चाहिए; इसके वचन का पालन करते हुए तुम सज्जनों के मार्ग का उल्लंघन नहीं करोगे।"

  7. Verse 7

    भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव । आत्मानं नातिवर्तेस् त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥

    bharatasya vacaḥ kurvan yācamānasya rāghava | ātmānaṃ nātivartes tvaṃ satyadharmaparākrama

    Doing the word of Bharata, who entreats you, O Rāghava, you would not fail yourself, O you whose valor is truth and dharma."

    "हे राघव! हे सत्य एवं धर्म ही जिसका पराक्रम है! याचना करते हुए भरत के वचन का पालन करते हुए तुम स्वयं अपने से च्युत नहीं होगे।"

  8. Verse 8

    एवं मधुरम् उक्तस् तु गुरुणा राघवः स्वयम् । प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥

    evaṃ madhuram uktas tu guruṇā rāghavaḥ svayam | pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ

    Thus sweetly addressed by his guru, Rāghava himself, the bull among men, replied to Vasiṣṭha who was seated there:

    गुरु के इस प्रकार मधुर वचन कहने पर नरश्रेष्ठ राघव ने स्वयं वहाँ बैठे वसिष्ठ को उत्तर दिया —

  9. Verse 9

    यन् मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा । न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत् कृतम् ॥

    yan mātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā | na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yat kṛtam

    "What a mother and a father ever do for a son — that which is done by a mother and a father is not easily requited:

    "माता-पिता पुत्र के लिए सदा जो करते हैं, वह — जो माता और पिता द्वारा किया जाता है — उसका सहज में बदला नहीं चुकाया जा सकता —"

  10. Verse 10

    यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनाच् छादनेन च । नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥

    yathāśakti pradānena snāpanāc chādanena ca | nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca

    by giving according to their power, by bathing him, by clothing him, by ever speaking kindly, and by rearing him.

    "अपनी शक्ति के अनुसार (सब कुछ) देकर, स्नान कराकर, वस्त्र पहनाकर, सदा प्रिय वचन बोलकर और पालन-पोषण करके।"

  11. Verse 11

    स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम । आज्ञातं यन् मया तस्य न तन् मिथ्या भविष्यति ॥

    sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama | ājñātaṃ yan mayā tasya na tan mithyā bhaviṣyati

    He, King Daśaratha, is my begetting father; what he commanded and I acknowledged shall not be made false."

    "वही राजा दशरथ मेरे जन्मदाता पिता हैं; उन्होंने जो आज्ञा दी और मैंने जो स्वीकार किया, वह मिथ्या नहीं होगा।"

  12. Verse 12

    एवम् उक्तस् तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् । उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः ॥

    evam uktas tu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram | uvāca paramodāraḥ sūtaṃ paramadurmanāḥ

    Thus addressed by Rāma, Bharata, exceedingly noble yet most downcast in mind, straightway said to the charioteer (Sumantra):

    राम के इस प्रकार कहने पर परम उदार किन्तु अत्यन्त व्याकुल मन वाले भरत ने तुरन्त सारथि (सुमन्त्र) से कहा —

  13. Verse 13

    इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशान् आस्तर सारथे । आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन् मे न प्रसीदति ॥

    iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśān āstara sārathe | āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvan me na prasīdati

    "Spread kuśa grass for me here, quickly, upon the bare ground, O charioteer; I shall sit facing the noble one until he shows me grace.

    "हे सारथि! यहाँ खुली भूमि पर शीघ्र मेरे लिए कुश बिछा दो; मैं आर्य के सामने तब तक (अनशन करता हुआ) बैठूँगा, जब तक वे मुझ पर प्रसन्न न हों।"

  14. Verse 14

    अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः । शेष्ये पुरस्ताच् छालाया यावन् न प्रतियास्यति ॥

    anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ | śeṣye purastāc chālāyā yāvan na pratiyāsyati

    Fasting, without shelter, like a Brahmin bereft of wealth, I shall lie before the hall until he turns back."

    "धन से रहित ब्राह्मण के समान, निराहार और छायारहित होकर, मैं शाला के सामने तब तक पड़ा रहूँगा जब तक वे (वन से) लौट न जाएँ।"

  15. Verse 15

    स तु रामम् अवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः । कुशोत्तरम् उपस्थाप्य भूमाव् एवास्तरत् स्वयम् ॥

    sa tu rāmam avekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanāḥ | kuśottaram upasthāpya bhūmāv evāstarat svayam

    But Sumantra, glancing at Rāma who was looking on, downcast, having set up the kuśa-topped seat, himself spread it upon the ground.

    किन्तु सुमन्त्र, देखते हुए राम की ओर देखकर, व्याकुल होकर, कुश का उत्तरीय आसन रखकर स्वयं ही उसे भूमि पर बिछाने लगे।

  16. Verse 16

    तम् उवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः । किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥

    tam uvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamāḥ | kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi

    To him Rāma, of great splendor, best of the royal sages, said: "What have I done, Bharata my dear, that you would sit against me in protest?

    राजर्षियों में श्रेष्ठ महातेजस्वी राम ने उस (भरत) से कहा — "हे तात भरत! मैंने ऐसा क्या किया है जो तुम मेरे विरुद्ध (अनशन करते हुए) बैठोगे?"

  17. Verse 17

    ब्राह्मणो ह्य् एकपार्श्वेन नरान् रोद्धुम् इहार्हति । न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥

    brāhmaṇo hy ekapārśvena narān roddhum ihārhati | na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane

    A Brahmin may here restrain men by lying down on one side (in protest); but for the consecrated kings there is no rule of sitting-in-fast.

    "ब्राह्मण तो यहाँ एक करवट लेटकर (अनशन द्वारा) मनुष्यों को रोक सकता है; किन्तु राज्याभिषिक्त राजाओं के लिए इस प्रकार (किसी के विरुद्ध) अनशन-बैठक का कोई विधान नहीं।"

  18. Verse 18

    उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद् दारुणं व्रतम् । पुरवर्याम् इतः क्षिप्रम् अयोध्यां याहि राघव ॥

    uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitad dāruṇaṃ vratam | puravaryām itaḥ kṣipram ayodhyāṃ yāhi rāghava

    Rise, O tiger among men; forsake this dire vow; go hence quickly to the best of cities, to Ayodhyā, O Rāghava."

    "हे नरश्रेष्ठ! उठो, इस कठोर व्रत को छोड़ दो; हे राघव! यहाँ से शीघ्र श्रेष्ठ नगरी अयोध्या को जाओ।"

  19. Verse 19

    आसीनस् त्व् एव भरतः पौरजानपदं जनम् । उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किम् आर्यं नानुशासथ ॥

    āsīnas tv eva bharataḥ paurajānapadaṃ janam | uvāca sarvataḥ prekṣya kim āryaṃ nānuśāsatha

    But Bharata, still seated, looking all about, said to the townsfolk and country-folk: "Why do you not admonish the noble one to relent?"

    किन्तु भरत ने बैठे-बैठे ही चारों ओर देखकर नगरवासियों और देशवासियों से कहा — "तुम आर्य को (मानने के लिए) क्यों नहीं समझाते?"

  20. Verse 20

    ते तम् ऊचुर् महात्मानं पौरजानपदा जनाः । काकुत्स्थम् अभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥

    te tam ūcur mahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ | kākutstham abhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ

    Those townsfolk and country-folk said to that great soul: "We know Kākutstha; Rāghava speaks rightly.

    उन नगरवासियों और देशवासियों ने उन महात्मा से कहा — "हम काकुत्स्थ राम को जानते हैं; राघव ठीक कह रहे हैं।"

  21. Verse 21

    एषो ऽपि हि महाभागः पितुर् वचसि तिष्ठति । अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुम् अञ्जसा ॥

    eṣo 'pi hi mahābhāgaḥ pitur vacasi tiṣṭhati | ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitum añjasā

    This greatly blessed one too abides by his father's word; therefore we cannot straightway turn him back."

    "ये महाभाग भी पिता के वचन पर अटल हैं; इसीलिए हम इन्हें तुरन्त लौटाने में समर्थ नहीं हैं।"

  22. Verse 22

    तेषाम् आज्ञाय वचनं रामो वचनम् अब्रवीत् । एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥

    teṣām ājñāya vacanaṃ rāmo vacanam abravīt | evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām

    Understanding their words, Rāma spoke this word: "Hear thus the word of your friends, who are the eyes of dharma.

    उनके वचन समझकर राम ने यह वचन कहा — "हे राघव (भरत)! धर्मदृष्टि रखने वाले सुहृदों के वचन इस प्रकार सुनो।"

  23. Verse 23

    एतच् चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् संपश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥

    etac caivobhayaṃ śrutvā samyak saṃpaśya rāghava | uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam

    Having heard both these sides, consider rightly, O Rāghava (Bharata); rise, O mighty-armed one, and touch me, and the water too (in oath)."

    "हे राघव! इन दोनों (पक्षों) को सुनकर भली-भाँति विचार करो; हे महाबाहु! उठो, और मुझे तथा जल को (शपथ के लिए) स्पर्श करो।"

  24. Verse 24

    अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यम् अब्रवीत् । शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस् तथा ॥

    athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyam abravīt | śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayas tathā

    Then, rising and touching the water, Bharata spoke this word: "Let my assemblies, the ministers, and the guilds hear me.

    तब उठकर जल का स्पर्श करके भरत ने यह वचन कहा — "मेरी परिषदें, मन्त्री और श्रेणियाँ मुझे सुनें।"

  25. Verse 25

    न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् । आर्यं परमधर्मज्ञम् अभिजानामि राघवम् ॥

    na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram | āryaṃ paramadharmajñam abhijānāmi rāghavam

    I do not beg the kingdom of my father, nor do I command my mother; I acknowledge the noble Rāghava, the supreme knower of dharma.

    "मैं न पिता से राज्य माँगता हूँ, न माता को आज्ञा देता हूँ; मैं आर्य राघव को परम धर्मज्ञ मानता हूँ।"

  26. Verse 26

    यदि त्व् अवश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर् वचः । अहम् एव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः ॥

    yadi tv avaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca pitur vacaḥ | aham eva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ

    But if one must needs dwell in the forest, and the father's word must be fulfilled, then I myself shall dwell the fourteen years in the forest."

    "किन्तु यदि अवश्य ही (किसी को) वन में रहना है और पिता का वचन पूरा करना ही है, तो मैं ही चौदह वर्ष वन में निवास करूँगा।"

  27. Verse 27

    धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर् वाक्येन विस्मितः । उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥

    dharmātmā tasya tathyena bhrātur vākyena vismitaḥ | uvāca rāmaḥ saṃprekṣya paurajānapadaṃ janam

    Righteous Rāma, amazed at the sincere word of his brother, looking upon the townsfolk and country-folk, said:

    भाई के उस सच्चे वचन से विस्मित धर्मात्मा राम ने नगरवासियों और देशवासियों की ओर देखकर कहा —

  28. Verse 28

    विक्रीतम् आहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम । न तल् लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥

    vikrītam āhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama | na tal lopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā

    "What was sold, pledged, or bought by my father while he lived cannot be annulled, either by me or by Bharata.

    "मेरे पिता ने जीवित रहते जो बेचा, गिरवी रखा या मोल लिया, उसे न तो मैं और न भरत मिटा सकते हैं।"

  29. Verse 29

    उपधिर् न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः । युक्तम् उक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥

    upadhir na mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ | yuktam uktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam

    No crafty device must be contrived by me, a shirking of the forest-dwelling; what Kaikeyī said was proper, and what my father did was well done.

    "मुझे वनवास से बचने का कोई निन्दनीय छल नहीं करना चाहिए; कैकेयी ने जो कहा वह उचित था, और मेरे पिता ने जो किया वह सत्कर्म था।"

  30. Verse 30

    जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् । सर्वम् एवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि ॥

    jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam | sarvam evātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani

    I know Bharata to be forbearing, an honorer of his elders; all is auspicious in that great soul, true to his pledge.

    "मैं भरत को क्षमाशील और गुरुजनों का सत्कार करने वाला जानता हूँ; सत्यप्रतिज्ञ उस महात्मा में सब कुछ कल्याणमय ही है।"

  31. Verse 31

    अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः । भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिर् उत्तमः ॥

    anena dharmaśīlena vanāt pratyāgataḥ punaḥ | bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patir uttamaḥ

    With this brother of righteous character, when I have returned again from the forest, together with him I shall become the supreme lord of the earth.

    "इस धर्मशील भाई के साथ, वन से फिर लौटकर, मैं पृथ्वी का उत्तम स्वामी बनूँगा।"

  32. Verse 32

    वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद् वचनं कृतम् । अनृतान् मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥

    vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tad vacanaṃ kṛtam | anṛtān mocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim

    For the king was bound to his word by Kaikeyī, and that word has been fulfilled by me; by this your deed, free our father, that lord of the earth, from untruth."

    "क्योंकि कैकेयी ने राजा को अपने वचन में बाँध दिया था, और वह वचन मैंने पूरा किया; हे (भरत)! तुम अपने इस कर्म से उन पृथ्वीपति पिता को असत्य से मुक्त करो।"