Sarga 102

Verse 1

क्रुद्धम् आज्ञाय राम तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । जाबालिर् अपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् । निवर्तयितु कामस् तु त्वाम् एतद् वाक्यम् अब्रवीत् ॥

kruddham ājñāya rāma tu vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha | jābālir api jānīte lokasyāsya gatāgatim | nivartayitu kāmas tu tvām etad vākyam abravīt

But perceiving Rāma angered, Vasiṣṭha replied: "Jābāli too knows the coming and going of this world; it was from a wish to turn you back that he spoke this speech.

किन्तु राम को क्रुद्ध जानकर वसिष्ठ ने उत्तर दिया — "जाबालि भी इस लोक के आने-जाने (जन्म-मरण) को जानते हैं; तुम्हें लौटाने की इच्छा से ही उन्होंने यह वचन कहा।"

Verse 2

इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे । सर्वं सलिलम् एवासीत् पृथिवी यत्र निर्मिता । ततः समभवद् ब्रह्मा स्वयम्भूर् दैवतैः सह ॥

imāṃ lokasamutpattiṃ lokanātha nibodha me | sarvaṃ salilam evāsīt pṛthivī yatra nirmitā | tataḥ samabhavad brahmā svayambhūr daivataiḥ saha

Learn from me this origin of the world, O lord of the world. All was water alone, wherein the earth was fashioned; thence came to be Brahmā, the self-born, together with the gods.

"हे लोकनाथ! इस लोक की उत्पत्ति मुझसे सुनो। सब जल ही था, जिसमें पृथ्वी निर्मित हुई; फिर उससे देवताओं सहित स्वयम्भू ब्रह्मा प्रकट हुए।"

Verse 3

स वराहस् ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुंधराम् । असृजच् च जगत् सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः ॥

sa varāhas tato bhūtvā projjahāra vasuṃdharām | asṛjac ca jagat sarvaṃ saha putraiḥ kṛtātmabhiḥ

He then, becoming a boar, lifted up the earth, and, with his self-perfected sons, created the whole world.

"फिर उन्होंने वराह का रूप धारण कर पृथ्वी को (जल से) ऊपर उठाया, और अपने कृतात्मा पुत्रों के साथ समस्त जगत की रचना की।"

Verse 4

आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । तस्मान् मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥

ākāśaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ | tasmān marīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ

Brahmā, sprung from the ether, eternal, everlasting, undecaying — from him was born Marīci, and of Marīci the son was Kaśyapa.

"आकाश से उत्पन्न, शाश्वत, नित्य और अविनाशी ब्रह्मा — उनसे मरीचि उत्पन्न हुए, और मरीचि के पुत्र कश्यप हुए।"

Verse 5

विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे मनुर् वैवस्तवः स्मृतः । स तु प्रजापतिः पूर्वम् इक्ष्वाकुस् तु मनोः सुतः ॥

vivasvān kaśyapāj jajñe manur vaivastavaḥ smṛtaḥ | sa tu prajāpatiḥ pūrvam ikṣvākus tu manoḥ sutaḥ

From Kaśyapa was born Vivasvān; Manu Vaivasvata is held his son; and that Manu was the first Prajāpati, and Ikṣvāku was Manu's son.

"कश्यप से विवस्वान उत्पन्न हुए; वैवस्वत मनु उन्हीं के पुत्र माने जाते हैं; और वही मनु प्रथम प्रजापति थे, तथा इक्ष्वाकु मनु के पुत्र थे।"

Verse 6

यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही । तम् इक्ष्वाकुम् अयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥

yasyeyaṃ prathamaṃ dattā samṛddhā manunā mahī | tam ikṣvākum ayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam

To whom this prosperous earth was first given by Manu — know that Ikṣvāku as the first king in Ayodhyā.

"जिन्हें मनु ने यह समृद्ध पृथ्वी सबसे पहले दी — उन इक्ष्वाकु को अयोध्या का प्रथम राजा जानो।"

Verse 7

इक्ष्वाकोस् तु सुतः श्रीमान् कुक्षिर् एवेति विश्रुतः । कुक्षेर् अथात्मजो वीरो विकुक्षिर् उदपद्यत ॥

ikṣvākos tu sutaḥ śrīmān kukṣir eveti viśrutaḥ | kukṣer athātmajo vīro vikukṣir udapadyata

Of Ikṣvāku the illustrious son was renowned as Kukṣi; and of Kukṣi then was born the hero Vikukṣi.

"इक्ष्वाकु के श्रीमान पुत्र कुक्षि नाम से प्रसिद्ध हुए; और कुक्षि के पुत्र वीर विकुक्षि उत्पन्न हुए।"

Verse 8

विकुक्षेस् तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् । बाणस्य तु महाबाहुर् अनरण्यो महायशाः ॥

vikukṣes tu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān | bāṇasya tu mahābāhur anaraṇyo mahāyaśāḥ

Of Vikukṣi the son was Bāṇa, of great splendor and might; and of Bāṇa was the mighty-armed, greatly renowned Anaraṇya.

"विकुक्षि के महातेजस्वी एवं प्रतापी पुत्र बाण हुए; और बाण के महाबाहु, महायशस्वी अनरण्य हुए।"

Verse 9

नाना वृष्टिर् बभूवास्मिन् न दुर्भिक्षं सतां वरे । अनरण्ये महाराजे तस्करो वापि कश् चन ॥

nānā vṛṣṭir babhūvāsmin na durbhikṣaṃ satāṃ vare | anaraṇye mahārāje taskaro vāpi kaś cana

Under Anaraṇya, that great king, O best of the good, there was no failure of rain, no famine, nor any thief at all.

"हे सत्पुरुषश्रेष्ठ! महाराज अनरण्य के राज्य में न तो वृष्टि का अभाव हुआ, न दुर्भिक्ष, और न कोई चोर ही रहा।"

Verse 10

अनरण्यान् महाबाहुः पृथू राजा बभूव ह । तस्मात् पृथोर् महाराजस् त्रिशङ्कुर् उदपद्यत । स सत्यवचनाद् वीरः सशरीरो दिवं गतः ॥

anaraṇyān mahābāhuḥ pṛthū rājā babhūva ha | tasmāt pṛthor mahārājas triśaṅkur udapadyata | sa satyavacanād vīraḥ saśarīro divaṃ gataḥ

From Anaraṇya came the mighty-armed king Pṛthu; from Pṛthu was born the great king Triśaṅku, who, the hero, by his truthful word went to heaven in his own body.

"अनरण्य से महाबाहु राजा पृथु हुए; और पृथु से महाराज त्रिशंकु उत्पन्न हुए, जो वीर अपने सत्यवचन के बल से सशरीर स्वर्ग गए।"

Verse 11

त्रिशङ्कोर् अभवत् सूनुर् धुन्धुमारो महायशाः । धुन्धुमारान् महातेजा युवनाश्वो व्यजायत ॥

triśaṅkor abhavat sūnur dhundhumāro mahāyaśāḥ | dhundhumārān mahātejā yuvanāśvo vyajāyata

Of Triśaṅku the son was the greatly renowned Dhundhumāra; of Dhundhumāra the great-splendored Yuvanāśva was born.

"त्रिशंकु के पुत्र महायशस्वी धुन्धुमार हुए; धुन्धुमार से महातेजस्वी युवनाश्व उत्पन्न हुए।"

Verse 12

युवनाश्व सुतः श्रीमान् मान्धाता समपद्यत । मान्धातुस् तु महातेजाः सुसंधिर् उदपद्यत ॥

yuvanāśva sutaḥ śrīmān māndhātā samapadyata | māndhātus tu mahātejāḥ susaṃdhir udapadyata

The illustrious son of Yuvanāśva was Māndhātā; of Māndhātā was born the great-splendored Susaṃdhi.

"युवनाश्व के श्रीमान पुत्र मान्धाता हुए; और मान्धाता से महातेजस्वी सुसन्धि उत्पन्न हुए।"

Verse 13

सुसंधेर् अपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् । यशस्वी ध्रुवसंधेस् तु भरतो रिपुसूदनः ॥

susaṃdher api putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit | yaśasvī dhruvasaṃdhes tu bharato ripusūdanaḥ

Of Susaṃdhi too there were two sons, Dhruvasaṃdhi and Prasenajit; and of the glorious Dhruvasaṃdhi was Bharata, slayer of foes.

"सुसन्धि के भी दो पुत्र हुए — ध्रुवसन्धि और प्रसेनजित; और यशस्वी ध्रुवसन्धि के पुत्र शत्रुसूदन भरत हुए।"

Verse 14

भरतात् तु महाबाहोर् असितो नाम जायत । यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः । हैहयास् तालजङ्घाश् च शूराश् च शशबिन्दवः ॥

bharatāt tu mahābāhor asito nāma jāyata | yasyaite pratirājāna udapadyanta śatravaḥ | haihayās tālajaṅghāś ca śūrāś ca śaśabindavaḥ

Of the mighty-armed Bharata was born one named Asita, against whom there arose these rival kings as foes — the Haihayas, the Tālajaṅghas, and the valiant Śaśabindus.

"महाबाहु भरत से असित नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जिसके विरुद्ध ये शत्रु प्रतिद्वन्द्वी राजा उठ खड़े हुए — हैहय, तालजंघ और शूरवीर शशबिन्दु।"

Verse 15

तांस् तु सर्वान् प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः । स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः । द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुर् इति श्रुतिः ॥

tāṃs tu sarvān prativyūhya yuddhe rājā pravāsitaḥ | sa ca śailavare ramye babhūvābhirato muniḥ | dve cāsya bhārye garbhiṇyau babhūvatur iti śrutiḥ

Having arrayed himself against them all in battle, the king was driven into exile; and he, upon a lovely, lordly mountain, became a devout ascetic; and his two wives, so runs the tradition, were both with child.

"उन सबके विरुद्ध युद्ध में व्यूह रचकर भी राजा निर्वासित कर दिया गया; और वह एक रमणीय श्रेष्ठ पर्वत पर तपोनिरत मुनि बन गया; और उसकी दोनों पत्नियाँ गर्भवती थीं — ऐसी श्रुति (परम्परा) है।"

Verse 16

भार्गवश् च्यवनो नाम हिमवन्तम् उपाश्रितः । तम् ऋषिं समुपागम्य कालिन्दी त्व् अभ्यवादयत् ॥

bhārgavaś cyavano nāma himavantam upāśritaḥ | tam ṛṣiṃ samupāgamya kālindī tv abhyavādayat

Cyavana by name, of Bhṛgu's line, dwelt upon Himavān; approaching that sage, Kālindī saluted him.

"भृगुवंशी च्यवन नामक (ऋषि) हिमालय पर निवास करते थे; उन ऋषि के पास आकर कालिन्दी ने उन्हें अभिवादन किया।"

Verse 17

स ताम् अभ्यवदद् विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि । ततः सा गृहम् आगम्य देवी पुत्रं व्यजायत ॥

sa tām abhyavadad vipro varepsuṃ putrajanmani | tataḥ sā gṛham āgamya devī putraṃ vyajāyata

The Brahmin blessed her who sought a boon for the birth of a son; then that queen, returning home, gave birth to a son.

"उस ब्राह्मण ने पुत्र-जन्म का वर चाहने वाली उस (रानी) को आशीर्वाद दिया; फिर वह देवी घर आकर एक पुत्र को जन्म देने लगी।"

Verse 18

सपत्न्या तु गरस् तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया । गरेण सह तेनैव जातः स सगरो ऽभवत् ॥

sapatnyā tu garas tasyai datto garbhajighāṃsayā | gareṇa saha tenaiva jātaḥ sa sagaro 'bhavat

Poison (gara) had been given her by the co-wife, in a wish to kill the embryo; and, born together with that very poison, he became Sagara.

"किन्तु सौत ने गर्भ को नष्ट करने की इच्छा से उसे विष (गर) दे दिया था; और उसी विष के साथ उत्पन्न होने के कारण वह 'सगर' हुआ।"

Verse 19

स राजा सगरो नाम यः समुद्रम् अखानयत् । इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तम् इमाः प्रजाः ॥

sa rājā sagaro nāma yaḥ samudram akhānayat | iṣṭvā parvaṇi vegena trāsayantam imāḥ prajāḥ

That king named Sagara it was who caused the ocean to be dug out — the sea that, with its force, affrights these creatures.

The second line is somewhat compressed in the text; it loosely couples Sagara's sacrifice with the digging that made the ocean-bed.

"वही सगर नामक राजा था, जिसने समुद्र को खुदवाया — वह सागर, जो अपने वेग से इन प्राणियों को भयभीत करता है।"

Verse 20

असमञ्जस् तु पुत्रो ऽभूत् सगरस्येति नः श्रुतम् । जीवन्न् एव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत् ॥

asamañjas tu putro 'bhūt sagarasyeti naḥ śrutam | jīvann eva sa pitrā tu nirastaḥ pāpakarmakṛt

Asamañja was the son of Sagara, so we have heard; while yet alive he was cast out by his father, a doer of evil deeds.

"सगर का पुत्र असमंज हुआ — ऐसा हमने सुना है; जीवित रहते ही वह पापकर्मी पिता द्वारा निकाल दिया गया।"

Verse 21

अंशुमान् इति पुत्रो ऽभूद् असमञ्जस्य वीर्यवान् । दिलीपो ऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥

aṃśumān iti putro 'bhūd asamañjasya vīryavān | dilīpo 'ṃśumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ

Aṃśumān was the valiant son of Asamañja; Dilīpa the son of Aṃśumān; and of Dilīpa was Bhagīratha.

"असमंज का पराक्रमी पुत्र अंशुमान हुआ; अंशुमान का पुत्र दिलीप, और दिलीप का पुत्र भगीरथ हुआ।"

Verse 22

भगीरथात् ककुत्स्थस् तु काकुत्स्था येन तु स्मृताः । ककुत्स्थस्य तु पुत्रो ऽभूद् रघुर् येन तु राघवः ॥

bhagīrathāt kakutsthas tu kākutsthā yena tu smṛtāḥ | kakutsthasya tu putro 'bhūd raghur yena tu rāghavaḥ

From Bhagīratha came Kakutstha, by whom his descendants are called the Kākutsthas; of Kakutstha the son was Raghu, by whom they are called the Rāghavas.

"भगीरथ से ककुत्स्थ हुए, जिनके कारण (उनके वंशज) 'काकुत्स्थ' कहे जाते हैं; और ककुत्स्थ के पुत्र रघु हुए, जिनके कारण (वे) 'राघव' कहलाते हैं।"

Verse 23

रघोस् तु पुत्रस् तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः । कल्माषपादः सौदास इत्य् एवं प्रथितो भुवि ॥

raghos tu putras tejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ | kalmāṣapādaḥ saudāsa ity evaṃ prathito bhuvi

Of Raghu the son was a splendid one, grown mighty, a man-eater, renowned on earth as Kalmāṣapāda Saudāsa.

"रघु के तेजस्वी पुत्र, जो अत्यन्त बलवान हो गए और नरभक्षी बन गए, पृथ्वी पर कल्माषपाद सौदास के नाम से प्रसिद्ध हुए।"

Verse 24

कल्माषपादपुत्रो ऽभूच् छङ्खणस् त्व् इति विश्रुतः । यस् तु तद् वीर्यम् आसाद्य सहसेनो व्यनीनशत् ॥

kalmāṣapādaputro 'bhūc chaṅkhaṇas tv iti viśrutaḥ | yas tu tad vīryam āsādya sahaseno vyanīnaśat

Of Kalmāṣapāda the son was renowned as Śaṅkhaṇa, who, attaining great valor, together with his army brought about his own destruction.

"कल्माषपाद के पुत्र शंखण के नाम से विख्यात हुए, जिन्होंने महान पराक्रम प्राप्त करके भी अपनी सेना सहित स्वयं अपना विनाश कर लिया।"

Verse 25

शङ्खणस्य तु पुत्रो ऽभूच् छूरः श्रीमान् सुदर्शनः । सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्षस्य शीघ्रगः ॥

śaṅkhaṇasya tu putro 'bhūc chūraḥ śrīmān sudarśanaḥ | sudarśanasyāgnivarṇa agnivarṣasya śīghragaḥ

Of Śaṅkhaṇa the son was the brave and illustrious Sudarśana; of Sudarśana was Agnivarṇa; of Agnivarṇa was Śīghraga.

"शंखण के पुत्र शूरवीर एवं श्रीमान सुदर्शन हुए; सुदर्शन के अग्निवर्ण, और अग्निवर्ण के शीघ्रग हुए।"

Verse 26

शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः । प्रशुश्रुकस्य पुत्रो ऽभूद् अम्बरीषो महाद्युतिः ॥

śīghragasya maruḥ putro maroḥ putraḥ praśuśrukaḥ | praśuśrukasya putro 'bhūd ambarīṣo mahādyutiḥ

Of Śīghraga the son was Maru; of Maru the son was Praśuśruka; of Praśuśruka the son was Ambarīṣa, of great splendor.

"शीघ्रग के पुत्र मरु, मरु के पुत्र प्रशुश्रुक, और प्रशुश्रुक के पुत्र महातेजस्वी अम्बरीष हुए।"

Verse 27

अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून् नहुषः सत्यविक्रमः । नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः ॥

ambarīṣasya putro 'bhūn nahuṣaḥ satyavikramaḥ | nahuṣasya ca nābhāgaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ

Of Ambarīṣa the son was Nahuṣa, true in valor; and of Nahuṣa the son was Nābhāga, most righteous.

"अम्बरीष के पुत्र सत्यपराक्रमी नहुष हुए; और नहुष के पुत्र परम धार्मिक नाभाग हुए।"

Verse 28

अजश् च सुव्रतश् चैव नाभागस्य सुताव् उभौ । अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः ॥

ajaś ca suvrataś caiva nābhāgasya sutāv ubhau | ajasya caiva dharmātmā rājā daśarathaḥ sutaḥ

Aja and Suvrata were the two sons of Nābhāga; and the righteous king Daśaratha was the son of Aja.

"अज और सुव्रत — ये नाभाग के दो पुत्र थे; और अज के पुत्र धर्मात्मा राजा दशरथ हुए।"

Verse 29

तस्य ज्येष्ठो ऽसि दायादो राम इत्य् अभिविश्रुतः । तद् गृहाण स्वकं राज्यम् अवेक्षस्व जगन् नृप ॥

tasya jyeṣṭho 'si dāyādo rāma ity abhiviśrutaḥ | tad gṛhāṇa svakaṃ rājyam avekṣasva jagan nṛpa

Of him you are the eldest heir, renowned as Rāma; therefore take your own kingdom, O king, and watch over the world.

"उनके तुम ज्येष्ठ उत्तराधिकारी हो, राम नाम से विख्यात; अतः हे राजन्! अपना राज्य ग्रहण करो और जगत की रक्षा करो।"

Verse 30

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः । पूर्वजेनावरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्ये ऽभिषिच्यते ॥

ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ rājā bhavati pūrvajaḥ | pūrvajenāvaraḥ putro jyeṣṭho rājye 'bhiṣicyate

For among all the Ikṣvākus the first-born becomes king; while the first-born lives, a younger does not reign — the eldest is consecrated in the kingdom.

"क्योंकि समस्त इक्ष्वाकुओं में ज्येष्ठ ही राजा होता है; ज्येष्ठ के रहते छोटा राज्य नहीं करता — ज्येष्ठ ही राज्य पर अभिषिक्त किया जाता है।"

Verse 31

स राघवाणां कुलधर्मम् आत्मनः; सनातनं नाद्य विहातुम् अर्हसि । प्रभूतरत्नाम् अनुशाधि मेदिनीं; प्रभूतराष्ट्रां पितृवन् महायशाः ॥

sa rāghavāṇāṃ kuladharmam ātmanaḥ; sanātanaṃ nādya vihātum arhasi | prabhūtaratnām anuśādhi medinīṃ; prabhūtarāṣṭrāṃ pitṛvan mahāyaśāḥ

This eternal family-dharma of the Rāghavas, which is your own, you ought not today to forsake; rule, O greatly renowned one, like your father, this earth rich in jewels and in abundant realms."

"राघवों के इस सनातन कुलधर्म को, जो तुम्हारा अपना है, तुम्हें आज त्यागना उचित नहीं; हे महायशस्वी! पिता के समान इस रत्नों से भरी और विशाल राष्ट्र वाली पृथ्वी का शासन करो।"