Sarga 63
Bala Kanda
15 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सुरकार्यम् इदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत् त्वया । लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम् ॥
surakāryam idaṃ rambhe kartavyaṃ sumahat tvayā | lobhanaṃ kauśikasyeha kāmamohasamanvitam
'This great service for the gods, O Rambha, is to be done by you: the enticing here of Kaushika, filling him with love-delusion.'
हे रम्भे! देवताओं का यह महान् कार्य तुम्हें करना है — यहाँ कौशिक को काम के मोह से भरकर लुभाना है।
Verse 2
तथोक्ता साप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता । व्रीडिता प्राञ्जलिर् भूत्वा प्रत्युवाच सुरेश्वरम् ॥
tathoktā sāpsarā rāma sahasrākṣeṇa dhīmatā | vrīḍitā prāñjalir bhūtvā pratyuvāca sureśvaram
Thus addressed by the wise thousand-eyed one, O Rama, that apsaras, ashamed, with joined palms, replied to the lord of the gods:
हे राम! बुद्धिमान् सहस्राक्ष इन्द्र के ऐसा कहने पर वह अप्सरा लज्जित होकर, हाथ जोड़कर देवेश्वर को उत्तर देने लगी —
Verse 3
अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः । क्रोधम् उत्स्रक्ष्यते घोरं मयि देव न संशयः । ततो हि मे भयं देव प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥
ayaṃ surapate ghoro viśvāmitro mahāmuniḥ | krodham utsrakṣyate ghoraṃ mayi deva na saṃśayaḥ | tato hi me bhayaṃ deva prasādaṃ kartum arhasi
'This dreadful great sage Vishvamitra, O lord of gods, will loose dreadful wrath upon me, no doubt; thence comes my fear, O god; you ought to show me grace.'
हे सुरपते! हे देव! ये भयंकर महामुनि विश्वामित्र मुझ पर निस्संदेह घोर क्रोध करेंगे; इसी से मुझे भय है। हे देव! आप मुझ पर कृपा कीजिए।
Verse 4
ताम् उवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम् । मा भैषि रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम् ॥
tām uvāca sahasrākṣo vepamānāṃ kṛtāñjalim | mā bhaiṣi rambhe bhadraṃ te kuruṣva mama śāsanam
To her, trembling, with joined palms, the thousand-eyed one said: 'Fear not, Rambha, blessings upon you; do my bidding.'
काँपती हुई और हाथ जोड़े खड़ी उस रम्भा से सहस्राक्ष इन्द्र ने कहा — हे रम्भे! डरो मत, तुम्हारा कल्याण हो; मेरी आज्ञा का पालन करो।
Verse 5
कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे । अहं कन्दर्पसहितः स्थास्यामि तव पार्श्वतः ॥
kokilo hṛdayagrāhī mādhave ruciradrume | ahaṃ kandarpasahitaḥ sthāsyāmi tava pārśvataḥ
'As a heart-captivating cuckoo in the spring, upon a lovely tree, I, together with the love-god, shall stand at your side.'
वसन्त ऋतु में किसी सुन्दर वृक्ष पर मैं मन को मोह लेने वाले कोकिल के रूप में कामदेव के साथ तुम्हारे पास खड़ा रहूँगा।
Verse 6
त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम् । तम् ऋषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम् ॥
tvaṃ hi rūpaṃ bahuguṇaṃ kṛtvā paramabhāsvaram | tam ṛṣiṃ kauśikaṃ rambhe bhedayasva tapasvinam
'You, making your form endowed with many charms, exceedingly radiant, O Rambha, break the austerity of that ascetic sage Kaushika.'
हे रम्भे! तुम अपने रूप को अनेक गुणों से युक्त और परम तेजोमय बनाकर उस तपस्वी ऋषि कौशिक की तपस्या भंग कर दो।
Verse 7
सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपम् अनुत्तमम् । लोभयाम् आस ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता ॥
sā śrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā rūpam anuttamam | lobhayām āsa lalitā viśvāmitraṃ śucismitā
She, hearing his word, making her form most excellent, enticed Vishvamitra, charming, with a bright smile.
उसका वचन सुनकर उस रूपवती ने अपने रूप को परम उत्तम बनाया और मधुर मुसकान के साथ कमनीय होकर विश्वामित्र को लुभाने लगी।
Verse 8
कोकिलस्य तु शुश्राव वल्गु व्याहरतः स्वनम् । संप्रहृष्टेन मनसा तत एनाम् उदैक्षत ॥
kokilasya tu śuśrāva valgu vyāharataḥ svanam | saṃprahṛṣṭena manasā tata enām udaikṣata
He heard the sweet note of the cuckoo as it warbled; with a delighted heart he then gazed upon her.
मुनि ने मधुर स्वर में कूकते हुए कोकिल का शब्द सुना और प्रसन्न मन से उस ओर रम्भा को देखा।
Verse 9
अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च । दर्शनेन च रम्भाया मुनिः संदेहम् आगतः ॥
atha tasya ca śabdena gītenāpratimena ca | darśanena ca rambhāyā muniḥ saṃdeham āgataḥ
Then, at the sound of that bird, and at its matchless song, and at the sight of Rambha, the sage fell into suspicion.
फिर उस पक्षी के शब्द से, उसके अनुपम गीत से और रम्भा के दर्शन से मुनि को संदेह हो गया।
Verse 10
सहस्राक्षस्य तत् कर्म विज्ञाय मुनिपुंगवः । रम्भां क्रोधसमाविष्टः शशाप कुशिकात्मजः ॥
sahasrākṣasya tat karma vijñāya munipuṃgavaḥ | rambhāṃ krodhasamāviṣṭaḥ śaśāpa kuśikātmajaḥ
Understanding that deed of the thousand-eyed one, the bull among sages, the son of Kushika, filled with wrath, cursed Rambha:
सहस्राक्ष इन्द्र के उस कर्म को समझकर मुनिश्रेष्ठ कुशिकपुत्र क्रोध से भरकर रम्भा को शाप दे बैठे —
Verse 11
यन् मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम् । दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ॥
yan māṃ lobhayase rambhe kāmakrodhajayaiṣiṇam | daśavarṣasahasrāṇi śailī sthāsyasi durbhage
'Since you entice me, who seek to conquer love and wrath, O Rambha, for ten thousand years you shall stand as stone, O ill-fated one.'
हे रम्भे! काम और क्रोध को जीतने के इच्छुक मुझे जो तूने लुभाया है, इसलिए हे अभागिनी! तू दस हजार वर्षों तक पत्थर बनी रहेगी।
Verse 12
ब्राह्मणः सुमहातेजास् तपोबलसमन्वितः । उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम् ॥
brāhmaṇaḥ sumahātejās tapobalasamanvitaḥ | uddhariṣyati rambhe tvāṃ matkrodhakaluṣīkṛtām
'A brahmana of great energy, endowed with the power of austerity, shall deliver you, O Rambha, defiled by my wrath.'
हे रम्भे! मेरे क्रोध से कलुषित हुई तुझे तपोबल से युक्त कोई महातेजस्वी ब्राह्मण उद्धार करेगा।
Verse 13
एवम् उक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । अशक्नुवन् धारयितुं कोपं संतापम् आगतः ॥
evam uktvā mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ | aśaknuvan dhārayituṃ kopaṃ saṃtāpam āgataḥ
Having said this, the great-energied Vishvamitra the great sage, unable to restrain his wrath, fell into anguish.
ऐसा कहकर महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र अपने क्रोध को रोक न पाने के कारण पश्चात्ताप से संतप्त हो उठे।
Verse 14
तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाभवत् । वचः श्रुत्वा च कन्दर्पो महर्षेः स च निर्गतः ॥
tasya śāpena mahatā rambhā śailī tadābhavat | vacaḥ śrutvā ca kandarpo maharṣeḥ sa ca nirgataḥ
By his great curse, Rambha then became stone; and hearing the sage's words, the love-god too departed from the great seer.
उनके महान् शाप से रम्भा तब पत्थर बन गई; और महर्षि के वचन सुनकर कामदेव भी वहाँ से चला गया।
Verse 15
कोपेन स महातेजास् तपो ऽपहरणे कृते । इन्द्रियैर् अजितै राम न लेभे शान्तिम् आत्मनः ॥
kopena sa mahātejās tapo 'paharaṇe kṛte | indriyair ajitai rāma na lebhe śāntim ātmanaḥ
That one of great energy, his austerity spent through wrath, with senses unconquered, O Rama, found no peace of soul.
हे राम! क्रोध से तप का अपहरण हो जाने पर वे महातेजस्वी मुनि इन्द्रियों के अजेय रहने के कारण अपने मन की शान्ति न पा सके।