Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 64

Bala Kanda

30 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः । पूर्वां दिशम् अनुप्राप्य तपस् तेपे सुदारुणम् ॥

    atha haimavatīṃ rāma diśaṃ tyaktvā mahāmuniḥ | pūrvāṃ diśam anuprāpya tapas tepe sudāruṇam

    Then, abandoning the Himalayan region, O Rama, the great sage, reaching the eastern quarter, practised most dreadful austerity.

    हे राम! फिर महामुनि विश्वामित्र हिमालय का प्रदेश छोड़कर पूर्व दिशा में पहुँचे और वहाँ अत्यन्त घोर तप करने लगे।

  2. Verse 2

    मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतम् अनुत्तमम् । चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम् ॥

    maunaṃ varṣasahasrasya kṛtvā vratam anuttamam | cakārāpratimaṃ rāma tapaḥ paramaduṣkaram

    Making a vow of silence for a thousand years, a most excellent vow, he performed, O Rama, matchless, most hard-to-do austerity.

    हे राम! एक हजार वर्ष का परम उत्तम मौन-व्रत धारण करके उन्होंने अनुपम और अत्यन्त दुष्कर तप किया।

  3. Verse 3

    पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम् । विघ्नैर् बहुभिर् आधूतं क्रोधो नान्तरम् आविशत् ॥

    pūrṇe varṣasahasre tu kāṣṭhabhūtaṃ mahāmunim | vighnair bahubhir ādhūtaṃ krodho nāntaram āviśat

    When a full thousand years had passed, though the great sage, become like wood, was shaken by many obstacles, no anger entered within him.

    पूरे एक हजार वर्ष बीत जाने पर, काठ के समान निश्चल हुए और अनेक विघ्नों से विचलित किए जाने पर भी, उन महामुनि के भीतर क्रोध ने प्रवेश नहीं किया।

  4. Verse 4

    ततो देवाः सगन्धर्वाः पन्नगासुरराक्षसाः । मोहितास् तेजसा तस्य तपसा मन्दरश्मयः । कश्मलोपहताः सर्वे पितामहम् अथाब्रुवन् ॥

    tato devāḥ sagandharvāḥ pannagāsurarākṣasāḥ | mohitās tejasā tasya tapasā mandaraśmayaḥ | kaśmalopahatāḥ sarve pitāmaham athābruvan

    Then the gods, with gandharvas, serpents, asuras, and rakshasas, deluded by his energy, their rays dimmed by his austerity, all stricken with faintness, spoke to the grandfather:

    तब उनके तेज से मोहित, उनके तप से जिनकी किरणें मन्द पड़ गई थीं, वे गन्धर्वों, नागों, असुरों और राक्षसों सहित समस्त देवता ग्लानि से व्याकुल होकर पितामह ब्रह्मा से बोले —

  5. Verse 5

    बहुभिः कारणैर् देव विश्वामित्रो महामुनिः । लोभितः क्रोधितश् चैव तपसा चाभिवर्धते ॥

    bahubhiḥ kāraṇair deva viśvāmitro mahāmuniḥ | lobhitaḥ krodhitaś caiva tapasā cābhivardhate

    'By many devices, O god, Vishvamitra the great sage has been tempted and enraged, yet he grows ever greater in austerity.'

    हे देव! अनेक उपायों से महामुनि विश्वामित्र को लुभाया और क्रुद्ध किया गया, फिर भी वे तप में और भी बढ़ते जा रहे हैं।

  6. Verse 6

    न ह्य् अस्य वृजिनं किं चिद् दृश्यते सूक्ष्मम् अप्य् अथ । न दीयते यदि त्व् अस्य मनसा यद् अभीप्सितम् । विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् । व्याकुलाश् च दिशः सर्वा न च किं चित् प्रकाशते ॥

    na hy asya vṛjinaṃ kiṃ cid dṛśyate sūkṣmam apy atha | na dīyate yadi tv asya manasā yad abhīpsitam | vināśayati trailokyaṃ tapasā sacarācaram | vyākulāś ca diśaḥ sarvā na ca kiṃ cit prakāśate

    'Not the least fault, however subtle, is seen in him. If what he desires in his mind is not granted, he will destroy the three worlds, with all that moves and moves not, by his austerity. All the quarters are confounded, and nothing shines forth.'

    उनमें तो सूक्ष्म-से-सूक्ष्म भी कोई दोष नहीं दीखता। यदि उनके मन में जो अभीष्ट है वह न दिया गया, तो वे अपने तप से चराचर सहित तीनों लोकों को नष्ट कर देंगे। सब दिशाएँ व्याकुल हैं और कुछ भी प्रकाशित नहीं होता।

  7. Verse 7

    सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः । प्रकम्पते च पृथिवी वायुर् वाति भृशाकुलः ॥

    sāgarāḥ kṣubhitāḥ sarve viśīryante ca parvatāḥ | prakampate ca pṛthivī vāyur vāti bhṛśākulaḥ

    'The oceans are all churned up, the mountains crumble, the earth quakes, and the wind blows in great agitation.'

    समस्त समुद्र क्षुब्ध हो उठे हैं, पर्वत टूटकर बिखर रहे हैं, पृथ्वी काँप रही है और वायु अत्यन्त व्याकुल होकर बह रही है।

  8. Verse 8

    बुद्धिं न कुरुते यावन् नाशे देव महामुनिः । तावत् प्रसाद्यो भगवान् अग्निरूपो महाद्युतिः ॥

    buddhiṃ na kurute yāvan nāśe deva mahāmuniḥ | tāvat prasādyo bhagavān agnirūpo mahādyutiḥ

    'So long, O god, as the great sage does not set his mind on destruction, so long is the blessed one, of fire-like form and great splendour, to be propitiated.'

    हे देव! जब तक महामुनि विनाश पर मन नहीं लगाते, तभी तक उन अग्नि-रूप, महान् कान्ति वाले भगवान् को प्रसन्न कर लेना चाहिए।

  9. Verse 9

    कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यते ऽखिलम् । देवराज्ये चिकीर्षेत दीयताम् अस्य यन् मतम् ॥

    kālāgninā yathā pūrvaṃ trailokyaṃ dahyate 'khilam | devarājye cikīrṣeta dīyatām asya yan matam

    'As of old the three worlds were wholly burnt by the fire of doom, so (lest) he wish to seize the kingship of the gods, let what he thinks fit be granted him.'

    जैसे पहले प्रलयाग्नि से सम्पूर्ण तीनों लोक जल गए थे, वैसा न हो, और कहीं वे देवराज्य को हड़पने की इच्छा न कर बैठें; इसलिए इनका जो अभिमत हो, वह इन्हें दे दिया जाए।

  10. Verse 10

    ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः । विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरम् अब्रुवन् ॥

    tataḥ suragaṇāḥ sarve pitāmahapurogamāḥ | viśvāmitraṃ mahātmānaṃ vākyaṃ madhuram abruvan

    Then all the hosts of gods, with the grandfather at their head, spoke a sweet word to the great-souled Vishvamitra:

    तब पितामह ब्रह्मा को आगे करके समस्त देवगणों ने महात्मा विश्वामित्र से मधुर वचन कहा —

  11. Verse 11

    ब्रह्मर्षे स्वागतं ते ऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः । ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवान् असि कौशिक ॥

    brahmarṣe svāgataṃ te 'stu tapasā sma sutoṣitāḥ | brāhmaṇyaṃ tapasogreṇa prāptavān asi kauśika

    'O brahmarshi, welcome to you; we are well pleased by your austerity. By your fierce austerity, O Kaushika, you have attained brahmanahood.'

    हे ब्रह्मर्षे! तुम्हारा स्वागत है; हम तुम्हारे तप से भली-भाँति संतुष्ट हैं। हे कौशिक! अपने उग्र तप से तुमने ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया है।

  12. Verse 12

    दीर्घम् आयुश् च ते ब्रह्मन् ददामि समरुद्गणः । स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥

    dīrgham āyuś ca te brahman dadāmi samarudgaṇaḥ | svasti prāpnuhi bhadraṃ te gaccha saumya yathāsukham

    'I grant you long life, O brahmana, together with the Maruts. Attain welfare; blessings upon you; go, O gentle one, as you please.'

    हे ब्रह्मन्! मैं मरुद्गणों सहित तुम्हें दीर्घ आयु देता हूँ। कल्याण को प्राप्त करो, तुम्हारा मंगल हो; हे सौम्य! सुखपूर्वक जाओ।

  13. Verse 13

    पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् । कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः ॥

    pitāmahavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām | kṛtvā praṇāmaṃ mudito vyājahāra mahāmuniḥ

    Hearing the word of the grandfather and of all the dwellers in heaven, the great sage, making obeisance, rejoiced and said:

    पितामह तथा समस्त देवताओं का वचन सुनकर महामुनि ने प्रणाम करके प्रसन्न होकर कहा —

  14. Verse 14

    ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घम् आयुस् तथैव च । ओंकारो ऽथ वषट्कारो वेदाश् च वरयन्तु माम् ॥

    brāhmaṇyaṃ yadi me prāptaṃ dīrgham āyus tathaiva ca | oṃkāro 'tha vaṣaṭkāro vedāś ca varayantu mām

    'If I have attained brahmanahood, and likewise long life, then let the Omkara and the vashatkara and the Vedas choose me.'

    यदि मुझे ब्राह्मणत्व प्राप्त हुआ है और दीर्घ आयु भी मिली है, तो ओंकार, वषट्कार और वेद मुझे स्वीकार करें।

  15. Verse 15

    क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदाम् अपि । ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो माम् एवं वदतु देवताः । यद्य् अयं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः ॥

    kṣatravedavidāṃ śreṣṭho brahmavedavidām api | brahmaputro vasiṣṭho mām evaṃ vadatu devatāḥ | yady ayaṃ paramaḥ kāmaḥ kṛto yāntu surarṣabhāḥ

    'Let Vasishtha, the son of Brahma, the best of those versed in the kshatra-Veda and in the brahma-Veda, address me thus, O deities. If this supreme desire is fulfilled, let the bulls among gods depart.'

    हे देवगण! क्षत्रवेद और ब्रह्मवेद दोनों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ, ब्रह्मा के पुत्र वसिष्ठ भी मुझे इसी प्रकार (ब्रह्मर्षि कहकर) सम्बोधित करें। यदि यह मेरी परम कामना पूरी हो जाए, तो देवश्रेष्ठगण प्रस्थान करें।

  16. Verse 16

    ततः प्रसादितो देवैर् वसिष्ठो जपतां वरः । सख्यं चकार ब्रह्मर्षिर् एवम् अस्त्व् इति चाब्रवीत् ॥

    tataḥ prasādito devair vasiṣṭho japatāṃ varaḥ | sakhyaṃ cakāra brahmarṣir evam astv iti cābravīt

    Then Vasishtha, the best of those who murmur prayers, propitiated by the gods, made friendship with him, and the brahmarshi said, 'So be it.'

    तब देवताओं के द्वारा प्रसन्न किए गए, जप करने वालों में श्रेष्ठ वसिष्ठ ने उनके साथ मैत्री कर ली, और वे ब्रह्मर्षि बोले — ऐसा ही हो।

  17. Verse 17

    ब्रह्मर्षित्वं न संदेहः सर्वं संपत्स्यते तव । इत्य् उक्त्वा देवताश् चापि सर्वा जग्मुर् यथागतम् ॥

    brahmarṣitvaṃ na saṃdehaḥ sarvaṃ saṃpatsyate tava | ity uktvā devatāś cāpi sarvā jagmur yathāgatam

    'You are a brahmarshi, no doubt; all shall be fulfilled for you.' Having said this, all the deities too went as they had come.

    निस्संदेह तुम ब्रह्मर्षि हो; तुम्हारा सब कुछ सिद्ध होगा। ऐसा कहकर समस्त देवता भी जैसे आए थे वैसे ही लौट गए।

  18. Verse 18

    विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यम् उत्तमम् । पूजयाम् आस ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥

    viśvāmitro 'pi dharmātmā labdhvā brāhmaṇyam uttamam | pūjayām āsa brahmarṣiṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam

    And Vishvamitra the righteous, having attained the supreme brahmanahood, honoured the brahmarshi Vasishtha, best of those who murmur prayers.

    धर्मात्मा विश्वामित्र ने भी परम उत्तम ब्राह्मणत्व प्राप्त करके जप करने वालों में श्रेष्ठ ब्रह्मर्षि वसिष्ठ का पूजन किया।

  19. Verse 19

    कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थितः । एवं त्व् अनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना ॥

    kṛtakāmo mahīṃ sarvāṃ cacāra tapasi sthitaḥ | evaṃ tv anena brāhmaṇyaṃ prāptaṃ rāma mahātmanā

    His desire fulfilled, he roamed over all the earth, established in austerity. Thus by this great-souled one was brahmanahood attained, O Rama.

    हे राम! अपनी कामना पूरी कर लेने पर वे तप में स्थित होकर समस्त पृथ्वी पर विचरण करने लगे। इस प्रकार इन महात्मा ने ब्राह्मणत्व प्राप्त किया।

  20. Verse 20

    एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस् तपः । एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम् ॥

    eṣa rāma muniśreṣṭha eṣa vigrahavāṃs tapaḥ | eṣa dharmaḥ paro nityaṃ vīryasyaiṣa parāyaṇam

    This, O Rama, is the best of sages; this is austerity embodied; this is the supreme eternal dharma; this is the very resort of valour.

    हे राम! ये ही मुनिश्रेष्ठ हैं; ये मूर्तिमान् तप हैं; ये परम और सनातन धर्म हैं; ये ही पराक्रम के परम आश्रय हैं।

  21. Verse 21

    शतानन्दवचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसंनिधौ । जनकः प्राञ्जलिर् वाक्यम् उवाच कुशिकात्मजम् ॥

    śatānandavacaḥ śrutvā rāmalakṣmaṇasaṃnidhau | janakaḥ prāñjalir vākyam uvāca kuśikātmajam

    Hearing Shatananda's words, in the presence of Rama and Lakshmana, Janaka, with joined palms, spoke this word to the son of Kushika:

    राम और लक्ष्मण के समीप शतानन्द का वचन सुनकर जनक ने हाथ जोड़कर कुशिकपुत्र विश्वामित्र से यह वचन कहा —

  22. Verse 22

    धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव । यज्ञं काकुत्स्थ सहितः प्राप्तवान् असि धार्मिक ॥

    dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya me munipuṃgava | yajñaṃ kākutstha sahitaḥ prāptavān asi dhārmika

    'Blessed am I, favoured am I, O bull among sages, in that you, O righteous one, together with the Kakutsthas, have come to my sacrifice.'

    हे मुनिश्रेष्ठ! हे धार्मिक! मैं धन्य हूँ, अनुगृहीत हूँ, जो आप काकुत्स्थों सहित मेरे यज्ञ में पधारे हैं।

  23. Verse 23

    पावितो ऽहं त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने । गुणा बहुविधाः प्राप्तास् तव संदर्शनान् मया ॥

    pāvito 'haṃ tvayā brahman darśanena mahāmune | guṇā bahuvidhāḥ prāptās tava saṃdarśanān mayā

    'Sanctified am I by you, O brahmana, by the sight of you, O great sage; many virtues have I gained from the sight of you.'

    हे ब्रह्मन्! हे महामुने! आपके दर्शन से मैं पवित्र हो गया; आपके दर्शन से मैंने नाना प्रकार के गुण प्राप्त किए हैं।

  24. Verse 24

    विस्तरेण च ते ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत् तपः । श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना ॥

    vistareṇa ca te brahman kīrtyamānaṃ mahat tapaḥ | śrutaṃ mayā mahātejo rāmeṇa ca mahātmanā

    'In detail, O brahmana, your great austerity, as it was recounted, has been heard by me, O you of great energy, and by the great-souled Rama.'

    हे ब्रह्मन्! हे महातेजस्वी! विस्तार से वर्णित आपके इस महान् तप को मैंने और महात्मा राम ने सुना है।

  25. Verse 25

    सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास् ते बहवो गुणाः ॥

    sadasyaiḥ prāpya ca sadaḥ śrutās te bahavo guṇāḥ

    'And with the members of the assembly, having reached the assembly-hall, your many virtues have been heard.'

    और सदस्यों के साथ सभा में पहुँचकर आपके अनेक गुण सुने गए हैं।

  26. Verse 26

    अप्रमेयं तपस् तुभ्यम् अप्रमेयं च ते बलम् । अप्रमेया गुणाश् चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ॥

    aprameyaṃ tapas tubhyam aprameyaṃ ca te balam | aprameyā guṇāś caiva nityaṃ te kuśikātmaja

    'Immeasurable is your austerity, immeasurable your strength, and ever immeasurable your virtues, O son of Kushika.'

    हे कुशिकपुत्र! आपका तप अपरिमित है, आपका बल अपरिमित है, और आपके गुण भी सदा अपरिमित हैं।

  27. Verse 27

    तृप्तिर् आश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो । कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम् ॥

    tṛptir āścaryabhūtānāṃ kathānāṃ nāsti me vibho | karmakālo muniśreṣṭha lambate ravimaṇḍalam

    'There is no satiety for me of these wondrous tales, O lord. But the time for the rite presses, O best of sages; the sun's orb is sinking.'

    हे प्रभो! इन आश्चर्यमयी कथाओं से मेरी तृप्ति नहीं होती। परन्तु हे मुनिश्रेष्ठ! कर्म का समय निकट है; सूर्य का मण्डल अस्त की ओर झुक रहा है।

  28. Verse 28

    श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुम् अर्हसि मां पुनः । स्वागतं तपसां श्रेष्ठ माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि ॥

    śvaḥ prabhāte mahātejo draṣṭum arhasi māṃ punaḥ | svāgataṃ tapasāṃ śreṣṭha mām anujñātum arhasi

    'Tomorrow at dawn, O you of great energy, you ought to see me again. Welcome, O best of ascetics; you ought to grant me leave to depart.'

    हे महातेजस्वी! कल प्रातःकाल आप मुझे फिर दर्शन दीजिए। हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! आपका स्वागत है; अब आप मुझे जाने की अनुमति दीजिए।

  29. Verse 29

    एवम् उक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः । प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायः सबान्धवः ॥

    evam uktvā muniśreṣṭhaṃ vaideho mithilādhipaḥ | pradakṣiṇaṃ cakārāśu sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ

    Having thus spoken to the best of sages, the Videha king, lord of Mithila, swiftly made the circumambulation, together with his preceptor and kinsmen.

    मुनिश्रेष्ठ से ऐसा कहकर मिथिलापति विदेहराज जनक ने अपने उपाध्याय और बन्धुजनों सहित शीघ्र ही उनकी प्रदक्षिणा की।

  30. Verse 30

    विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः । स्वं वाटम् अभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभिः ॥

    viśvāmitro 'pi dharmātmā saharāmaḥ salakṣmaṇaḥ | svaṃ vāṭam abhicakrāma pūjyamāno maharṣibhiḥ

    And Vishvamitra the righteous, together with Rama and Lakshmana, proceeded to his own enclosure, honoured by the great seers.

    धर्मात्मा विश्वामित्र भी राम और लक्ष्मण के साथ महर्षियों के द्वारा पूजित होते हुए अपने शिविर को चले गए।