Adhyaya 7

Verse 1

उभयसैन्यानां व्यूहरचनापूर्वकं द्वन्द्वीभूय युद्धाय निर्गमनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा। अब्रवीत्तावकान्सर्वान्सन्नह्यन्तां महारथाः।।

ubhayasainyānāṃ vyūharacanāpūrvakaṃ dvandvībhūya yuddhāya nirgamanam|| 1 || sañjaya uvāca| vyatītāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanastadā| abravīttāvakānsarvānsannahyantāṃ mahārathāḥ||

Verse 2

राज्ञश्च मतमाज्ञाय समनह्यत सा चमूः। अयोजयन्रथांस्तूर्णं पर्यधावंस्तथा परे।।

rājñaśca matamājñāya samanahyata sā camūḥ| ayojayanrathāṃstūrṇaṃ paryadhāvaṃstathā pare||

Verse 3

अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयः। हयानास्तरणोपेतांश्चक्रुरन्ये सहस्रशः।।

akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥ| hayānāstaraṇopetāṃścakruranye sahasraśaḥ||

Verse 4

वादित्राणां च निनदः प्रादुरासीद्विशाम्पते। योधानां सैन्यमुख्यानामन्योन्यं प्रतिगर्जताम्।।

vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ prādurāsīdviśāmpate| yodhānāṃ sainyamukhyānāmanyonyaṃ pratigarjatām||

Verse 5

ततो बलानि सर्वाणि हतशिष्टानि भारत। सन्नद्धानि व्यदृश्यन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।।

tato balāni sarvāṇi hataśiṣṭāni bhārata| sannaddhāni vyadṛśyanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam||

Verse 6

शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाः। प्रविभज्य बलं सर्वमनीकेषु व्यवस्थिताः।।

śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā madrarājaṃ mahārathāḥ| pravibhajya balaṃ sarvamanīkeṣu vyavasthitāḥ||

Verse 7

ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः। कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्योऽथ सौबलः। अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रुरादृताः।। पत्तिकोटी इति द्विवचनम्।।

tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥ| kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiḥ śalyo'tha saubalaḥ| anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṃ cakrurādṛtāḥ|| pattikoṭī iti dvivacanam||

Verse 8

अद्याचार्यसुतो द्रौणिर्नैको युध्येत शत्रुभिः। न न एकेन योद्धव्यं कथञ्चिदपि पाण्डवैः।।

adyācāryasuto drauṇirnaiko yudhyeta śatrubhiḥ| na na ekena yoddhavyaṃ kathañcidapi pāṇḍavaiḥ||

Verse 9

यो ह्येकः पाण्डवैर्युध्येद्यो वा युध्यन्तमुत्सृजेत्। स पञ्चभिर्भवेद्युक्तः पातकैश्चोपपातकैः। अन्योन्यं परिरक्षद्भिर्योद्धव्यं सहितैश्च नः।।

yo hyekaḥ pāṇḍavairyudhyedyo vā yudhyantamutsṛjet| sa pañcabhirbhavedyuktaḥ pātakaiścopapātakaiḥ| anyonyaṃ parirakṣadbhiryoddhavyaṃ sahitaiśca naḥ||

Verse 10

एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः। मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन्परान्।।

evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarve tatra mahārathāḥ| madrarājaṃ puraskṛtya tūrṇamabhyadravanparān||

Verse 11

तथैव पाण्डवा राजन्व्यूह्य सैन्यं महारणे। अभ्ययुः कौरवान्युद्धे योत्स्यमानाः समन्ततः।।

tathaiva pāṇḍavā rājanvyūhya sainyaṃ mahāraṇe| abhyayuḥ kauravānyuddhe yotsyamānāḥ samantataḥ||

Verse 12

ततो बलं समभवत्क्षुब्धार्णवसमस्वनम्। समुद्भूतार्णवाकारमुदीर्णरथकुञ्जरम्।।

tato balaṃ samabhavatkṣubdhārṇavasamasvanam| samudbhūtārṇavākāramudīrṇarathakuñjaram||

Verse 13

धृतराष्ट्र उवाच। द्रोणस्य चैव भीष्मस्य राधेयस्य च मे श्रुतम्। पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| droṇasya caiva bhīṣmasya rādheyasya ca me śrutam| pātanaṃ śaṃsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me||

Verse 14

कथं रणे हतः शल्यो धर्मराजेन सञ्जय। भीमेन च महाबाहुः पुत्रो दुर्योधनो मम।।

kathaṃ raṇe hataḥ śalyo dharmarājena sañjaya| bhīmena ca mahābāhuḥ putro duryodhano mama||

Verse 15

सञ्जय उवाच। क्षयं मनुष्यदेहानां तथा नागाश्वसङ्क्षयम्। शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा सङ्ग्रामं शंसतो मम।।

sañjaya uvāca| kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ tathā nāgāśvasaṅkṣayam| śṛṇu rājansthiro bhūtvā saṅgrāmaṃ śaṃsato mama||

Verse 16

आशा बलवती राजन्पुत्राणां तेऽभवत्तदा।।

āśā balavatī rājanputrāṇāṃ te'bhavattadā||

Verse 17

हते द्रोणे च भीष्मे च सूतपुत्रे च पातिते। शल्यः पार्थान्रणे सर्वान्निहनिष्यति मारिष।।

hate droṇe ca bhīṣme ca sūtaputre ca pātite| śalyaḥ pārthānraṇe sarvānnihaniṣyati māriṣa||

Verse 18

तामाशां हृदये कृत्वा समाश्वस्य च भारत। मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम्। नाथवन्तं तदाऽऽत्मानममन्यत सुतस्तव।।

tāmāśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvasya ca bhārata| madrarājaṃ ca samare samāśritya mahāratham| nāthavantaṃ tadā''tmānamamanyata sutastava||

Verse 19

यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं प्रचक्रिरे। तदा राजन्धार्तराष्ट्रान्प्रविवेश महद्भयम्।।

yadā karṇe hate pārthāḥ siṃhanādaṃ pracakrire| tadā rājandhārtarāṣṭrānpraviveśa mahadbhayam||

Verse 20

तान्समाश्वास्य तु तदा मद्रराजः प्रतापवान्। व्यूह्य व्यूहं महाराज सर्वतोभद्रमृद्धिमत्।।

tānsamāśvāsya tu tadā madrarājaḥ pratāpavān| vyūhya vyūhaṃ mahārāja sarvatobhadramṛddhimat||

Verse 21

प्रत्युद्ययौ रणे पार्थान्मद्रराजः प्रतापवान्। विधून्वन्कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम्। रथप्रवरमास्थाय सैन्धवाश्वं महारथः।।

pratyudyayau raṇe pārthānmadrarājaḥ pratāpavān| vidhūnvankārmukaṃ citraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram| rathapravaramāsthāya saindhavāśvaṃ mahārathaḥ||

Verse 22

तस्य सूतो महाराज रथस्थोऽशोभयद्रथम्। स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्शनः। तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत्।।

tasya sūto mahārāja rathastho'śobhayadratham| sa tena saṃvṛto vīro rathenāmitrakarśanaḥ| tasthau śūro mahārāja putrāṇāṃ te bhayapraṇut||

Verse 23

प्रयाणे मद्रराजोऽभून्मुखं व्यूहस्य दंशितः। मद्रकैः सहितो वीरैः कर्णपुत्रैश्च दुर्जयैः।।

prayāṇe madrarājo'bhūnmukhaṃ vyūhasya daṃśitaḥ| madrakaiḥ sahito vīraiḥ karṇaputraiśca durjayaiḥ||

Verse 24

सव्येऽभूत्कृतवर्मा च त्रिगर्तैः परिवारितः। गौतमो दक्षिणे पार्श्वे शकैश्च यवनैः सह।।

savye'bhūtkṛtavarmā ca trigartaiḥ parivāritaḥ| gautamo dakṣiṇe pārśve śakaiśca yavanaiḥ saha||

Verse 25

अश्वत्थामा पृष्ठतोऽभूत्काम्भोजैः परिवारितः। दुर्योधनोऽभवन्मध्ये रक्षितः कुरुपुङ्गवैः।।

aśvatthāmā pṛṣṭhato'bhūtkāmbhojaiḥ parivāritaḥ| duryodhano'bhavanmadhye rakṣitaḥ kurupuṅgavaiḥ||

Verse 26

हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृतः। प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्च महारथः।।

hayānīkena mahatā saubalaścāpi saṃvṛtaḥ| prayayau sarvasainyena kaitavyaśca mahārathaḥ||

Verse 27

पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य सैन्यमरिन्दमाः। त्रिधाभूता महाराज तव सैन्यमुपाद्रवन्।।

pāṇḍavāśca maheṣvāsā vyūhya sainyamarindamāḥ| tridhābhūtā mahārāja tava sainyamupādravan||

Verse 28

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिस्च महारथः। शल्यस्य वाहिनीं हन्तुमभिदुद्रुवुराहवे।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakisca mahārathaḥ| śalyasya vāhinīṃ hantumabhidudruvurāhave||

Verse 29

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृतः। शल्यमेवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभः।।

tato yudhiṣṭhiro rājā svenānīkena saṃvṛtaḥ| śalyamevābhidudrāva jighāṃsurbharatarṣabhaḥ||

Verse 30

हार्दिक्यं च महेष्वासमर्जुनः शत्रुपूगहा। संशप्तकगणांश्चैव वेगितोऽभिविदुद्रुवे।।

hārdikyaṃ ca maheṣvāsamarjunaḥ śatrupūgahā| saṃśaptakagaṇāṃścaiva vegito'bhividudruve||

Verse 31

गौतमं भीमसेनो वै सोमकाश्च महारथाः। अभ्यद्रवन्त राजेनद्‌र जिघांसन्तः परान्युधि।।

gautamaṃ bhīmaseno vai somakāśca mahārathāḥ| abhyadravanta rājenad‌ra jighāṃsantaḥ parānyudhi||

Verse 32

माद्रीपुत्रौ तु शकुनिमुलूकं च महारथम्। ससैन्यौ सहसैन्यौ तावुपतस्थतुराहवे।।

mādrīputrau tu śakunimulūkaṃ ca mahāratham| sasainyau sahasainyau tāvupatasthaturāhave||

Verse 33

तथैवायुतशो योधास्तावकाः पाण्डवान्रणे। अभ्यवर्तन्त सङ्क्रुद्धा विविधायुधपाणयः।।

tathaivāyutaśo yodhāstāvakāḥ pāṇḍavānraṇe| abhyavartanta saṅkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ||

Verse 34

धृतराष्ट्र उवाच। हते भीष्मे हमेष्वासे द्रोणे कर्णे जयद्रथे। कुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| hate bhīṣme hameṣvāse droṇe karṇe jayadrathe| kuruṣvalpāvaśiṣṭeṣu pāṇḍaveṣu ca saṃyuge||

Verse 35

संरब्धेषु च पार्थेषु पराक्रान्तेषु सञ्जय। मामकानां परेषां च किं शिष्टमभवद्बलम्।।

saṃrabdheṣu ca pārtheṣu parākrānteṣu sañjaya| māmakānāṃ pareṣāṃ ca kiṃ śiṣṭamabhavadbalam||

Verse 36

सञ्जय उवाच। यथा वयं परे राजन्युद्धाय समुपस्थिताः। यावच्चासीद्बलं शिष्टं सङ्ग्रामे तन्निबोध मे।।

sañjaya uvāca| yathā vayaṃ pare rājanyuddhāya samupasthitāḥ| yāvaccāsīdbalaṃ śiṣṭaṃ saṅgrāme tannibodha me||

Verse 37

एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ। दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च।।

ekādaśa sahasrāṇi rathānāṃ bharatarṣabha| daśa dantisahasrāṇi sapta caiva śatāni ca||

Verse 38

पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां तत्र भारत। पत्तिकोट्यस्तथा तिस्रो बलमेतत्तवाभवत्।।

pūrṇe śatasahasre dve hayānāṃ tatra bhārata| pattikoṭyastathā tisro balametattavābhavat||

Verse 39

रथानां षट्‌सहस्राणि षट्सहस्राश्च कुञ्जराः। दश चाश्वसहस्राणि पत्तिकोटी च भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि सप्तमोऽध्यायः।। 7 ।।

rathānāṃ ṣaṭ‌sahasrāṇi ṣaṭsahasrāśca kuñjarāḥ| daśa cāśvasahasrāṇi pattikoṭī ca bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi saptamo'dhyāyaḥ|| 7 ||

Verse 40

एतद्बलं पाण्डवानामभवच्छेषमाहवे। एत एव समाजग्मुर्युद्वाय भरतर्षभ।।

etadbalaṃ pāṇḍavānāmabhavaccheṣamāhave| eta eva samājagmuryudvāya bharatarṣabha||

Verse 41

एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते स्थिताः। पाण्डवान्प्रत्युदीयाम जयगृद्धाः प्रमन्यवः।।

evaṃ vibhajya rājendra madrarājamate sthitāḥ| pāṇḍavānpratyudīyāma jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ||

Verse 42

तथैव पाण्‍डवाः शूराः समरे जितकाशिनः। उपयाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाश्च यशस्विनः।।

tathaiva pāṇ‍ḍavāḥ śūrāḥ samare jitakāśinaḥ| upayātā naravyāghrāḥ pāñcālāśca yaśasvinaḥ||

Verse 43

एवमेते बलौघेन परस्परवधैषिणः। उपयाता नरव्याघ्राः पूर्वां सन्ध्यां प्रति प्रभो।।

evamete balaughena parasparavadhaiṣiṇaḥ| upayātā naravyāghrāḥ pūrvāṃ sandhyāṃ prati prabho||

Verse 44

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम्। तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम्।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam| tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram||