Adhyaya 8

Verse 1

अष्टादशदिवसयुद्धारभ्यः।। 1 ।। सङ्कुलयुद्धम्।। 2 ।। सञ्जय उवाच। ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम्। सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमम्।।

aṣṭādaśadivasayuddhārabhyaḥ|| 1 || saṅkulayuddham|| 2 || sañjaya uvāca| tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ bhayavardhanam| sṛñjayaiḥ saha rājendra ghoraṃ devāsuropamam||

Verse 2

नरा रथा गजौघाश्च वाजिनश्च सहस्रशः। वाजिनश्च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम्।।

narā rathā gajaughāśca vājinaśca sahasraśaḥ| vājinaśca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparam||

Verse 3

गजानां भीमरूपाणां द्रवतां निःस्वनो महान्। अश्रूयत यथा काले जलदानां नभस्तले।।

gajānāṃ bhīmarūpāṇāṃ dravatāṃ niḥsvano mahān| aśrūyata yathā kāle jaladānāṃ nabhastale||

Verse 4

नागैरभ्याहताः केचित्सरथा रथिनोऽपतन्। व्यद्रवन्त रणे भीता द्राव्यमाणा मदोत्कटैः।।

nāgairabhyāhatāḥ kecitsarathā rathino'patan| vyadravanta raṇe bhītā drāvyamāṇā madotkaṭaiḥ||

Verse 5

हयौघान्पादरक्षांश्च रथिनस्तत्र शिक्षिताः। शरैः सम्प्रेषयामासुः परलोकाय भारत।।

hayaughānpādarakṣāṃśca rathinastatra śikṣitāḥ| śaraiḥ sampreṣayāmāsuḥ paralokāya bhārata||

Verse 6

सादिनः शिक्षिता राजन्परिवार्य महारथान्। विचरन्तो रणेऽभ्यघ्नन्प्रासशक्त्यृष्टिभिस्तथा।।

sādinaḥ śikṣitā rājanparivārya mahārathān| vicaranto raṇe'bhyaghnanprāsaśaktyṛṣṭibhistathā||

Verse 7

धन्विनः पुरुषाः केचित्परिवार्य महारथान्। एकं बहव आसाद्य प्रैषयन्यमसादनम्।।

dhanvinaḥ puruṣāḥ kecitparivārya mahārathān| ekaṃ bahava āsādya praiṣayanyamasādanam||

Verse 8

नागान्रथवरांश्चान्ये परिवार्य महारथाः। सोत्तरा युधि निर्जघ्नुर्द्रवमाणं महारथम्।। न निवर्तिरे न निवर्तिताः।।

nāgānrathavarāṃścānye parivārya mahārathāḥ| sottarā yudhi nirjaghnurdravamāṇaṃ mahāratham|| na nivartire na nivartitāḥ||

Verse 9

तथा च रथिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान्बहून्। नागा जघ्नुर्महाराज परिवार्य समन्ततः।।

tathā ca rathinaṃ kruddhaṃ vikirantaṃ śarānbahūn| nāgā jaghnurmahārāja parivārya samantataḥ||

Verse 10

नागा नागमभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणे। शक्तितोमरनाराचैर्निजघ्नुस्तत्र भारत।।

nāgā nāgamabhidrutya rathī ca rathinaṃ raṇe| śaktitomaranārācairnijaghnustatra bhārata||

Verse 11

पादातानवमृद्गन्तो रथवारणवाजिनः। रणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महदाकुलम्।।

pādātānavamṛdganto rathavāraṇavājinaḥ| raṇamadhye vyadṛśyanta kurvanto mahadākulam||

Verse 12

हयाश्च पर्यधावन्त चामरैरुपशोभिताः। हंसा हिमवतः प्रस्थे पिबन्त इव मेदिनीम्।।

hayāśca paryadhāvanta cāmarairupaśobhitāḥ| haṃsā himavataḥ prasthe pibanta iva medinīm||

Verse 13

तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश्चित्रा विशाम्पते। अशोभत यथा नारी करजैः क्षतविक्षता।।

teṣāṃ tu vājināṃ bhūmiḥ khuraiścitrā viśāmpate| aśobhata yathā nārī karajaiḥ kṣatavikṣatā||

Verse 14

वाजिनां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च। पत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृंहितेन च।।

vājināṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca| pattīnāṃ cāpi śabdena nāgānāṃ bṛṃhitena ca||

Verse 15

वादित्राणां च घोषेण शङ्खानां निनदेन च। अभवन्नादिता भूमिर्निर्घातैरिव भारत।।

vāditrāṇāṃ ca ghoṣeṇa śaṅkhānāṃ ninadena ca| abhavannāditā bhūmirnirghātairiva bhārata||

Verse 16

धनुषां कूजमानानां शस्त्रौघानां च पात्यताम्। कवचानां प्रभाभिश्च न प्राज्ञायत किञ्चन।।

dhanuṣāṃ kūjamānānāṃ śastraughānāṃ ca pātyatām| kavacānāṃ prabhābhiśca na prājñāyata kiñcana||

Verse 17

बहवो बाहवश्छिन्ना नागराजकरोपमाः। उद्वेष्टन्ते विचेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम्।।

bahavo bāhavaśchinnā nāgarājakaropamāḥ| udveṣṭante viceṣṭante vegaṃ kurvanti dāruṇam||

Verse 18

शिरसां च महाराज पततां धरणीतले। च्युतानामिव तालेभ्यः फलानां श्रूयते स्वनः।।

śirasāṃ ca mahārāja patatāṃ dharaṇītale| cyutānāmiva tālebhyaḥ phalānāṃ śrūyate svanaḥ||

Verse 19

शिरोभिः पतितैर्भाति रुधिरार्द्रैर्वसुन्धरा। तपनीयनिभैः काले नलिनैरिव भारत।।

śirobhiḥ patitairbhāti rudhirārdrairvasundharā| tapanīyanibhaiḥ kāle nalinairiva bhārata||

Verse 20

उद्वृत्तनयनैस्तैस्तु गतसत्वैः सुविक्षतैः। व्यभ्राजत मही राजन्पुण्डरीकैरिवावृता।।

udvṛttanayanaistaistu gatasatvaiḥ suvikṣataiḥ| vyabhrājata mahī rājanpuṇḍarīkairivāvṛtā||

Verse 21

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर्महारधनैः। पतितैर्भाति राजेन्द्र महाशक्रध्वजैरिव।।

bāhubhiścandanādigdhaiḥ sakeyūrairmahāradhanaiḥ| patitairbhāti rājendra mahāśakradhvajairiva||

Verse 22

ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर्महाहवे। हस्तिहस्तोपमैर्जज्ञे संवृतं तद्रणाङ्कणम्।।

ūrubhiśca narendrāṇāṃ vinikṛttairmahāhave| hastihastopamairjajñe saṃvṛtaṃ tadraṇāṅkaṇam||

Verse 23

कबन्धंशतसङ्कीर्णं छत्रचामरसङ्कुलम्। सेनावनं तच्छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा।।

kabandhaṃśatasaṅkīrṇaṃ chatracāmarasaṅkulam| senāvanaṃ tacchuśubhe vanaṃ puṣpācitaṃ yathā||

Verse 24

तत्र योधा महाराज विचरन्तो ह्यभीतवत्। दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः।।

tatra yodhā mahārāja vicaranto hyabhītavat| dṛśyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ||

Verse 25

मातङ्गाश्चाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताः। पतन्तस्तत्र तवैव छिन्नाभ्रासदृशा रणे।।

mātaṅgāścāpyadṛśyanta śaratomarapīḍitāḥ| patantastatra tavaiva chinnābhrāsadṛśā raṇe||

Verse 26

गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः। व्यदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना धना इव।।

gajānīkaṃ mahārāja vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ| vyadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā dhanā iva||

Verse 27

ते गजा धनसङ्काशाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः। वज्रनुन्ना इव बभुः पर्वता युगसङ्क्षये।।

te gajā dhanasaṅkāśāḥ petururvyāṃ samantataḥ| vajranunnā iva babhuḥ parvatā yugasaṅkṣaye||

Verse 28

हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतले। राशयः स्म प्रदृश्यन्ते गिरिमात्रांस्ततस्ततः।।

hayānāṃ sādibhiḥ sārdhaṃ patitānāṃ mahītale| rāśayaḥ sma pradṛśyante girimātrāṃstatastataḥ||

Verse 29

सञ्जज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदी। शोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा।।

sañjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadī| śoṇitodā rathāvartā dhvajavṛkṣāsthiśarkarā||

Verse 30

भुजनक्रा धनुःस्रोता हस्तिशैला हयोपला। मेदोमज्जाकर्दमिनी छत्रहंसा गदोडुपा।।

bhujanakrā dhanuḥsrotā hastiśailā hayopalā| medomajjākardaminī chatrahaṃsā gadoḍupā||

Verse 31

कवचोष्णीषसञ्छन्ना पताकारुचिरद्रुमा। चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूरगसंवृता।।

kavacoṣṇīṣasañchannā patākāruciradrumā| cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūragasaṃvṛtā||

Verse 32

शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धनी। प्रावर्तत नदी रौद्रा कुरुसृञ्जयसङ्गमे।।

śūrāṇāṃ harṣajananī bhīrūṇāṃ bhayavardhanī| prāvartata nadī raudrā kurusṛñjayasaṅgame||

Verse 33

तां नदीं परलोकाय वहन्तीमतिभैरवाम्। तेरुर्वाहननौभिस्ते शूराः परिघबाहवः।।

tāṃ nadīṃ paralokāya vahantīmatibhairavām| terurvāhananaubhiste śūrāḥ parighabāhavaḥ||

Verse 34

वर्तमाने तदा युद्धे निर्मर्यादे विशाम्पते। चतुरङ्गक्षये घोरे युद्धे देवासुरोपमे।।

vartamāne tadā yuddhe nirmaryāde viśāmpate| caturaṅgakṣaye ghore yuddhe devāsuropame||

Verse 35

व्याक्रोशन्बान्धवानन्ये तत्र तत्र परन्तप। क्रोशद्भिर्दयितैरन्ये भयार्ता न निवर्तिरे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे अष्टमोऽध्यायः।। 8 ।।

vyākrośanbāndhavānanye tatra tatra parantapa| krośadbhirdayitairanye bhayārtā na nivartire|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe aṣṭamo'dhyāyaḥ|| 8 ||

Verse 36

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानके। अर्जुनो भीमसेनश्च मोहयाञ्चक्रतुः परान्।।

nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne bhayānake| arjuno bhīmasenaśca mohayāñcakratuḥ parān||

Verse 37

सा वध्यमाना महती सेना तव नराधिप। अमुह्यत्तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव।।

sā vadhyamānā mahatī senā tava narādhipa| amuhyattatra tatraiva yoṣinmadavaśādiva||

Verse 38

मोहयित्वा च तां सेनां भीमसेनधनञ्जयौ। दध्मतुर्वारिजौ तत्र सिंहनादांश्च चक्रतुः।।

mohayitvā ca tāṃ senāṃ bhīmasenadhanañjayau| dadhmaturvārijau tatra siṃhanādāṃśca cakratuḥ||

Verse 39

श्रुत्वैव तु महाशब्दं धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ। धर्मराजं पुरस्कृत्य मद्रराजमभिद्रुतौ।।

śrutvaiva tu mahāśabdaṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau| dharmarājaṃ puraskṛtya madrarājamabhidrutau||

Verse 40

तत्राश्चर्यमपश्याम घोररूपं महद्भयम्। शल्येन सङ्गताः शूरा यदयुध्यन्त भागशः।।

tatrāścaryamapaśyāma ghorarūpaṃ mahadbhayam| śalyena saṅgatāḥ śūrā yadayudhyanta bhāgaśaḥ||

Verse 41

माद्रीपुत्रौ तु रभसौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ। अभ्ययातां त्वरायुक्तौ जिगीषन्तौ बलं तव।।

mādrīputrau tu rabhasau kṛtāstrau yuddhadurmadau| abhyayātāṃ tvarāyuktau jigīṣantau balaṃ tava||

Verse 42

ततोऽभ्यावर्तत बलं तावकं भरतर्षभ। शरैः प्रणुन्नं बहुधा पाण्डवैर्जितकाशिभिः।।

tato'bhyāvartata balaṃ tāvakaṃ bharatarṣabha| śaraiḥ praṇunnaṃ bahudhā pāṇḍavairjitakāśibhiḥ||

Verse 43

वध्यमाना चमूः सा तु पुत्राणां प्रेक्षतां तव। भेजे दश दिशो राजन्प्रणुन्ना शरवृष्टिभिः।।

vadhyamānā camūḥ sā tu putrāṇāṃ prekṣatāṃ tava| bheje daśa diśo rājanpraṇunnā śaravṛṣṭibhiḥ||

Verse 44

हाहाकारो महाञ्जज्ञे योधानां तत्र भारत। तिष्ठतिष्ठेति चाप्यासीद्द्रावितानां महात्मनाम्।।

hāhākāro mahāñjajñe yodhānāṃ tatra bhārata| tiṣṭhatiṣṭheti cāpyāsīddrāvitānāṃ mahātmanām||

Verse 45

क्षत्रियाणां तथाऽन्योन्यं संयुगे जयमिच्छताम्। प्राद्रवन्नेव सम्भग्नाः पाण्डवैस्तव सैनिकाः।।

kṣatriyāṇāṃ tathā'nyonyaṃ saṃyuge jayamicchatām| prādravanneva sambhagnāḥ pāṇḍavaistava sainikāḥ||

Verse 46

त्यक्त्वा युद्धे प्रियान्पुत्रान्भ्रातॄनथ पितामहान्। मातुलान्भागिनेयांश्च वयस्यानपि भारत।।

tyaktvā yuddhe priyānputrānbhrātṝnatha pitāmahān| mātulānbhāgineyāṃśca vayasyānapi bhārata||

Verse 47

हयान्द्विपांस्त्वरयन्तो योधा जग्मुः समन्ततः। आत्मत्राणकृतोत्साहास्तावका भरतर्षभ।।

hayāndvipāṃstvarayanto yodhā jagmuḥ samantataḥ| ātmatrāṇakṛtotsāhāstāvakā bharatarṣabha||