Adhyaya 65

Verse 1

सञ्जयेन धृतराष्ट्रंप्रति दुर्योधनविलापप्रकारकथनम्।। 1 ।। वादिकैरश्वत्थाम्नि दुर्योधनपातननिवेदनम्।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः। शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत सञ्जय।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि पञ्चषष्टितमोऽध्यायः।। 65 ।।

sañjayena dhṛtarāṣṭraṃprati duryodhanavilāpaprakārakathanam|| 1 || vādikairaśvatthāmni duryodhanapātananivedanam|| 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ| śauṭīryamānī putro me kimabhāṣata sañjaya|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi gadāyuddhaparvaṇi pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 65 ||

Verse 2

अत्यर्थं कोपनो राजा जावैरश्च पाण्डुषु। व्यसनं परमं प्राप्तः किमाह परमाहवे।।

atyarthaṃ kopano rājā jāvairaśca pāṇḍuṣu| vyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kimāha paramāhave||

Verse 3

सञ्जय उवाच। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप। राज्ञा यदुक्तं मग्नेन तस्मिन्व्यसनसागरे।।

sañjaya uvāca| śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa| rājñā yaduktaṃ magnena tasminvyasanasāgare||

Verse 4

भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सोऽवकुण्ठितः। यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश।।

bhagnasaktho nṛpo rājanpāṃsunā so'vakuṇṭhitaḥ| yamayanmūrdhajāṃstatra vīkṣya caiva diśo daśa||

Verse 5

केशान्नियस्य यत्नेन निःश्वसन्नुरगो यथा। संरम्भाश्रुपरीताब्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्।।

keśānniyasya yatnena niḥśvasannurago yathā| saṃrambhāśruparītābyāṃ netrābhyāmabhivīkṣya mām||

Verse 6

बाहू धरण्यां निष्पिष्य सुदुर्मत्त इव द्विपः। प्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्। गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदमथाब्रवीत्।।

bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya sudurmatta iva dvipaḥ| prakīrṇānmūrdhajāndhunvandantairdantānupaspṛśan| garhayanpāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedamathābravīt||

Verse 7

भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे शस्त्रभृतां वरे। गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे।।

bhīṣme śāntanave nāthe karṇe śastrabhṛtāṃ vare| gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare||

Verse 8

अश्वत्थाम्नि यथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि। अन्येष्वपि च शूरेषु न्यस्तभारो महात्मसु। इमामवस्थां प्राप्तोऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः।।

aśvatthāmni yathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi| anyeṣvapi ca śūreṣu nyastabhāro mahātmasu| imāmavasthāṃ prāpto'smi kālo hi duratikramaḥ||

Verse 9

एकादशचमूभर्ता सोऽहमेतां दशां गतः। कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिदतिवर्तते।।

ekādaśacamūbhartā so'hametāṃ daśāṃ gataḥ| kālaṃ prāpya mahābāho na kaścidativartate||

Verse 10

आख्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिञ्जीवन्ति संयुगे। यथाऽहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः।।

ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye'smiñjīvanti saṃyuge| yathā'haṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ||

Verse 11

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः। भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च धीमति।।

bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ| bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca dhīmati||

Verse 12

इदं च गर्हितं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम्। येन ते वाच्यतां सत्सु गमिष्यन्तीति मे मतिः।।

idaṃ ca garhitaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtam| yena te vācyatāṃ satsu gamiṣyantīti me matiḥ||

Verse 13

का प्रीतिः सत्वयुक्तस्य कृत्वोपाधिकृतं जयम्। को वा समयभेत्तारं बुधः सम्मन्तुमर्हति।।

kā prītiḥ satvayuktasya kṛtvopādhikṛtaṃ jayam| ko vā samayabhettāraṃ budhaḥ sammantumarhati||

Verse 14

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः। यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः।।

adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ| yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ||

Verse 15

किन्नु चित्रमितस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम। क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः।।

kinnu citramitastvadya bhagnasakthasya yanmama| kruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ||

Verse 16

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु। एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै स़ञ्जय पूरुषः।। शौटीरः शूरः स एव शौटीर्यमात्मानं मन्यते शौटीर्यमानी।।

pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu| evaṃ kuryānnaro yo hi sa vai sa़ñjaya pūruṣaḥ|| śauṭīraḥ śūraḥ sa eva śauṭīryamātmānaṃ manyate śauṭīryamānī||

Verse 17

अभिज्ञौ युद्धधर्मस्य मम माता पिता च यौ। तौ हि सञ्जय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनाद्वि मे।।

abhijñau yuddhadharmasya mama mātā pitā ca yau| tau hi sañjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanādvi me||

Verse 18

इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरा। मूर्ध्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव स़ञ्जय।।

iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyagbhūḥ praśāstā sasāgarā| mūrdhni sthitamamitrāṇāṃ jīvatāmeva sa़ñjaya||

Verse 19

दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्। अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया।।

dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtam| amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā||

Verse 20

मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः सम्पूजितो जनः। त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया।। स वै सञ्जयपूजित इति झ.पाठः।।

mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ sampūjito janaḥ| tritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā|| sa vai sañjayapūjita iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 21

आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः। आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया।।

ājñaptaṃ nṛpamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ| ājāneyaistathā yātaṃ ko nu svantataro mayā||

Verse 22

यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत्। प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया।।

yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāśca dāsavat| priyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā||

Verse 23

अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्। स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया।।

adhītaṃ vidhivaddattaṃ prāptamāyurnirāmayam| svadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā||

Verse 24

दिष्ट्या नाहं जितः सङ्ख्ये परान्प्रेष्यवदाश्रितः। दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यगता विभो।।

diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṅkhye parānpreṣyavadāśritaḥ| diṣṭyā me vipulā lakṣmīrmṛte tvanyagatā vibho||

Verse 25

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्। निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया।।

yadiṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmamanutiṣṭhatām| nidhanaṃ tanmayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā||

Verse 26

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवञ्जितः। दिष्ट्या न विमतिं काञ्चिद्भजित्वा तु पराजितः।।

diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairātprākṛtavañjitaḥ| diṣṭyā na vimatiṃ kāñcidbhajitvā tu parājitaḥ||

Verse 27

सुप्तं वाऽथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वा। एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः।।

suptaṃ vā'tha pramattaṃ vā yathā hanyādviṣeṇa vā| evaṃ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ||

Verse 28

अश्चत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः। कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम।।

aścatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ| kṛpaḥ śāradvataścaiva vaktavyā vacanānmama||

Verse 29

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकशः। विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुमर्हथ।।

adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānāmanekaśaḥ| viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantumarhatha||

Verse 30

वार्तिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः। अधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽहं यथा रणे।। मया मत्तः।।

vārtikāṃścābravīdrājā putraste satyavikramaḥ| adharmādbhīmasenena nihato'haṃ yathā raṇe|| mayā mattaḥ||

Verse 31

सोऽहं द्रोणं स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा। वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम्।।

so'haṃ droṇaṃ svargagataṃ karṇaśalyāvubhau tathā| vṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalam||

Verse 32

जलसन्धं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम्। सोमदत्तं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्।।

jalasandhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivam| somadattaṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadratham||

Verse 33

दुऋशासनपुरोगांश्च भ्रातॄनात्मसमांस्तथा। दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ।।

duṛśāsanapurogāṃśca bhrātṝnātmasamāṃstathā| dauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāvubhau||

Verse 34

एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशः। पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाऽध्वगः।।

etāṃścānyāṃśca subahūnmadīyāṃśca sahasraśaḥ| pṛṣṭhato'nugamiṣyāmi sārthahīno yathā'dhvagaḥ||

Verse 35

कथं भ्रातॄन्हताञ्श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम। रोरूयामाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति।।

kathaṃ bhrātṝnhatāñśrutvā bhartāraṃ ca svasā mama| rorūyāmāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati||

Verse 36

स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम। गान्धारीसहितश्चैव का गतिं प्रतिपत्स्यति।।

snuṣābhiḥ prasnuṣābhiśca vṛddho rājā pitā mama| gāndhārīsahitaścaiva kā gatiṃ pratipatsyati||

Verse 37

नूनं लक्ष्मणमाताऽपि हतपुत्रा हतेश्वरा। विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना।।

nūnaṃ lakṣmaṇamātā'pi hataputrā hateśvarā| vināśaṃ yāsyati kṣipraṃ kalyāṇī pṛthulocanā||

Verse 38

यदि जानाति चार्वाकः परिव्राद्वाग्विशारदः। करिष्यति महाभागो ध्रुवं चापचितिं मम।। वार्तिकान्वार्ताहारिणः।।

yadi jānāti cārvākaḥ parivrādvāgviśāradaḥ| kariṣyati mahābhāgo dhruvaṃ cāpacitiṃ mama|| vārtikānvārtāhāriṇaḥ||

Verse 39

समन्तप़ञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते। अहं निधनमासाद्य लोकान्प्राप्स्यामि शाश्वतान्।।

samantapa़ñcake puṇye triṣu lokeṣu viśrute| ahaṃ nidhanamāsādya lokānprāpsyāmi śāśvatān||

Verse 40

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि दिशो दश।। ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा।

tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni diśo daśa|| sasāgaravanā ghorā pṛthivī sacarācarā|

Verse 41

चचालाथ सनिर्हादा दिशश्चैवाविलाऽभवन्।। ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन्।

cacālātha sanirhādā diśaścaivāvilā'bhavan|| te droṇaputramāsādya yathāvṛttaṃ nyavedayan|

Verse 42

व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च पातनम्।। तदाख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत।

vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca pātanam|| tadākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata|

Verse 43

वादिका दुःखसन्तप्ताः शोकोपहतचेतसः। ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुरार्ता यथागतम्।।

vādikā duḥkhasantaptāḥ śokopahatacetasaḥ| dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmurārtā yathāgatam||

Verse 65

चार्वाको ब्राह्मणवेषधारी राक्षसः। अपचितिं प्रतीकारम्।।

cārvāko brāhmaṇaveṣadhārī rākṣasaḥ| apacitiṃ pratīkāram||