Adhyaya 66

Verse 1

द्रौणिकृतकृतवर्मभिर्दुर्योधनस्य भूपतनदर्शनेन शोचनम्।। 1 ।। द्रौणिदुर्योधनयोः संलापः।। 2 ।। द्रौणिना रात्रौ पाण्डववधप्रतिज्ञानम्।। 3 ।। दुर्योधनवचनात् कृपेण द्रौणेः सैनापत्येऽफिषेचनम्।। 4 ।। सञ्जय उवाच। वादिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम्। हतशिष्टास्तदा राजन्कौरवाणां महारथाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्त्रिकायां संहितायां वैयासिक्यां शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि षट्‌षष्टितमोऽध्यायः।। 66 ।। ।। समाप्तं गदायुद्धपर्व शल्यपर्व च।। 9 ।। अतः परं सौप्तिकं पर्व भविष्यति। तस्यायमाद्यः श्लोकः। सञ्जय उवाच। ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः। उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः।।

drauṇikṛtakṛtavarmabhirduryodhanasya bhūpatanadarśanena śocanam|| 1 || drauṇiduryodhanayoḥ saṃlāpaḥ|| 2 || drauṇinā rātrau pāṇḍavavadhapratijñānam|| 3 || duryodhanavacanāt kṛpeṇa drauṇeḥ saināpatye'phiṣecanam|| 4 || sañjaya uvāca| vādikānāṃ sakāśāttu śrutvā duryodhanaṃ hatam| hataśiṣṭāstadā rājankauravāṇāṃ mahārathāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śatasāhastrikāyāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śalyaparvaṇi gadāyuddhaparvaṇi ṣaṭ‌ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 66 || || samāptaṃ gadāyuddhaparva śalyaparva ca|| 9 || ataḥ paraṃ sauptikaṃ parva bhaviṣyati| tasyāyamādyaḥ ślokaḥ| sañjaya uvāca| tataste sahitāḥ sarve prayātā dakṣiṇāmukhāḥ| upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśamāgatāḥ||

Verse 2

विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्णदातोमरशक्तिभिः। अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः। त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन्।।

vinirbhinnāḥ śitairbāṇairṇadātomaraśaktibhiḥ| aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ| tvaritā javanairaśvairāyodhanamupāgaman||

Verse 3

तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम्। प्रभग्नं वायुवेगेन महासालं यथा वने।।

tatrāpaśyanmahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitam| prabhagnaṃ vāyuvegena mahāsālaṃ yathā vane||

Verse 4

भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम्। महागर्जामेवारण्ये व्याधेन विनिपातितम्।।

bhūmau viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitam| mahāgarjāmevāraṇye vyādhena vinipātitam||

Verse 5

विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम्। यदृच्छया निपतितं चन्द्रमादित्यगोचरात्।।

vivartamānaṃ bahuśo rudhiraughapariplutam| yadṛcchayā nipatitaṃ candramādityagocarāt||

Verse 6

युगान्तमारुतेनेव शोषितं मकरालयम्। पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम्।।

yugāntamāruteneva śoṣitaṃ makarālayam| pūrṇacandramiva vyomni tuṣārāvṛtamaṇḍalam||

Verse 7

रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गमिव विक्रमे। वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः।।

reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgamiva vikrame| vṛtaṃ bhūtagaṇairghoraiḥ kravyādaiśca samantataḥ||

Verse 8

यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम्। भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम्। सामर्षं तं नरव्याघ्रं भौमं निपतितं तथा।।

yathā dhanaṃ lipsamānairbhṛtyairnṛpatisattamam| bhrukuṭīkṛtavaktrāntaṃ krodhādudvṛttacakṣuṣam| sāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ bhaumaṃ nipatitaṃ tathā||

Verse 9

ते तं दृष्ट्वा महेष्वासं भूतले पतितं नृपम्। मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः।।

te taṃ dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ bhūtale patitaṃ nṛpam| mohamabhyāgamansarve kṛpaprabhṛtayo rathāḥ||

Verse 10

अवतीर्य रथेभ्यश्च प्राद्रवन्राजसन्निधौ। दुर्योधनं च सम्प्राप्य सर्वे भूमावुपाविशन्।।

avatīrya rathebhyaśca prādravanrājasannidhau| duryodhanaṃ ca samprāpya sarve bhūmāvupāviśan||

Verse 11

ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन्। उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम्।।

tato drauṇirmahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan| uvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalokeśvareśvaram||

Verse 12

न नूनं विद्यते पुण्यं मानुषे किञ्चिदेव हि। यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः।।

na nūnaṃ vidyate puṇyaṃ mānuṣe kiñcideva hi| yatra tvaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ||

Verse 13

भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम्। कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने।।

bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīm| kathameko'dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane||

Verse 14

दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम्। नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ।।

duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahāratham| nāpi tānsuhṛdaḥ sarvānkimidaṃ bharatarṣabha||

Verse 15

दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथञ्चन। लोकनाथो भवान्यत्र शेषे पांसुषु रूषितः।।

duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jñātuṃ kathañcana| lokanātho bhavānyatra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ||

Verse 16

एष मूर्धाभिषिक्तानामग्रे गत्वा परन्तपः। सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम्।।

eṣa mūrdhābhiṣiktānāmagre gatvā parantapaḥ| satṛṇaṃ grasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayam||

Verse 17

क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव। सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम।।

kva te tadamalaṃ chatraṃ vyajanaṃ kva ca pārthiva| sā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama||

Verse 18

दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे। यो वै लोकगुरुर्नाथो भवानेतां दशां गताः।। आदित्यगोचरात्गगनात्। चक्रामादित्यगोचरमिति झ.पाठः तत्र चक्रमादित्यगोचरं सूर्यमण्डलमिवेति लुप्तोपमा।।

durvijñeyā gatirnūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntare| yo vai lokagururnātho bhavānetāṃ daśāṃ gatāḥ|| ādityagocarātgaganāt| cakrāmādityagocaramiti jha.pāṭhaḥ tatra cakramādityagocaraṃ sūryamaṇḍalamiveti luptopamā||

Verse 19

अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवैव श्रीर्विचिन्त्यते। भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम्।।

adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaiva śrīrvicintyate| bhavato vyasanaṃ dṛṣṭvā śakravispardhino bhṛśam||

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः। उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ| uvāca rājanputraste prāptakālamidaṃ vacaḥ||

Verse 21

विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन्। कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः।।

vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śokajaṃ bāṣpamutsṛjan| kṛpādīnsa tadā vīrānsarvāneva narādhipaḥ||

Verse 22

ईदृशो लोकधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते। विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः।।

īdṛśo lokadharmo'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyate| vināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāyakāritaḥ||

Verse 23

सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षो भवतां हि यः। पृथिवीं पालयित्वाऽहमेतां निष्ठामुपागतः।।

so'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ pratyakṣo bhavatāṃ hi yaḥ| pṛthivīṃ pālayitvā'hametāṃ niṣṭhāmupāgataḥ||

Verse 24

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि। दिष्ट्याऽहं निहतः पापैश्चलेनैव विशेषतः।।

diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto yuddhe kasyāṃcidāpadi| diṣṭyā'haṃ nihataḥ pāpaiścalenaiva viśeṣataḥ||

Verse 25

उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता। दिष्ट्या चास्मिन्हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः।।

utsāhaśca kṛto nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatā| diṣṭyā cāsminhato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ||

Verse 26

दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात्। स्वस्तियुक्तांश्च कल्याणांस्तन्मे प्रियमनुत्तमम्।।

diṣṭyā ca vo'haṃ paśyāmi muktānasmājjanakṣayāt| svastiyuktāṃśca kalyāṇāṃstanme priyamanuttamam||

Verse 27

मा भवन्तोऽत्र तप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे। यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाऽक्षयाः।।

mā bhavanto'tra tapyantāṃ sauhṛdānnidhanena me| yadi vedāḥ pramāṇaṃ vo jitā lokā mayā'kṣayāḥ||

Verse 28

जानमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः। तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात्।।

jānamānaḥ prabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ| tena na cyāvitaścāhaṃ kṣatradharmātsvanuṣṭhitāt||

Verse 29

स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथञ्चन। कृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः। यतितं विजये शक्त्या दैवं तु दुरतिक्रमम्।।

sa mayā samanuprāpto nāsmi śocyaḥ kathañcana| kṛtaṃ bhavadbhiḥ sadṛśamanurūpamivātmanaḥ| yatitaṃ vijaye śaktyā daivaṃ tu duratikramam||

Verse 30

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः। तूष्णीबभूव राजेन्द्र रुजाऽसौ विह्वलो भृशम्।।

etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ| tūṣṇībabhūva rājendra rujā'sau vihvalo bhṛśam||

Verse 31

तथा दृष्ट्वा तु राजानं बाष्पशोकसमन्वितम्। द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये।।

tathā dṛṣṭvā tu rājānaṃ bāṣpaśokasamanvitam| drauṇiḥ krodhena jajvāla yathā vahnirjagatkṣaye||

Verse 32

स च क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च। बाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत्।।

sa ca krodhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṃ nipīḍya ca| bāṣpavihvalayā vācā rājānamidamabravīt||

Verse 33

पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा। न तथा तेन तप्यामि तथा राजंस्त्वयाऽद्य वै।।

pitā me nihataḥ kṣudraiḥ sunṛśaṃsena karmaṇā| na tathā tena tapyāmi tathā rājaṃstvayā'dya vai||

Verse 34

शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो। इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च।।

śṛṇu cedaṃ vaco mahyaṃ satyena vadataḥ prabho| iṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukṛtena ca||

Verse 35

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतः। अद्य रात्रौ महाराज निहनिष्यामि पाण्डवान्।।

adyāhaṃ sarvapāñcālānvāsudevasya paśyataḥ| adya rātrau mahārāja nihaniṣyāmi pāṇḍavān||

Verse 36

अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति।।

anujñāṃ tu mahārāja bhavānme dātumarhati||

Verse 37

तच्छ्रुत्वा वचनं द्रौणेर्धृतराष्ट्र तवात्मजः। मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत्। दुर्योधन उवाच। आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय।।

tacchrutvā vacanaṃ drauṇerdhṛtarāṣṭra tavātmajaḥ| manasaḥ prītijananaṃ kṛpaṃ vacanamabravīt| duryodhana uvāca| ācārya śīghraṃ kalaśaṃ jalapūrṇaṃ samānaya||

Verse 38

स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः। कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत्।।

sa tadvacanamājñāya rājño brāhmaṇasattamaḥ| kalaśaṃ pūrṇamādāya rājño'ntikamupāgamat||

Verse 39

तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशाम्पते। ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम्। सैनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम्।।

tamabravīnmahārāja putrastava viśāmpate| mamājñayā dvijaśreṣṭha droṇaputro'bhiṣicyatām| saināpatyena bhadraṃ te mama cedicchasi priyam||

Verse 40

राज्ञो नियोगाद्योद्वव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः। वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः।।

rājño niyogādyodvavyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ| vartatā kṣatradharmeṇa hyevaṃ dharmavido viduḥ||

Verse 41

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततः। द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सैनापत्येऽभ्यषेचयत्।।

rājñastu vacanaṃ śrutvā kṛpaḥ śāradvatastataḥ| drauṇiṃ rājño niyogena saināpatye'bhyaṣecayat||

Verse 42

सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम्। प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन्।।

so'bhiṣikto mahārāja pariṣvajya nṛpottamam| prayayau siṃhanādena diśaḥ sarvā vinādayan||

Verse 43

दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितेन परिप्लुतः। तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम्।।

duryodhano'pi rājendra śoṇitena pariplutaḥ| tāṃ niśāṃ pratipede'tha sarvabhūtabhayāvahām||

Verse 44

अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृप। शोकसंविग्नमनसश्चिन्तामापेदिरे भृशम्।।

apakramya tu te tūrṇaṃ tasmādāyodhanānnṛpa| śokasaṃvignamanasaścintāmāpedire bhṛśam||

Verse 66

कारणान्तरे अदृष्टरूपे सति। तेन दृष्टसामग्रीवैयर्थ्यं जायत इति भावः।।

kāraṇāntare adṛṣṭarūpe sati| tena dṛṣṭasāmagrīvaiyarthyaṃ jāyata iti bhāvaḥ||