Adhyaya 63

Verse 1

पाञ्चालादिषु स्वस्वशिबिराण्युपगतेषु पाण्डवैर्दुर्योधनशिबिरमेत्य स्वस्वरथेभ्योऽवतरणम्।। 1 ।। कृष्णे रथात्प्रथमं पार्थमवतार्थ पश्चात्स्वयमप्यवतीर्णे अग्निना तद्ग्रथस्य भस्मीकरणम्।। 2 ।। कृष्णेनार्जुनम्प्रति रथदाहस्य कारणकथनम्।। 3 ।। कृष्णचोदनया पाण्डवैरोघवतीतीरे रात्रौ निवसनम्।। 4 ।। कृष्णेन युधिष्ठिरचोदनया गान्धार्याश्वासनाय हास्तिनपुरागमनम्।। 5 ।। सञ्जय उवाच। ततस्ते प्रययुः सर्वे निवासाय महीक्षितः। शङ्खान्प्रध्मापयन्तो वै हृष्टाः परिघबाहवः।।

pāñcālādiṣu svasvaśibirāṇyupagateṣu pāṇḍavairduryodhanaśibirametya svasvarathebhyo'vataraṇam|| 1 || kṛṣṇe rathātprathamaṃ pārthamavatārtha paścātsvayamapyavatīrṇe agninā tadgrathasya bhasmīkaraṇam|| 2 || kṛṣṇenārjunamprati rathadāhasya kāraṇakathanam|| 3 || kṛṣṇacodanayā pāṇḍavairoghavatītīre rātrau nivasanam|| 4 || kṛṣṇena yudhiṣṭhiracodanayā gāndhāryāśvāsanāya hāstinapurāgamanam|| 5 || sañjaya uvāca| tataste prayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ| śaṅkhānpradhmāpayanto vai hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ||

Verse 2

पाण्डवान्गच्छतश्चापि शिबिरं नो विशाम्पते। महेष्वासोऽन्वगात्पश्चाद्युयुत्सुः सात्यकिस्तथा।।

pāṇḍavāngacchataścāpi śibiraṃ no viśāmpate| maheṣvāso'nvagātpaścādyuyutsuḥ sātyakistathā||

Verse 3

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च सर्वशः। सर्वे चान्ये महेष्वासा ययुः स्वशिबिराण्युत।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāśca sarvaśaḥ| sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ svaśibirāṇyuta||

Verse 4

ततस्ते प्राविशन्पार्था हतत्विट्कं हतेश्वरम्। दुर्योधनस्य शिबिरं रङ्गवन्निःसृते जने।।

tataste prāviśanpārthā hatatviṭkaṃ hateśvaram| duryodhanasya śibiraṃ raṅgavanniḥsṛte jane||

Verse 5

गतोत्सवं पुरमिव हृतनागमिव हदम्। स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैरधिष्ठितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि त्रिषष्टितमोऽध्यायः।। 63 ।।

gatotsavaṃ puramiva hṛtanāgamiva hadam| strīvarṣavarabhūyiṣṭhaṃ vṛddhāmātyairadhiṣṭhitam|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi gadāyuddhaparvaṇi triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 63 ||

Verse 6

तत्रैतान्पर्युपातिष्ठन्दुर्योधन पुरःसराः। कृताञ्जलिपुटा राजन्काषायमलिनाम्बराः।। वर्षवरः षण्ढः।।

tatraitānparyupātiṣṭhanduryodhana puraḥsarāḥ| kṛtāñjalipuṭā rājankāṣāyamalināmbarāḥ|| varṣavaraḥ ṣaṇḍhaḥ||

Verse 7

शिबिरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः। अवतेरुर्महाराज रथेभ्यो रथसत्तमाः।।

śibiraṃ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ| avaterurmahārāja rathebhyo rathasattamāḥ||

Verse 8

ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः। स्थितः प्रियहिते नित्यमतीव भरतर्षभ।।

tato gāṇḍīvadhanvānamabhyabhāṣata keśavaḥ| sthitaḥ priyahite nityamatīva bharatarṣabha||

Verse 9

अवरोपय गाण्डीवमक्षयौ च महेषुधी। अथाहमवरोक्ष्यामि पश्चाद्भरतसत्तम। स्वयं चैवावरोह त्वमेतच्छ्रेयस्तवानघ।।

avaropaya gāṇḍīvamakṣayau ca maheṣudhī| athāhamavarokṣyāmi paścādbharatasattama| svayaṃ caivāvaroha tvametacchreyastavānagha||

Verse 10

तच्चाकरोत्तथा वीरः पाण्डुपुत्रो धनञ्जयः।।

taccākarottathā vīraḥ pāṇḍuputro dhanañjayaḥ||

Verse 11

अथ पश्चात्ततः कृष्णो रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्। अवारोहत मेधावी रथाद्गाण्डीवधन्वनः।।

atha paścāttataḥ kṛṣṇo raśmīnutsṛjya vājinām| avārohata medhāvī rathādgāṇḍīvadhanvanaḥ||

Verse 12

अथावतीर्णे भूतानामीश्वरे सुमहात्मनि। कपिरप्याश्वपाक्रामत्सहदेवैर्ध्वजालयैः।।

athāvatīrṇe bhūtānāmīśvare sumahātmani| kapirapyāśvapākrāmatsahadevairdhvajālayaiḥ||

Verse 13

स दग्धो द्रोणकर्णाभ्यां दिव्यैरस्त्रैर्महारथः। अथ दीप्तोऽग्निना ह्याशु प्रजज्वाल महीपते।।

sa dagdho droṇakarṇābhyāṃ divyairastrairmahārathaḥ| atha dīpto'gninā hyāśu prajajvāla mahīpate||

Verse 14

सोपासङ्गः सरश्मिश्च साश्वः सयुगबन्धनः। भस्मीभूतोऽपतद्भूमौ रथो गाण्डीवधन्वनः।।

sopāsaṅgaḥ saraśmiśca sāśvaḥ sayugabandhanaḥ| bhasmībhūto'patadbhūmau ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ||

Verse 15

तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः प्रभो। अभवन्विस्मिता राजन्नर्जुनश्चेदमब्रवीत्।।

taṃ tathā bhasmabhūtaṃ tu dṛṣṭvā pāṇḍusutāḥ prabho| abhavanvismitā rājannarjunaścedamabravīt||

Verse 16

कृताञ्जलिः सप्रणयं प्रणिपत्याभिवाद्य ह। गोवन्द कस्माद्भगवन्रथो दग्धोऽयमग्निना।।

kṛtāñjaliḥ sapraṇayaṃ praṇipatyābhivādya ha| govanda kasmādbhagavanratho dagdho'yamagninā||

Verse 17

किमेतन्महदाश्चर्यमभवद्यदुनन्दन। तन्मे ब्रूहि महाबाहो श्रोतव्यं यदि मन्यसे।।

kimetanmahadāścaryamabhavadyadunandana| tanme brūhi mahābāho śrotavyaṃ yadi manyase||

Verse 18

वासुदेव उवाच। द्रोणकर्णास्त्रनिर्दग्धः पूर्वमेवायमर्जुन। मदास्थितत्वात्समरे न विशीर्णः परन्तप।।

vāsudeva uvāca| droṇakarṇāstranirdagdhaḥ pūrvamevāyamarjuna| madāsthitatvātsamare na viśīrṇaḥ parantapa||

Verse 19

इदानीं तु विशीर्णोऽयं दग्धो ब्रह्मास्त्रतेजसा। मया विमुक्तः कौन्तेय त्वय्यद्य कृतकर्मणि।।

idānīṃ tu viśīrṇo'yaṃ dagdho brahmāstratejasā| mayā vimuktaḥ kaunteya tvayyadya kṛtakarmaṇi||

Verse 20

सञ्जय उवाच। ईषदुत्स्मयमानस्तु भगवान्केशवोऽरिहा। परिष्वज्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत।।

sañjaya uvāca| īṣadutsmayamānastu bhagavānkeśavo'rihā| pariṣvajya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiramabhāṣata||

Verse 21

दिष्ट्या जयसि कौन्तेय दिष्ट्या ते शत्रवो जिताः। दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः।।

diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravo jitāḥ| diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ||

Verse 22

त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। मुक्ता वीरक्षयादिस्मात्सङ्ग्रामान्निहतद्विषः। क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत।।

tvaṃ cāpi kuśalī rājanmādrīputrau ca pāṇḍavau| muktā vīrakṣayādismātsaṅgrāmānnihatadviṣaḥ| kṣipramuttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata||

Verse 23

उपयातमुपप्लाव्यं सह गाण्डीवधन्वना। आनीय मधुपर्कं मां यत्पुरा त्वमवोचथाः।।

upayātamupaplāvyaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā| ānīya madhuparkaṃ māṃ yatpurā tvamavocathāḥ||

Verse 24

एष भ्राता सखा चैव तव कृष्ण धनञ्जयः। रक्षितव्यो महाबाहो सर्वास्वापत्स्विति प्रभो।।

eṣa bhrātā sakhā caiva tava kṛṣṇa dhanañjayaḥ| rakṣitavyo mahābāho sarvāsvāpatsviti prabho||

Verse 25

तव चैव ब्रुवाणस्य तथेत्येवाहमब्रुवम्।।

tava caiva bruvāṇasya tathetyevāhamabruvam||

Verse 26

स सव्यसाची गुप्तस्ते विजयी च जनेश्वर। भ्रातृभिः सह राजेन्द्र शूरः सत्यपराक्रमः। मुक्तो वीरक्षयादस्मात्सङ्ग्रामाद्रोमहर्षणात्।।

sa savyasācī guptaste vijayī ca janeśvara| bhrātṛbhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ| mukto vīrakṣayādasmātsaṅgrāmādromaharṣaṇāt||

Verse 27

एवमुक्तस्तु कृष्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः। हृष्टरोमा महाराज प्रत्युवाच जनार्दनम्।।

evamuktastu kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| hṛṣṭaromā mahārāja pratyuvāca janārdanam||

Verse 28

युधिष्ठिर उवाच। प्रमुक्तं द्रोणकर्णाभ्यां ब्रह्मास्त्रमरिमर्दन। कस्त्वदन्यः सहेत्साक्षादपि वज्री पुरन्दरः।।

yudhiṣṭhira uvāca| pramuktaṃ droṇakarṇābhyāṃ brahmāstramarimardana| kastvadanyaḥ sahetsākṣādapi vajrī purandaraḥ||

Verse 29

भवतस्तु प्रसादेन संग्रामे बहवो हताः। महारणगतः पार्थो यच्च नासीत्पराङ्मुखः।।

bhavatastu prasādena saṃgrāme bahavo hatāḥ| mahāraṇagataḥ pārtho yacca nāsītparāṅmukhaḥ||

Verse 30

तथा तव महाबाहो पर्यायैर्बहुभिर्मया। कर्मणआमनुसन्धानात्तेजस्वी जगति श्रुता।। दुर्योधनस्य पुरसराः दुर्योधनपुरः सराः।।

tathā tava mahābāho paryāyairbahubhirmayā| karmaṇaāmanusandhānāttejasvī jagati śrutā|| duryodhanasya purasarāḥ duryodhanapuraḥ sarāḥ||

Verse 31

उपप्लाव्ये महर्षिर्मे कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्। यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः।।

upaplāvye maharṣirme kṛṣṇadvaipāyano'bravīt| yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ||

Verse 32

एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्। न तुल्याश्चार्जुनस्येह बलेन कुरुनन्दन।।

evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiram| na tulyāścārjunasyeha balena kurunandana||

Verse 33

स एष सर्वाण्यस्त्राणि दिव्यानि प्राप्य शङ्करात्। सत्समो वा विशिष्टो वा रणे त्वमिति पाण्डवः। अनुज्ञातः पाण्डुसुतः पुनः प्रत्यागमन्महीम्।।

sa eṣa sarvāṇyastrāṇi divyāni prāpya śaṅkarāt| satsamo vā viśiṣṭo vā raṇe tvamiti pāṇḍavaḥ| anujñātaḥ pāṇḍusutaḥ punaḥ pratyāgamanmahīm||

Verse 34

भूतं भव्यं भविष्यच्च अनुज्ञातस्त्वया विभो। निमेषार्धान्नरव्याघ्रो नयेदिति मतिर्मम।।

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca anujñātastvayā vibho| nimeṣārdhānnaravyāghro nayediti matirmama||

Verse 35

द्रोणं भीष्मं कृपं कर्णं द्रोणपुत्रं जयद्रथम्। निहन्तुं शक्नुयात्क्रुद्धो निमेषार्धाद्धनञ्जयः।।

droṇaṃ bhīṣmaṃ kṛpaṃ karṇaṃ droṇaputraṃ jayadratham| nihantuṃ śaknuyātkruddho nimeṣārdhāddhanañjayaḥ||

Verse 36

सदेवासुरगन्धर्वान्सयक्षोरगराक्षसान्। त्रीन्वा लोकान्विजेतुं स शक्तः किमिह मानुषान्।।

sadevāsuragandharvānsayakṣoragarākṣasān| trīnvā lokānvijetuṃ sa śaktaḥ kimiha mānuṣān||

Verse 37

विधिना विहितं चासौ मया सञ्चोदितोऽपि सन्। न चकार मतिं हन्तुं ततस्ते बलवत्तराः।।

vidhinā vihitaṃ cāsau mayā sañcodito'pi san| na cakāra matiṃ hantuṃ tataste balavattarāḥ||

Verse 38

अत्र गीता मया सुष्ठु गिरः सत्या महीपते। दर्सितं मयि सर्वं च तेनासौ जितवान्रिपून्।।

atra gītā mayā suṣṭhu giraḥ satyā mahīpate| darsitaṃ mayi sarvaṃ ca tenāsau jitavānripūn||

Verse 39

अर्जुनोऽपि महाबाहुर्मया तुल्यो महीपते। स महेश्वरलब्धास्त्रः किं न कुर्याद्विभुः प्रभो।।

arjuno'pi mahābāhurmayā tulyo mahīpate| sa maheśvaralabdhāstraḥ kiṃ na kuryādvibhuḥ prabho||

Verse 40

इत्येवमुक्ते ते वीराः शिबिरं तव भारत। प्रविश्य प्रत्यपद्यन्त कोशरत्नर्धिसञ्चयान्।।

ityevamukte te vīrāḥ śibiraṃ tava bhārata| praviśya pratyapadyanta kośaratnardhisañcayān||

Verse 41

रजतं जातरूपं च मणीनथ च मौक्तिकान्। भूषणान्यथ मुख्यानि कम्बलान्यजिनानि च।।

rajataṃ jātarūpaṃ ca maṇīnatha ca mauktikān| bhūṣaṇānyatha mukhyāni kambalānyajināni ca||

Verse 42

गजानश्वान्रथांश्चैव महान्ति शयनानि च। दासीदासमसंख्येयं राज्योपकरणानि च।।

gajānaśvānrathāṃścaiva mahānti śayanāni ca| dāsīdāsamasaṃkhyeyaṃ rājyopakaraṇāni ca||

Verse 43

ते प्राप्य धनमक्षय्यं त्वदीयं भरतर्षभ। उदक्रोशन्महाभागा नरेन्द्र विजितारयः।।

te prāpya dhanamakṣayyaṃ tvadīyaṃ bharatarṣabha| udakrośanmahābhāgā narendra vijitārayaḥ||

Verse 44

ते तु वीराः समाश्वस्य वाहनान्यवमुच्य च। अतिष्ठन्त मुहुः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः।।

te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanānyavamucya ca| atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ||

Verse 45

अथाब्रवीन्महाराज वासुदेवो महायशाः। अस्माभिर्मङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिबिराद्बहिः।।

athābravīnmahārāja vāsudevo mahāyaśāḥ| asmābhirmaṅgalārthāya vastavyaṃ śibirādbahiḥ||

Verse 46

तथेत्युक्त्वा हि ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस्तथा। वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं बहिर्ययुः।।

tathetyuktvā hi te sarve pāṇḍavāḥ sātyakistathā| vāsudevena sahitā maṅgalārthaṃ bahiryayuḥ||

Verse 47

ते समासाद्य सरितं पुण्यामोघवतीं नृप। न्यवसन्नथ तां रात्रिं पाण्डवा हतशत्रवः।।

te samāsādya saritaṃ puṇyāmoghavatīṃ nṛpa| nyavasannatha tāṃ rātriṃ pāṇḍavā hataśatravaḥ||

Verse 48

युधिष्ठिरस्ततो राजा प्राप्तकालमचिन्तयन्।।

yudhiṣṭhirastato rājā prāptakālamacintayan||

Verse 49

तत्र ते गमनं माप्तं रोचते तव माधव। गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिन्दम।।

tatra te gamanaṃ māptaṃ rocate tava mādhava| gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ praśamārthamarindama||

Verse 50

हेतुकारणयुक्तैश्च वाक्यैः कालसमीरितैः। क्षिप्रमेव महाभाग गान्धारीं प्रशमिष्यसि। पितामहश्च भगवान्व्यासस्तत्र भविष्यति।।

hetukāraṇayuktaiśca vākyaiḥ kālasamīritaiḥ| kṣiprameva mahābhāga gāndhārīṃ praśamiṣyasi| pitāmahaśca bhagavānvyāsastatra bhaviṣyati||

Verse 51

ततः सम्प्रेषयामासुर्यादवं नागसाह्वयम्।।

tataḥ sampreṣayāmāsuryādavaṃ nāgasāhvayam||

Verse 52

स च प्रायाज्जवेनाशु वासुदेवः प्रतापवान्। दारुकं रथमारोप्य येन राजाऽम्बिकासुतः।।

sa ca prāyājjavenāśu vāsudevaḥ pratāpavān| dārukaṃ rathamāropya yena rājā'mbikāsutaḥ||

Verse 53

तमूचुः सम्प्रयास्यन्तं शैब्यसुग्रीववाहनम्। प्रत्याश्वासय गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम्।।

tamūcuḥ samprayāsyantaṃ śaibyasugrīvavāhanam| pratyāśvāsaya gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm||

Verse 54

स प्रायात्पाण्डवैरुक्तस्तत्पुरं सात्वतां वरः। आससाद ततः क्षिप्रं गान्धारीं निहतात्मजाम्।।

sa prāyātpāṇḍavairuktastatpuraṃ sātvatāṃ varaḥ| āsasāda tataḥ kṣipraṃ gāndhārīṃ nihatātmajām||

Verse 63

तेजस्वीति गतिः श्रुता इति छ.पाठः। तथैव च महाबाहो मनुसन्तानं तेजसश्च गतीः शुभाः इति झ.पाठः।।

tejasvīti gatiḥ śrutā iti cha.pāṭhaḥ| tathaiva ca mahābāho manusantānaṃ tejasaśca gatīḥ śubhāḥ iti jha.pāṭhaḥ||