Adhyaya 62

Verse 1

पाञ्चालादिभिर्भीमस्तुतिः।। 1 ।। कृष्णादुर्योधनयोः परस्परगर्हणम्।। 2 ।। दुर्योधनेनात्मस्तुतौ तन्मूर्धि गन्धर्वैः पुष्पवर्षणम्।। 3 ।। भीष्मादिमरणेन दुःखितानां पाण्डवानां कृष्णेन समाश्वासनम्।। 4 ।। धृतराष्ट्र उवाच। हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे। पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय।।

pāñcālādibhirbhīmastutiḥ|| 1 || kṛṣṇāduryodhanayoḥ parasparagarhaṇam|| 2 || duryodhanenātmastutau tanmūrdhi gandharvaiḥ puṣpavarṣaṇam|| 3 || bhīṣmādimaraṇena duḥkhitānāṃ pāṇḍavānāṃ kṛṣṇena samāśvāsanam|| 4 || dhṛtarāṣṭra uvāca| hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge| pāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva kimakurvata sañjaya||

Verse 2

स़ञ्जय उवाच। हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे। सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा।।

sa़ñjaya uvāca| hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge| siṃheneva mahārāja mattaṃ vanagajaṃ yathā||

Verse 3

प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः। पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने। आविध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरे।।

prahṛṣṭamanasastatra kṛṣṇena saha pāṇḍavāḥ| pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva nihate kurunandane| āvidhyannuttarīyāṇi siṃhanādāṃśca nedire||

Verse 4

नैतान्हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुन्धरा।।

naitānharṣasamāviṣṭāniyaṃ sehe vasundharā||

Verse 5

धनूंष्येके व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाऽक्षिपन्। दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीन्।।

dhanūṃṣyeke vyākṣipanta jyāścāpyanye tathā'kṣipan| dadhmuranye mahāśaṅkhānanye jaghnuśca dundubhīn||

Verse 6

चिकीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताः। अब्रुवंश्चासकृद्वीरा भीमसेनमिदं वचः।।

cikīḍuśca tathaivānye jahasuśca tavāhitāḥ| abruvaṃścāsakṛdvīrā bhīmasenamidaṃ vacaḥ||

Verse 7

दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत्कृतम्। कौरवेयं रणे हत्वा गदयाऽतिकृतश्रमम्।।

duṣkaraṃ bhavatā karma raṇe'dya sumahatkṛtam| kauraveyaṃ raṇe hatvā gadayā'tikṛtaśramam||

Verse 8

इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे। त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः।।

indreṇeva hi vṛtrasya vadhaṃ paramasaṃyuge| tvayā kṛtamamanyanta śatrorvadhamimaṃ janāḥ||

Verse 9

चरन्तं विविधान्मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः। दुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद्वृकोदरात्।।

carantaṃ vividhānmārgānmaṇḍalāni ca sarvaśaḥ| duryodhanamimaṃ śūraṃ ko'nyo hanyādvṛkodarāt||

Verse 10

वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम्। अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदृशम्।।

vairasya ca gataḥ pāraṃ tvamihānyaiḥ sudurgamam| aśakyametadanyena sampādayitumīdṛśam||

Verse 11

कुञ्जरेणेव मत्तेन वीरसङ्ग्राममूर्धनि। दुर्योधपशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया।।

kuñjareṇeva mattena vīrasaṅgrāmamūrdhani| duryodhapaśiro diṣṭyā pādena mṛditaṃ tvayā||

Verse 12

सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सङ्गरमुत्तमम्। दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयाऽनघ।।

siṃhena mahiṣasyeva kṛtvā saṅgaramuttamam| duḥśāsanasya rudhiraṃ diṣṭyā pītaṃ tvayā'nagha||

Verse 13

ये विप्रकुर्वन्राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा।।

ye viprakurvanrājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram| mūrdhni teṣāṃ kṛtaḥ pādo diṣṭyā te svena karmaṇā||

Verse 14

अमित्राणामधिष्ठानाद्वधाद्दुर्योधनस्य च। भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्यशः।।

amitrāṇāmadhiṣṭhānādvadhādduryodhanasya ca| bhīma diṣṭyā pṛthivyāṃ te prathitaṃ sumahadyaśaḥ||

Verse 15

एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः। तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत।।

evaṃ nūnaṃ hate vṛtre śakraṃ nandanti bandinaḥ| tathā tvāṃ nihatāmitraṃ vayaṃ nandāma bhārata||

Verse 16

दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नः। अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद्विद्धि भारत। इत्यब्रुन्भीमसेनं वातिकास्तत्र सङ्गताः।।

duryodhanavadhe yāni romāṇi hṛṣitāni naḥ| adyāpi na vikṛṣyante tāni tadviddhi bhārata| ityabrunbhīmasenaṃ vātikāstatra saṅgatāḥ||

Verse 17

तान्हृष्टान्पुरुषव्याघ्रान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह। ब्रुवतोऽसदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः।।

tānhṛṣṭānpuruṣavyāghrānpāñcālānpāṇḍavaiḥ saha| bruvato'sadṛśaṃ tatra provāca madhusūdanaḥ||

Verse 18

न न्याय्यं निहतं शत्रुं भूयो हन्तुं नराधिपाः। असकृद्वाग्भिरुग्राभिर्निहतो ह्येष मन्दधीः।।

na nyāyyaṃ nihataṃ śatruṃ bhūyo hantuṃ narādhipāḥ| asakṛdvāgbhirugrābhirnihato hyeṣa mandadhīḥ||

Verse 19

तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपः। लुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः।।

tadaivaiṣa hataḥ pāpo yadaiva nirapatrapaḥ| lubdhaḥ pāpasahāyaśca suhṛdāṃ śāsanātigaḥ||

Verse 20

बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसृञ्जयैः। पाण्डुभ्यः प्रार्थ्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान्।।

bahuśo viduradroṇakṛpagāṅgeyasṛñjayaiḥ| pāṇḍubhyaḥ prārthyamāno'pi pitryamaṃśaṃ na dattavān||

Verse 21

नैव तेभ्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमः। किमनेन वितुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि द्विषष्टितमोऽध्यायः।। 62 ।।

naiva tebhyo'dya mitraṃ vā śatrurvā puruṣādhamaḥ| kimanena vitunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi gadāyuddhaparvaṇi dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 62 ||

Verse 22

रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाः। दिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः।।

ratheṣvārohata kṣipraṃ gacchāmo vasudhādhipāḥ| diṣṭyā hato'yaṃ pāpātmā sāmātyajñātibāndhavaḥ||

Verse 23

इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद्दुर्योधनो नृपः। अमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद्विशाम्पते।।

iti śrutvā tvadhikṣepaṃ kṛṣṇādduryodhano nṛpaḥ| amarṣavaśamāpanna udatiṣṭhadviśāmpate||

Verse 24

स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम्। दृष्टिं भ्रूसङ्कटां कृत्वा वासुदेवे न्यपातयत्।।

sphigdeśenopaviṣṭaḥ sa dorbhyāṃ viṣṭabhya medinīm| dṛṣṭiṃ bhrūsaṅkaṭāṃ kṛtvā vāsudeve nyapātayat||

Verse 25

अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तु। क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भोगिनः।।

ardhonnataśarīrasya rūpamāsīnnṛpasya tu| kruddhasyāśīviṣasyeva cchinnapucchasya bhoginaḥ||

Verse 26

प्राणान्तकरिणीं घोरां वेदनामप्यचिन्तयन्। दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत्।।

prāṇāntakariṇīṃ ghorāṃ vedanāmapyacintayan| duryodhano vāsudevaṃ vāgbhirugrābhirārdayat||

Verse 27

कंसदासस्य दायाद न ते लज्जाऽस्त्यनेन वै। अधर्मेण गदायुद्धे यदर्हं विनिपातितः। ऊरूभिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्याप्रयच्छता।।

kaṃsadāsasya dāyāda na te lajjā'styanena vai| adharmeṇa gadāyuddhe yadarhaṃ vinipātitaḥ| ūrūbhindhīti bhīmasya smṛtiṃ mithyāprayacchatā||

Verse 28

किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः। घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशः। जिह्मैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा।।

kiṃ na vijñātametanme yadarjunamavocathāḥ| ghātayitvā mahīpālānṛjuyuddhānsahasraśaḥ| jihmairupāyairbahubhirna te lajjā na te ghṛṇā||

Verse 29

अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत्। शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः।।

ahanyahani śūrāṇāṃ kurvāṇaḥ kadanaṃ mahat| śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya ghātitaste pitāmahaḥ||

Verse 30

अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते। आचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मया।।

aśvatthāmnaḥ sanāmānaṃ hatvā nāgaṃ sudurmate| ācāryo nyāsitaḥ śastraṃ kiṃ tanna viditaṃ mayā||

Verse 31

स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्। पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः।।

sa cānena nṛśaṃsena dhṛṣṭadyumnena vīryavān| pātyamānastvayā dṛṣṭo na cainaṃ tvamavārayaḥ||

Verse 32

वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च। घटोत्कचे व्यंसयतः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः।।

vadhārthaṃ pāṇḍuputrasya yācitāṃ śaktimeva ca| ghaṭotkace vyaṃsayataḥ kastvattaḥ pāpakṛttamaḥ||

Verse 33

छिन्नहस्तः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली। त्वयाऽभिसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना।।

chinnahastaḥ prāyagatastathā bhūriśravā balī| tvayā'bhisṛṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā||

Verse 34

कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषया। व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्य वै पुनः।।

kurvāṇaścottamaṃ karma karṇaḥ pārthajigīṣayā| vyaṃsanenāśvasenasya pannagendrasya vai punaḥ||

Verse 35

पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितः। पापितः समरे कर्णश्चक्रव्याग्रोऽग्रणीर्नृणाम्।।

punaśca patite cakre vyasanārtaḥ parājitaḥ| pāpitaḥ samare karṇaścakravyāgro'graṇīrnṛṇām||

Verse 36

यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुगे। ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद्विजयो ध्रुवम्।।

yadi māṃ cāpi karṇaṃ ca bhīṣmadroṇau ca saṃyuge| ṛjunā pratiyudhyethā na te syādvijayo dhruvam||

Verse 37

त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः। स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः।।

tvayā punaranāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥ| svadharmamanutiṣṭhanto vayaṃ cānye ca ghātitāḥ||

Verse 38

त्वया मायाविना कृष्ण मायां कर्मप्रमोषिणीम्। कृत्वा हतः सिन्धुपतिः किं तन्न विदितं मम।।

tvayā māyāvinā kṛṣṇa māyāṃ karmapramoṣiṇīm| kṛtvā hataḥ sindhupatiḥ kiṃ tanna viditaṃ mama||

Verse 39

वासुदेव उवाच। हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः। सगणः ससुहृच्चैव पापं मार्गमनुष्ठितः।।

vāsudeva uvāca| hatastvamasi gāndhāre sabhrātṛsutabāndhavaḥ| sagaṇaḥ sasuhṛccaiva pāpaṃ mārgamanuṣṭhitaḥ||

Verse 40

तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ। कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये तव शीलानुवर्तकः।।

tavaiva duṣkṛtairvīrau bhīṣmadroṇau nipātitau| karṇaśca nihataḥ saṅkhye tava śīlānuvartakaḥ||

Verse 41

याच्यमानं मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि। पाण्डवेभ्यः स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात्।।

yācyamānaṃ mayā mūḍha pitryamaṃśaṃ na ditsasi| pāṇḍavebhyaḥ svarājyaṃ ca lobhācchakuniniścayāt||

Verse 42

विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः। प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते।।

viṣaṃ te bhīmasenāya dattaṃ sarve ca pāṇḍavāḥ| pradīpitā jatugṛhe mātrā saha sudurmate||

Verse 43

सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला। तदैव तावद्दुष्टात्मन्वध्यस्त्वं निरपत्रप।।

sabhāyāṃ yājñasenī ca kṛṣṭā dyūte rajasvalā| tadaiva tāvadduṣṭātmanvadhyastvaṃ nirapatrapa||

Verse 44

अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना। निकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे।।

anakṣajñaṃ ca dharmajñaṃ saubalenākṣavedinā| nikṛtyā yatparājaiṣīstasmādasi hato raṇe||

Verse 45

जयद्रथेन पापेन यत्कृष्णा क्लेशिता वने। यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम्।।

jayadrathena pāpena yatkṛṣṇā kleśitā vane| yāteṣu mṛgayāṃ caiva tṛṇabindorathāśramam||

Verse 46

अभिमन्युश्च यद्बाल एको बहुभिराहवे। त्वद्दोषैर्निहतः पाप तस्मादसि हतो रणे।।

abhimanyuśca yadbāla eko bahubhirāhave| tvaddoṣairnihataḥ pāpa tasmādasi hato raṇe||

Verse 47

कुर्वाणं कर्म समरे पाण्डवानर्थकाङ्क्षिणम्। यच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं मित्रार्थे न व्यतिक्रमः।।

kurvāṇaṃ karma samare pāṇḍavānarthakāṅkṣiṇam| yacchikhaṇḍyavadhīdbhīṣmaṃ mitrārthe na vyatikramaḥ||

Verse 48

स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा आचार्यस्त्वत्प्रियेप्सया। पार्षतेन हतः सङ्ख्ये वर्तमानोऽसतां पथि।।

svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā ācāryastvatpriyepsayā| pārṣatena hataḥ saṅkhye vartamāno'satāṃ pathi||

Verse 49

प्रतिज्ञामात्मनः सत्यां चिकीर्षन्समरे निपुम्। हतवान्सात्वतो विद्वान्सौमदत्तिं महारथम्।।

pratijñāmātmanaḥ satyāṃ cikīrṣansamare nipum| hatavānsātvato vidvānsaumadattiṃ mahāratham||

Verse 50

अर्जुनः समरे राजन्युध्यमानः कदाचन। निन्दितं पुरुषव्याघ्रः करोति न कथञ्चन।।

arjunaḥ samare rājanyudhyamānaḥ kadācana| ninditaṃ puruṣavyāghraḥ karoti na kathañcana||

Verse 51

लब्ध्वाऽपि बहुधा छिद्रं वीरवृत्तमनुस्मरन्। निजघान रणे कर्णं मैवं वोचः सुदुर्मते।।

labdhvā'pi bahudhā chidraṃ vīravṛttamanusmaran| nijaghāna raṇe karṇaṃ maivaṃ vocaḥ sudurmate||

Verse 52

देवानां मतमाज्ञाय तेषां प्रियहितेप्सया। अर्जुनस्य महानागं मया व्यंसितमस्त्रजम्।।

devānāṃ matamājñāya teṣāṃ priyahitepsayā| arjunasya mahānāgaṃ mayā vyaṃsitamastrajam||

Verse 53

त्वं च भीष्मश्च कर्णश्च द्रोणो द्रौणायनिस्तथा। विराटनगरे तस्य ह्यानृशंस्येन जीविताः।।

tvaṃ ca bhīṣmaśca karṇaśca droṇo drauṇāyanistathā| virāṭanagare tasya hyānṛśaṃsyena jīvitāḥ||

Verse 54

स्मर पार्थस्य विक्रान्तं गन्धर्वेषु कृतं तथा। अधर्मं नात्र गान्धारे पाण्डवैर्यत्कृतं त्वयि।।

smara pārthasya vikrāntaṃ gandharveṣu kṛtaṃ tathā| adharmaṃ nātra gāndhāre pāṇḍavairyatkṛtaṃ tvayi||

Verse 55

स्वबाहुबलमास्थाय स्वधर्मेण परन्तपाः। जितवन्तो रणे वीराः पापोसि निधनं गतः।।

svabāhubalamāsthāya svadharmeṇa parantapāḥ| jitavanto raṇe vīrāḥ pāposi nidhanaṃ gataḥ||

Verse 56

[यान्यकार्याणि चास्माकं कृतानिति प्रभाषसे। वैगुण्येन तवात्यर्थं सर्वं हि तदनुष्ठितम्।।

[yānyakāryāṇi cāsmākaṃ kṛtāniti prabhāṣase| vaiguṇyena tavātyarthaṃ sarvaṃ hi tadanuṣṭhitam||

Verse 57

बृहस्पतेरुशनसो नोपदेशः श्रुतस्त्वया। वृद्धा नोपासिताश्चैव हितं वाक्यं न ते श्रुतभ्।।

bṛhaspateruśanaso nopadeśaḥ śrutastvayā| vṛddhā nopāsitāścaiva hitaṃ vākyaṃ na te śrutabh||

Verse 58

लोभेनातिबलेन त्वं तृष्णया च वशीकृतः। कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम्।।]

lobhenātibalena tvaṃ tṛṣṇayā ca vaśīkṛtaḥ| kṛtavānasyakāryāṇi vipākastasya bhujyatām||]

Verse 59

दुर्योधन उवाच। अधीतं विधिवद्दत्तं भूः प्रभुक्ता ससागरा। मूर्ध्नि स्थिममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया।।

duryodhana uvāca| adhītaṃ vidhivaddattaṃ bhūḥ prabhuktā sasāgarā| mūrdhni sthimamitrāṇāṃ ko nu svantataro mayā||

Verse 60

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम्। तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया।।

yadiṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmamanupaśyatām| tadidaṃ nidhanaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā||

Verse 61

देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैः। ऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया।।

devārhā mānuṣā bhogāḥ prāptā asulabhā nṛpaiḥ| aiśvaryaṃ cottamaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā||

Verse 62

ससुहृत्सानुबन्धस्च स्वर्गं गन्ताऽहमच्युत। यूयं गर्हितसङ्कल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ।। नैष योग्योऽद्य मित्रं वेति झ.पाठः।।

sasuhṛtsānubandhasca svargaṃ gantā'hamacyuta| yūyaṃ garhitasaṅkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha|| naiṣa yogyo'dya mitraṃ veti jha.pāṭhaḥ||

Verse 63

न मे विषादो भीमेन पादेन शिर आहतम्। काका वा कङ्कगृध्रा वा निधास्यन्ति पदं क्षणात्।।

na me viṣādo bhīmena pādena śira āhatam| kākā vā kaṅkagṛdhrā vā nidhāsyanti padaṃ kṣaṇāt||

Verse 64

सञ्जय उवाच। अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य धीमतः। अपतत्सुमहद्वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम्।।

sañjaya uvāca| asya vākyasya nidhane kururājasya dhīmataḥ| apatatsumahadvarṣaṃ puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām||

Verse 65

अवादयन्त गन्धर्वा वादित्रं सुमनोहरम्।।

avādayanta gandharvā vāditraṃ sumanoharam||

Verse 66

जगुश्चाप्सरसो राज्ञो यशः सम्बद्धमेव च। सिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधुसाध्विति पार्थिव।।

jaguścāpsaraso rājño yaśaḥ sambaddhameva ca| siddhāśca mumucurvācaḥ sādhusādhviti pārthiva||

Verse 67

ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुःसुखः। व्यराजंश्च दिशः सर्वा नभो वैदूर्यसन्निभम्।।

vavau ca surabhirvāyuḥ puṇyagandho mṛduḥsukhaḥ| vyarājaṃśca diśaḥ sarvā nabho vaidūryasannibham||

Verse 68

अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाः। दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन्।।

atyadbhutāni te dṛṣṭvā vāsudevapurogamāḥ| duryodhanasya pūjāṃ tu dṛṣṭvā vrīḍāmupāgaman||

Verse 69

हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि ते। भीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च।।

hatāṃścādharmataḥ śrutvā śokārtāḥ śuśucurhi te| bhīṣmaṃ droṇaṃ tathā karṇaṃ bhūriśravasameva ca||

Verse 70

तांस्तु चिन्तापरान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः। प्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिस्वनः।।

tāṃstu cintāparāndṛṣṭvā pāṇḍavāndīnacetasaḥ| provācedaṃ vacaḥ kṛṣṇo meghadundubhinisvanaḥ||

Verse 71

नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाः। ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे।।

naiṣa śakyo'tiśīghrāstraste ca sarve mahārathāḥ| ṛjuyuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhirāhave||

Verse 72

उपायान्निहता ह्येते मया तस्मान्नराधिपाः। अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज्जयः क्वचित्।।

upāyānnihatā hyete mayā tasmānnarādhipāḥ| anyathā pāṇḍaveyānāṃ nābhaviṣyajjayaḥ kvacit||

Verse 73

ते हि सर्वे महेष्वासाश्चत्वारोऽतिरथा मुवि। अशक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम्।।

te hi sarve maheṣvāsāścatvāro'tirathā muvi| aśakyā dharmato hantuṃ lokapālairapi svayam||

Verse 74

तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतश्रमः। अशक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापि दि दण्डिना।।

tathaivāyaṃ gadāpāṇirdhārtarāṣṭro gataśramaḥ| aśakyo dharmato hantuṃ kālenāpi di daṇḍinā||

Verse 75

नैतन्मनसि कर्तव्यं यदयं निहतो नृपः। मिथ्याचर्याच्छलोपायैर्बहवः शत्रवो हताः।।

naitanmanasi kartavyaṃ yadayaṃ nihato nṛpaḥ| mithyācaryācchalopāyairbahavaḥ śatravo hatāḥ||

Verse 76

पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिः। सद्भिश्चानुगतः पन्थाः सर्वैरनुगमिष्यते।।

pūrvairanugato mārgo devairasuraghātibhiḥ| sadbhiścānugataḥ panthāḥ sarvairanugamiṣyate||

Verse 77

एवं विधात्रा विहितं स्वयमेषां महात्मनाम्। दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम्।।

evaṃ vidhātrā vihitaṃ svayameṣāṃ mahātmanām| daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyamativartitum||

Verse 78

भूतं भव्यं भविष्यच्च निमेषाद्यो हनिष्यति। कृतान्तमन्यथा कर्तुं नेच्छेत्सोऽयं धनञ्जय।।

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca nimeṣādyo haniṣyati| kṛtāntamanyathā kartuṃ necchetso'yaṃ dhanañjaya||

Verse 79

कृतकृत्याः स्म सायाह्ने निवासं रोचयामहे। साश्वनागरथाः सर्वे विश्राम्यन्तु नराधिपाः।।

kṛtakṛtyāḥ sma sāyāhne nivāsaṃ rocayāmahe| sāśvanāgarathāḥ sarve viśrāmyantu narādhipāḥ||

Verse 80

वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह। पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसङ्घवत्।।

vāsudevavacaḥ śrutvā tadānīṃ pāṇḍavaiḥ saha| pāñcālā bhṛśasaṃhṛṣṭā vineduḥ siṃhasaṅghavat||

Verse 81

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं पाञ्चजन्यं जनार्दनः। देवदत्तं प्रहृष्टात्मा शङ्खप्रवरमर्जुनः।।

tataḥ prādhmāpayacchaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ janārdanaḥ| devadattaṃ prahṛṣṭātmā śaṅkhapravaramarjunaḥ||

Verse 82

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। पोण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः।।

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| poṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ||

Verse 83

नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ। धृष्टद्युम्नस्तथा जैत्रं सात्यकिर्नन्दिवर्धनम्।।

nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau| dhṛṣṭadyumnastathā jaitraṃ sātyakirnandivardhanam||

Verse 84

तेषां नादेन महता शङ्खानां भरतर्षभ। आपुपूरे नभः सर्वं पृथिवी च चचाल ह।।

teṣāṃ nādena mahatā śaṅkhānāṃ bharatarṣabha| āpupūre nabhaḥ sarvaṃ pṛthivī ca cacāla ha||

Verse 85

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। पाण्डुसैन्येष्ववाद्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्।।

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ| pāṇḍusainyeṣvavādyanta sa śabdastumulo'bhavat||

Verse 86

अस्तुवन्पाण्डवानन्ये निर्भीश्च स्तुतिमङ्गलैः। हृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः।।

astuvanpāṇḍavānanye nirbhīśca stutimaṅgalaiḥ| hṛṣṭā duryodhanaṃ dṛṣṭvā nihataṃ puruṣarṣabhāḥ||