Adhyaya 61

Verse 1

भीमे अपनयबुद्ध्या क्रुद्धेन बलरामेण लाङ्गलमुद्यम्य तम्प्रत्यभिगमनम्।। 1 ।। कृष्णेन तत्सान्त्वनं ततो बलस्य द्वारकागमनम्।। 2 ।। युधिष्ठिरस्य कृष्णेन भीमेन च संलापः।। 3 ।। धृतराष्ट्रा उवाच। अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः। किमब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः।।

bhīme apanayabuddhyā kruddhena balarāmeṇa lāṅgalamudyamya tampratyabhigamanam|| 1 || kṛṣṇena tatsāntvanaṃ tato balasya dvārakāgamanam|| 2 || yudhiṣṭhirasya kṛṣṇena bhīmena ca saṃlāpaḥ|| 3 || dhṛtarāṣṭrā uvāca| adharmeṇa hataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ mādhavottamaḥ| kimabravīttadā sūta baladevo mahābalaḥ||

Verse 2

गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः। कृतवान्रौहिणेयो यत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।

gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ| kṛtavānrauhiṇeyo yattanmamācakṣva sañjaya||

Verse 3

सञ्जय उवाच। शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम्। रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद्बली।।

sañjaya uvāca| śirasyabhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutam| rāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaścukrodha balavadbalī||

Verse 4

ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्ध्वबाहुर्हलायुधः। कुर्वन्नार्तस्वरं घोरं धिग्धिग्भीमेत्युवाच ह।।

tato madhye narendrāṇāmūrdhvabāhurhalāyudhaḥ| kurvannārtasvaraṃ ghoraṃ dhigdhigbhīmetyuvāca ha||

Verse 5

अहो धिग्यदधो नाभेः प्रहृतं धर्मविग्रहे। नैतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यद्वृकोदरः।।

aho dhigyadadho nābheḥ prahṛtaṃ dharmavigrahe| naitaddṛṣṭaṃ gadāyuddhe kṛtavānyadvṛkodaraḥ||

Verse 6

अधो नाभ्या न हन्तव्यमिति शास्त्रस्य निश्चयः। अयं तु शास्त्रमुत्सृज्य स्वच्छन्दात्सम्प्रवर्तते।।

adho nābhyā na hantavyamiti śāstrasya niścayaḥ| ayaṃ tu śāstramutsṛjya svacchandātsampravartate||

Verse 7

तस्य तत्तद्ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान्। [ततो राजानमालोक्य रोषसंरक्तलोचनः। बलदेवो महाराज ततो वचनमब्रवीत्।।

tasya tattadbruvāṇasya roṣaḥ samabhavanmahān| [tato rājānamālokya roṣasaṃraktalocanaḥ| baladevo mahārāja tato vacanamabravīt||

Verse 8

न चैष पतितः कृष्ण केवलं मत्समोऽसमः। आश्रितस्य तु दौर्बल्यादाश्रयः परिभर्त्स्यते।।]

na caiṣa patitaḥ kṛṣṇa kevalaṃ matsamo'samaḥ| āśritasya tu daurbalyādāśrayaḥ paribhartsyate||]

Verse 9

ततो लाङ्गलमुद्यम्य भीममभ्यद्रवद्बली।।

tato lāṅgalamudyamya bhīmamabhyadravadbalī||

Verse 10

तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपमासीन्महात्मनः। बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः।।

tasyordhvabāhoḥ sadṛśaṃ rūpamāsīnmahātmanaḥ| bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ||

Verse 11

भ्रातृभिः सहितो वीरैः सार्जुनैरस्त्रकोविदैः। न विव्यथे महाराज दृष्ट्वा हलधरं बली।।

bhrātṛbhiḥ sahito vīraiḥ sārjunairastrakovidaiḥ| na vivyathe mahārāja dṛṣṭvā haladharaṃ balī||

Verse 12

अथ रामं निजग्राह केशवो विनयान्वितः। बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद्बलवद्बली।।

atha rāmaṃ nijagrāha keśavo vinayānvitaḥ| bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnādbalavadbalī||

Verse 13

सितासितौ यदुवरौ शुशुभातेऽधिकं तदा। सङ्गताविव राजेन्द्र कैलासाञ्जनपर्वतौ। नभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये।।

sitāsitau yaduvarau śuśubhāte'dhikaṃ tadā| saṅgatāviva rājendra kailāsāñjanaparvatau| nabhogatau yathā rājaṃścandrasūryau dinakṣaye||

Verse 14

उवाच चैनं संरब्धं शमयन्निव केशवः।।

uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayanniva keśavaḥ||

Verse 15

आत्मवृद्धिर्मित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथा। विपरीतं द्विषत्स्वेतत्षड्विधा वृद्धिरात्मनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि एकषष्टितमोऽध्यायः।। 61 ।।

ātmavṛddhirmitravṛddhirmitramitrodayastathā| viparītaṃ dviṣatsvetatṣaḍvidhā vṛddhirātmanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi gadāyuddhaparvaṇi ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 61 ||

Verse 16

आत्मन्यपि च मित्रे च विपरीतं यदा भवेत्। तदा विद्यान्मनोग्लानिमाशु शान्तिकरो भवेत्।। आत्मवृद्धिः शत्रुक्षयः स्वमित्रस्य वृद्धिः शत्रुमित्रस्य क्षयः स्वमित्रमित्रस्य वृद्धिः शत्रुमित्रमित्रस्य क्षयः एवं षड्विधा आत्मनो वृद्धिः।।

ātmanyapi ca mitre ca viparītaṃ yadā bhavet| tadā vidyānmanoglānimāśu śāntikaro bhavet|| ātmavṛddhiḥ śatrukṣayaḥ svamitrasya vṛddhiḥ śatrumitrasya kṣayaḥ svamitramitrasya vṛddhiḥ śatrumitramitrasya kṣayaḥ evaṃ ṣaḍvidhā ātmano vṛddhiḥ||

Verse 17

अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः। स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृशम्।।

asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ| svakāḥ pitṛṣvasuḥ putrāste parairnikṛtā bhṛśam||

Verse 18

प्रतिज्ञापालनं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ तत्।।

pratijñāpālanaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha tat||

Verse 19

सुयोधनस्य गदया भक्ताऽस्म्यूरू महाहवे। इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले।। यदि चोदात्मनो ग्लानिस्तदा शान्तिकर इति क.पाठः।।

suyodhanasya gadayā bhaktā'smyūrū mahāhave| iti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhātale|| yadi codātmano glānistadā śāntikara iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 20

मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महार्षिणा। ऊरू ते भेत्स्यते भीमो गदयेति परन्तप। अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुध्यस्व प्रलम्बहन्।।

maitreyeṇābhiśaptaśca pūrvameva mahārṣiṇā| ūrū te bhetsyate bhīmo gadayeti parantapa| ato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhyasva pralambahan||

Verse 21

यौनः स्वैः सुखहार्दैश्च सम्बन्धः सह पाण्डवैः। तेषां वृद्ध्या हि वृद्धिर्नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ।। भक्ता भङ्क्ष्ये।।

yaunaḥ svaiḥ sukhahārdaiśca sambandhaḥ saha pāṇḍavaiḥ| teṣāṃ vṛddhyā hi vṛddhirno mā krudhaḥ puruṣarṣabha|| bhaktā bhaṅkṣye||

Verse 22

वासुदेववचः श्रुत्वा सीरभृत्प्राह धर्मवित्।। यौनः योनिनिमित्तः सम्बन्धः। अस्माकं पितामहः पाण्डवानां मातामहश्चैक इति यौनसम्बन्धः।।

vāsudevavacaḥ śrutvā sīrabhṛtprāha dharmavit|| yaunaḥ yoninimittaḥ sambandhaḥ| asmākaṃ pitāmahaḥ pāṇḍavānāṃ mātāmahaścaika iti yaunasambandhaḥ||

Verse 23

धर्मश्च धारितः सद्भिः स च द्वाभ्यां नियच्छति। अर्थश्चाप्यतिलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिणः।। सीरभृत् रामः।।

dharmaśca dhāritaḥ sadbhiḥ sa ca dvābhyāṃ niyacchati| arthaścāpyatilubdhasya kāmaścātiprasaṅgiṇaḥ|| sīrabhṛt rāmaḥ||

Verse 24

धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन्। धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोत्यन्तं सुखमश्नुते।। धर्मइति। नियच्छति नियममेति अर्थकामाभ्यां धर्मः सङ्कोचमेतीत्सर्थः।।

dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpyapīḍayan| dharmārthakāmānyo'bhyeti sotyantaṃ sukhamaśnute|| dharmaiti| niyacchati niyamameti arthakāmābhyāṃ dharmaḥ saṅkocametītsarthaḥ||

Verse 25

तदिदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात्। भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथाऽऽत्थ माम्।। धर्मार्थौ कामे नापीडयन् धर्मकावर्थेनापीडयन् कामार्थौ धर्मेण चापीडयन्नित्यर्थः।।

tadidaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt| bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathā''ttha mām|| dharmārthau kāme nāpīḍayan dharmakāvarthenāpīḍayan kāmārthau dharmeṇa cāpīḍayannityarthaḥ||

Verse 26

कृष्ण उवाच। अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः। भवान्प्रख्यायते लोके तस्मात्संशाम्य मा क्रुधः।।

kṛṣṇa uvāca| aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ| bhavānprakhyāyate loke tasmātsaṃśāmya mā krudhaḥ||

Verse 27

प्राप्तं कलियुगं विद्वि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च। आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः। ततः पुरुषशार्दूलो हत्वा नैकृतिकं रणे।। कामं यथेष्टं त्वं मां प्रति उक्तवानसि नतु धर्म्ये।।

prāptaṃ kaliyugaṃ vidvi pratijñāṃ pāṇḍavasya ca| ānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāśca pāṇḍavaḥ| tataḥ puruṣaśārdūlo hatvā naikṛtikaṃ raṇe|| kāmaṃ yatheṣṭaṃ tvaṃ māṃ prati uktavānasi natu dharmye||

Verse 28

निकृत्या निकृतिप्रज्ञं यो हन्याद्वैरिणं रणे। अधर्मो विद्यते नात्र यद्भीमो हतवान्रिपुम्।।

nikṛtyā nikṛtiprajñaṃ yo hanyādvairiṇaṃ raṇe| adharmo vidyate nātra yadbhīmo hatavānripum||

Verse 29

युध्यमानं रणे वीरं कुरुवृष्णियशस्करम्। अनेन कर्णः सन्दिष्टः पृष्ठतो धनुरच्छिनत्।।

yudhyamānaṃ raṇe vīraṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram| anena karṇaḥ sandiṣṭaḥ pṛṣṭhato dhanuracchinat||

Verse 30

ततः सञ्छिन्नधन्वानं विरथं पौरुषे स्थितम्। व्यायुधीकृत्य बहवः सौभद्रमपलायिनम्।।

tataḥ sañchinnadhanvānaṃ virathaṃ pauruṣe sthitam| vyāyudhīkṛtya bahavaḥ saubhadramapalāyinam||

Verse 31

जन्मप्रभृति लुब्धश्च पापात्मा चैष दुर्मतिः। निहतो भीमसेनेन दुर्बुद्धिः कुलपांसनः।।

janmaprabhṛti lubdhaśca pāpātmā caiṣa durmatiḥ| nihato bhīmasenena durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ||

Verse 32

प्रतिज्ञां भीमसेनेन त्रयोदशसमार्जिताम्। किमर्थं नाभिजानाति युध्यमानो हि शत्रुभिः।।

pratijñāṃ bhīmasenena trayodaśasamārjitām| kimarthaṃ nābhijānāti yudhyamāno hi śatrubhiḥ||

Verse 33

ऊर्ध्वमाक्रम्य वेगेन जिघांसन्तं वृकोदरः। बिभेद गदया चोरू न स्थाने न च मण्डले।।

ūrdhvamākramya vegena jighāṃsantaṃ vṛkodaraḥ| bibheda gadayā corū na sthāne na ca maṇḍale||

Verse 34

सञ्जय उवाच। धर्मच्छलमिमं श्रुत्वा केशवात्स विशाम्पते। नैव प्रीतमाना रामो वचनं प्राह संसदि।।

sañjaya uvāca| dharmacchalamimaṃ śrutvā keśavātsa viśāmpate| naiva prītamānā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi||

Verse 35

हत्वाऽधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम्। जिह्मयोधीति लोकेऽस्मिन्ख्यातिं यास्यति पाण्डवः।।

hatvā'dharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanam| jihmayodhīti loke'sminkhyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ||

Verse 36

दुर्योधनोऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम्। ऋजुयोधी हतो राजा धर्मराष्ट्रो नराधिपः।।

duryodhano'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīm| ṛjuyodhī hato rājā dharmarāṣṭro narādhipaḥ||

Verse 37

युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च। हुत्वाऽऽत्मानममित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः। स्वर्गं गन्ता महाराजः ससुहृज्ज्ञातिबान्धवः।।

yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca| hutvā''tmānamamitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ| svargaṃ gantā mahārājaḥ sasuhṛjjñātibāndhavaḥ||

Verse 38

इत्युक्त्वा रथमास्थाय रौहिणेयः प्रतापवान्। श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति।।

ityuktvā rathamāsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān| śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati||

Verse 39

पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशाम्पते। रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसोऽभवन्।।

pāñcālāśca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāśca viśāmpate| rāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso'bhavan||

Verse 40

ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम्। शोकोपहतसङ्कल्पं वासुदेवोऽब्रवीदिदम्।।

tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparamadhomukham| śokopahatasaṅkalpaṃ vāsudevo'bravīdidam||

Verse 41

वासुदेव उवाच। धर्मराज किमर्थं त्वमधर्ममनुमन्यसे। हतबन्धोर्यदेतस्य पतितस्य विचेतसः।। कलियुगारम्भे एतावत्पापं नातीव खेदावहमिति भावः।।

vāsudeva uvāca| dharmarāja kimarthaṃ tvamadharmamanumanyase| hatabandhoryadetasya patitasya vicetasaḥ|| kaliyugārambhe etāvatpāpaṃ nātīva khedāvahamiti bhāvaḥ||

Verse 42

दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा। उपप्रेक्षसि कस्मात्त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप।।

duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā| upaprekṣasi kasmāttvaṃ dharmajñaḥ sannarādhipa||

Verse 43

युधिष्ठिर उवाच। न ममैतत्प्रियं कृष्ण यद्राजानं वृकोदरः। पदा मूर्ध्न्यस्पृशत्क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये।।

yudhiṣṭhira uvāca| na mamaitatpriyaṃ kṛṣṇa yadrājānaṃ vṛkodaraḥ| padā mūrdhnyaspṛśatkrodhānna ca hṛṣye kulakṣaye||

Verse 44

निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर्वयम्। बहूनि परुषाण्युक्त्वा वनं प्रस्थापिता वयम्।।

nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭrasutairvayam| bahūni paruṣāṇyuktvā vanaṃ prasthāpitā vayam||

Verse 45

भीमसेनस्य तद्दुःखमतीव हृदि वर्तते। इति सञ्चिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत्समुपेक्षितम्।।

bhīmasenasya tadduḥkhamatīva hṛdi vartate| iti sañcintya vārṣṇeya mayaitatsamupekṣitam||

Verse 46

तस्माद्धत्वाऽकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम्। लभतां पाण्‍डवः कामं धर्मोऽधर्मोऽथवा कृतः।। अधर्ममनुपश्यसीति क.छ.पाठः।।

tasmāddhatvā'kṛtaprajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugam| labhatāṃ pāṇ‍ḍavaḥ kāmaṃ dharmo'dharmo'thavā kṛtaḥ|| adharmamanupaśyasīti ka.cha.pāṭhaḥ||

Verse 47

सञ्जय उवाच। इत्युक्तवति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे। वासुदेवो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत। काममस्त्वेतदिति वै कृच्छ्राद्यदुकुलोद्वहः।।

sañjaya uvāca| ityuktavati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire| vāsudevo mahābāhuryudhiṣṭhiramabhāṣata| kāmamastvetaditi vai kṛcchrādyadukulodvahaḥ||

Verse 48

इत्युक्त्वा वासुदेवोऽपि वायुपुत्रप्रियेप्सया। अन्वमोदत तत्सर्वं यद्भीमेन कृतं युधि।।

ityuktvā vāsudevo'pi vāyuputrapriyepsayā| anvamodata tatsarvaṃ yadbhīmena kṛtaṃ yudhi||

Verse 49

अर्जुनोऽपि महाबाहुरप्रीतेनान्तरात्मना। नोवाच किञ्चिद्वचनं भ्रातरं साध्वसाधु वा।।

arjuno'pi mahābāhuraprītenāntarātmanā| novāca kiñcidvacanaṃ bhrātaraṃ sādhvasādhu vā||

Verse 50

भीमसेनोऽपि हत्वाऽऽजौ तव पुत्रममर्षणः। अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा सम्प्रहृष्टः कृताञ्जलिः।।

bhīmaseno'pi hatvā''jau tava putramamarṣaṇaḥ| abhivādyāgrataḥ sthitvā samprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ||

Verse 51

प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम्। हर्षादुत्फुल्लनयनो जितकाशी विशाम्पते।।

provāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| harṣādutphullanayano jitakāśī viśāmpate||

Verse 52

तवाद्य पृथिवी सर्वा क्षेमा निहतकण्टका। तां प्रशाधि महाराज स्वधर्ममनुपालय।।

tavādya pṛthivī sarvā kṣemā nihatakaṇṭakā| tāṃ praśādhi mahārāja svadharmamanupālaya||

Verse 53

यस्तु कर्ताऽस्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः। सोऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यं पृथिवीपते।।

yastu kartā'sya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥ| so'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyaṃ pṛthivīpate||

Verse 54

दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनः। राधेयः शकुनिश्चैव हताश्च तव शत्रवः।।

duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cogravādinaḥ| rādheyaḥ śakuniścaiva hatāśca tava śatravaḥ||

Verse 55

सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता। उपावृत्ता महाराज त्वामद्य निहतद्विषम्।।

seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā| upāvṛttā mahārāja tvāmadya nihatadviṣam||

Verse 56

युधिष्ठिर उवाच। गतो वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः। कृष्णस्य मतमास्थाय विजितेयं वसुन्धरा।।

yudhiṣṭhira uvāca| gato vairasya nidhanaṃ hato rājā suyodhanaḥ| kṛṣṇasya matamāsthāya vijiteyaṃ vasundharā||

Verse 57

दिष्ट्या गतस्त्वमानृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः। दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर्निपातितः।।

diṣṭyā gatastvamānṛṇyaṃ mātuḥ kopasya cobhayoḥ| diṣṭyā jayasi durdharṣa diṣṭyā śatrurnipātitaḥ||

Verse 62

धर्मोऽधर्मे च वा कृते इति झ.पाठः।।

dharmo'dharme ca vā kṛte iti jha.pāṭhaḥ||