Adhyaya 60

Verse 1

भीमसेनेन दुर्योधनापनयानुस्मारणपूर्वकं वामपादेन तच्छिरस्ताडनम्।। 1 ।। युधिष्ठिरेण दुर्योधनसमाश्वासनम्।। 2 ।। सञ्जय उवाच। तं पातितं ततो दृष्ट्वा महासालमिवोद्गतम्। प्रहृष्टमनसः सर्वे बभूवुस्तत्र पाण्डवाः।।

bhīmasenena duryodhanāpanayānusmāraṇapūrvakaṃ vāmapādena tacchirastāḍanam|| 1 || yudhiṣṭhireṇa duryodhanasamāśvāsanam|| 2 || sañjaya uvāca| taṃ pātitaṃ tato dṛṣṭvā mahāsālamivodgatam| prahṛṣṭamanasaḥ sarve babhūvustatra pāṇḍavāḥ||

Verse 2

उन्मत्तमिव मातङ्गं सिंहेन विनिपातितम्। ददृशुर्हृष्टरोमाणः सर्वे ते चापि सोमकाः।।

unmattamiva mātaṅgaṃ siṃhena vinipātitam| dadṛśurhṛṣṭaromāṇaḥ sarve te cāpi somakāḥ||

Verse 3

ततो दुर्योधनं हत्वा भीमसेनः प्रतापवान्। पातितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत्।।

tato duryodhanaṃ hatvā bhīmasenaḥ pratāpavān| pātitaṃ kauravendraṃ tamupagamyedamabravīt||

Verse 4

गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम्। यत्सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते। तस्यावहासस्य फलमद्य त्वं समवाप्नुहि।।

gaurgauriti purā manda draupadīmekavāsasam| yatsabhāyāṃ hasannasmāṃstadā vadasi durmate| tasyāvahāsasya phalamadya tvaṃ samavāpnuhi||

Verse 5

एवमुक्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत्। शिरश्च राजसिंहस्य पादेन समलोडयत्।।

evamuktvā sa vāmena padā maulimupāspṛśat| śiraśca rājasiṃhasya pādena samaloḍayat||

Verse 6

तथैव क्रोधसंरक्तो भीमः परबलार्दनः। पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं यत्तच्छृणु नराधिप।।

tathaiva krodhasaṃrakto bhīmaḥ parabalārdanaḥ| punarevābravīdvākyaṃ yattacchṛṇu narādhipa||

Verse 7

येऽस्मान्पुरा प्रनृत्यन्ति मूढा गौरिति गौरिति। तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति।।

ye'smānpurā pranṛtyanti mūḍhā gauriti gauriti| tānvayaṃ pratinṛtyāmaḥ punargauriti gauriti||

Verse 8

नास्माकं निकृतिर्वह्निर्नाक्षद्यूतं न वञ्चना। स्वबाहुबलमाश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून्।।

nāsmākaṃ nikṛtirvahnirnākṣadyūtaṃ na vañcanā| svabāhubalamāśritya prabādhāmo vayaṃ ripūn||

Verse 9

सोऽवाप्य वैरस्य चिरस्य पारं वृकोदरः प्राह शनैः प्रहस्य। युधिष्ठिरं केशवसृञ्जयांश्च धनञ्जयं माद्रवतीसुतौ च।।

so'vāpya vairasya cirasya pāraṃ vṛkodaraḥ prāha śanaiḥ prahasya| yudhiṣṭhiraṃ keśavasṛñjayāṃśca dhanañjayaṃ mādravatīsutau ca||

Verse 10

रजस्वला द्रौपदीमानयन्ते ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम्। रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्याः।। तान्पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तराष्ट्रान्

rajasvalā draupadīmānayante ye cāpyakurvanta sadasyavastrām| raṇe hatāṃstapasā yājñasenyāḥ|| tānpaśyadhvaṃ pāṇḍavairdhārtarāṣṭrān

Verse 11

ये नः पुरा षण्ढतिलानवोचन् क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्राः। ते नो हताः सगणाः सानुबन्धाः कामं स्वर्गं नरकं वा व्रजामः।।

ye naḥ purā ṣaṇḍhatilānavocan krūrā rājño dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ| te no hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ kāmaṃ svargaṃ narakaṃ vā vrajāmaḥ||

Verse 12

पुनश्च राज्ञः पतितस्य भूमौ स तां गदां स्कन्धगतां प्रगृह्य। वामेन पादेन शिरः प्रमृद्य दुर्योधनं नैकृतिकेत्यवोचत्।।

punaśca rājñaḥ patitasya bhūmau sa tāṃ gadāṃ skandhagatāṃ pragṛhya| vāmena pādena śiraḥ pramṛdya duryodhanaṃ naikṛtiketyavocat||

Verse 13

हृष्टेन राजन्कुरुपार्थिवस्य क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम्। दृष्ट्वा कृतं मूर्धनि नाभ्यनन्दन् धर्मात्मानः सोमकानां प्रबर्हाः।।

hṛṣṭena rājankurupārthivasya kṣudrātmanā bhīmasenena pādam| dṛṣṭvā kṛtaṃ mūrdhani nābhyanandan dharmātmānaḥ somakānāṃ prabarhāḥ||

Verse 14

तव पुत्रं तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम्। नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजोऽब्रवीदिदम्।।

tava putraṃ tathā hatvā katthamānaṃ vṛkodaram| nṛtyamānaṃ ca bahuśo dharmarājo'bravīdidam||

Verse 15

गतोऽसि वैरस्यानृण्यं प्रतिज्ञा पूरिता त्वया। शुभेनाथाशुभेनैव कर्मणा विरमाधुना।।

gato'si vairasyānṛṇyaṃ pratijñā pūritā tvayā| śubhenāthāśubhenaiva karmaṇā viramādhunā||

Verse 16

मा शिरोऽस्य पदाऽमर्दीर्मा धर्मस्तेऽतिगो भवेत्। राजा ज्ञातिर्हतश्चायं नैतन्न्याय्यं तवानघ।।

mā śiro'sya padā'mardīrmā dharmaste'tigo bhavet| rājā jñātirhataścāyaṃ naitannyāyyaṃ tavānagha||

Verse 17

एकादशचमूनाथं कुरूणामधिपं तथा। मास्प्राक्षीर्भीम पादेन राजानं ज्ञातिमेव च।।

ekādaśacamūnāthaṃ kurūṇāmadhipaṃ tathā| māsprākṣīrbhīma pādena rājānaṃ jñātimeva ca||

Verse 18

हतबन्धुर्हतामात्यो भ्रष्टसैन्यो हतो मृधे। सर्वाकारेण शोच्योऽयं नावहास्योऽयमीश्वरः।।

hatabandhurhatāmātyo bhraṣṭasainyo hato mṛdhe| sarvākāreṇa śocyo'yaṃ nāvahāsyo'yamīśvaraḥ||

Verse 19

विध्वस्तोऽयं हतामात्यो हतबन्धुर्हतात्मजः। उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया।।

vidhvasto'yaṃ hatāmātyo hatabandhurhatātmajaḥ| utsannapiṇḍo bhrātā ca naitannyāyyaṃ kṛtaṃ tvayā||

Verse 20

धार्मिको भीमसेनोऽसावित्याहुस्त्वां पुरा जनाः। स कस्माद्भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि।।

dhārmiko bhīmaseno'sāvityāhustvāṃ purā janāḥ| sa kasmādbhīmasena tvaṃ rājānamadhitiṣṭhasi||

Verse 21

इत्युक्त्वा भीमसेनं तु साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः। उपसृत्याब्रवीद्दीनो दुर्योधनमरिन्दमम्।।

ityuktvā bhīmasenaṃ tu sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ| upasṛtyābravīddīno duryodhanamarindamam||

Verse 22

तात मन्युर्न ते कार्यो नात्मा शोच्यस्त्वया तथा। नूनं पूर्वकृतं कर्म सुघोरमनुभूयते।।

tāta manyurna te kāryo nātmā śocyastvayā tathā| nūnaṃ pūrvakṛtaṃ karma sughoramanubhūyate||

Verse 23

धात्रोपदिष्टं विषमं नूनं फलमसंस्कृतम्। यद्वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान्कुरुसत्तम।।

dhātropadiṣṭaṃ viṣamaṃ nūnaṃ phalamasaṃskṛtam| yadvayaṃ tvāṃ jighāṃsāmastvaṃ cāsmānkurusattama||

Verse 24

आत्मनो ह्यपराधेन महद्व्यसनमीहशम्। प्राप्तवानसि यल्लोभान्मदाद्बाल्याच्च भारत।।

ātmano hyaparādhena mahadvyasanamīhaśam| prāptavānasi yallobhānmadādbālyācca bhārata||

Verse 25

घातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितॄंस्तथा। पुत्रान्पौत्रांस्तथा चान्यांस्ततोसि निधनं गतः।।

ghātayitvā vayasyāṃśca bhrātṝnatha pitṝṃstathā| putrānpautrāṃstathā cānyāṃstatosi nidhanaṃ gataḥ||

Verse 26

तवापराधादस्माभिर्भ्रातरस्ते निपातिताः। निहता ज्ञातयश्चापि दिष्टं मन्ये दुरत्ययम्।।

tavāparādhādasmābhirbhrātaraste nipātitāḥ| nihatā jñātayaścāpi diṣṭaṃ manye duratyayam||

Verse 27

[आत्मा न शोचनीयस्ते श्लाघ्यो मृत्युस्तवानघ। वयमेवाधुना शोच्याः सर्वावस्थासु कौरव।।

[ātmā na śocanīyaste ślāghyo mṛtyustavānagha| vayamevādhunā śocyāḥ sarvāvasthāsu kaurava||

Verse 28

कृपणं वर्तयिष्यामस्तैर्हीना बन्धुभिः प्रियैः। भ्रातॄणां चैव पुत्राणां तथा वै शोकविह्वलाः।।

kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmastairhīnā bandhubhiḥ priyaiḥ| bhrātṝṇāṃ caiva putrāṇāṃ tathā vai śokavihvalāḥ||

Verse 29

कथं द्रक्ष्यामि विधवा वधूः शोकपरिप्लुताः। त्वमेकः सुस्थितो राजन्स्वर्गे ते निलयो ध्रुवः। वयं नरकसंज्ञं वै दुःखं प्राप्स्याम दारुणम्।।]

kathaṃ drakṣyāmi vidhavā vadhūḥ śokapariplutāḥ| tvamekaḥ susthito rājansvarge te nilayo dhruvaḥ| vayaṃ narakasaṃjñaṃ vai duḥkhaṃ prāpsyāma dāruṇam||]

Verse 30

स्नुषाश्च प्रस्नुषाश्चैव धृतराष्ट्रस्य विह्वलाः। गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवाः शोककर्शिताः।।

snuṣāśca prasnuṣāścaiva dhṛtarāṣṭrasya vihvalāḥ| garhayiṣyanti no nūnaṃ vidhavāḥ śokakarśitāḥ||

Verse 31

सञ्जय उवाच। एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिवः। विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।।

sañjaya uvāca| evamuktvā suduḥkhārto niśaśvāsa sa pārthivaḥ| vilalāpa ciraṃ cāpi dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ||