Adhyaya 59

Verse 1

भीमसेनेन दुर्योधनस्योरुभेदनम्।। 1 ।। सञ्चय उवाच। समुदीर्णं ततो दृष्ट्वा सङ्ग्रामं कुरुमुख्ययोः। अब्रवीदर्जुनस्तत्र वासुदेवं यशस्विनम्।।

bhīmasenena duryodhanasyorubhedanam|| 1 || sañcaya uvāca| samudīrṇaṃ tato dṛṣṭvā saṅgrāmaṃ kurumukhyayoḥ| abravīdarjunastatra vāsudevaṃ yaśasvinam||

Verse 2

अनयोर्वीरयोर्युद्धे को ज्यायान्भवतो मतः। कस्य वा को गुणो ज्यायानेतद्वद जनार्दन।।

anayorvīrayoryuddhe ko jyāyānbhavato mataḥ| kasya vā ko guṇo jyāyānetadvada janārdana||

Verse 3

वासुदेव उवाच। उपदेशोऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तरः। कृती यत्नपरस्त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात्।।

vāsudeva uvāca| upadeśo'nayostulyo bhīmastu balavattaraḥ| kṛtī yatnaparastveṣa dhārtarāṣṭro vṛkodarāt||

Verse 4

भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यति। अन्यायेन तु युध्यन्वै हन्यादेव सुयोधनम्।।

bhīmasenastu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyati| anyāyena tu yudhyanvai hanyādeva suyodhanam||

Verse 5

मायया निर्जिता देवैरसुरा इति नः श्रुतम्। विरोचनस्तु शक्रेण मायया निर्जितः स वै।।

māyayā nirjitā devairasurā iti naḥ śrutam| virocanastu śakreṇa māyayā nirjitaḥ sa vai||

Verse 6

मायया चाक्षिपत्तेजो वृत्रस्य बलसूदनः। तस्मान्मायामयं वीर आतिष्ठतु वृकोदरः।।

māyayā cākṣipattejo vṛtrasya balasūdanaḥ| tasmānmāyāmayaṃ vīra ātiṣṭhatu vṛkodaraḥ||

Verse 7

प्रतिज्ञातं च भीमेन द्यूतकाले धनञ्जय। ऊरू भेत्स्यामि ते सङ्ख्ये गदयेति सुयोधनम्।।

pratijñātaṃ ca bhīmena dyūtakāle dhanañjaya| ūrū bhetsyāmi te saṅkhye gadayeti suyodhanam||

Verse 8

सोऽयं प्रतिज्ञां तां चापि पारयत्वरिकर्शनः। मायाविनं तु राजानं माययैव निकृन्ततु।।

so'yaṃ pratijñāṃ tāṃ cāpi pārayatvarikarśanaḥ| māyāvinaṃ tu rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu||

Verse 9

यद्येष बलमास्थाय न्यायेन प्रहरिष्यति। विषमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः।।

yadyeṣa balamāsthāya nyāyena prahariṣyati| viṣamasthastato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 10

पुनरेव तु वक्ष्यामि पाण्डवेय निबोध मे। धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम्।।

punareva tu vakṣyāmi pāṇḍaveya nibodha me| dharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatam||

Verse 11

कृत्वा हि सुमहत्कर्म हत्वा भीष्ममुखान्कुरून्। जयः प्राप्तो यशः प्राग्र्यं वैरं च प्रतियातितम्। तदेवं विजयः प्राप्तः पुनः संशयितः कृतः।।

kṛtvā hi sumahatkarma hatvā bhīṣmamukhānkurūn| jayaḥ prāpto yaśaḥ prāgryaṃ vairaṃ ca pratiyātitam| tadevaṃ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ||

Verse 12

अबुद्धिरेषां महती धर्मराजस्य पाण्डव। यदेकविजये वीर पणितं कृतमीदृशम्।।

abuddhireṣāṃ mahatī dharmarājasya pāṇḍava| yadekavijaye vīra paṇitaṃ kṛtamīdṛśam||

Verse 13

सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा।।

suyodhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatastathā||

Verse 14

अपि चोशनसा गीतः श्रूयतेऽयं पुरातनः। श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदतः शृणु।।

api cośanasā gītaḥ śrūyate'yaṃ purātanaḥ| ślokastattvārthasahitastanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 15

पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम्। भेतव्यमरिशेषाणामेकायनगता हि ते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि एकोनषष्टितमोऽध्यायः।। 59 ।।

punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇām| bhetavyamariśeṣāṇāmekāyanagatā hi te|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi gadāyuddhaparvaṇi ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 59 ||

Verse 16

[साहसोत्पतितानां च निराशानां च जीविते। न शक्यमग्रतः स्थातुं शक्रेणापि धनञ्जय]।।

[sāhasotpatitānāṃ ca nirāśānāṃ ca jīvite| na śakyamagrataḥ sthātuṃ śakreṇāpi dhanañjaya]||

Verse 17

सुयोधनमिमं भग्नं हतसैन्यं हदं गतम्। पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने। कोऽन्विष्य संयुगे प्राज्ञः पुनर्द्वन्द्वे समाह्वयेत्।।

suyodhanamimaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ hadaṃ gatam| parājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane| ko'nviṣya saṃyuge prājñaḥ punardvandve samāhvayet||

Verse 18

अपि नो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधनः। यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रमः। चरत्यूर्ध्वं च तिर्यक्व भीमसेनिघांसया।।

api no nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyodhanaḥ| yastrayodaśavarṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥ| caratyūrdhvaṃ ca tiryakva bhīmasenighāṃsayā||

Verse 19

एनं चेन्न महाबाहुरन्यायेन हनिष्यति। एष वः कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति।।

enaṃ cenna mahābāhuranyāyena haniṣyati| eṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati||

Verse 20

सञ्जय उवाच। धनञ्जयस्तु श्रुत्वैतत्केशवस्य महात्मनः। प्रेक्षतो भीमसेनस्य सव्यमूरुमताडयत्।।

sañjaya uvāca| dhanañjayastu śrutvaitatkeśavasya mahātmanaḥ| prekṣato bhīmasenasya savyamūrumatāḍayat||

Verse 21

गृह्य संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद्रणे। मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च।।

gṛhya saṃjñāṃ tato bhīmo gadayā vyacaradraṇe| maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca||

Verse 22

दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रिकमथापि च। व्यचरत्पाण्डवो राजन्नरिं सम्मोहयन्निव।।

dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gomūtrikamathāpi ca| vyacaratpāṇḍavo rājannariṃ sammohayanniva||

Verse 23

तथैव तव पुत्रोऽपि गदामार्गविशारदः। व्यचरल्लघु चित्रं च भीमसेनजिघांसया।।

tathaiva tava putro'pi gadāmārgaviśāradaḥ| vyacarallaghu citraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā||

Verse 24

आधुन्वन्तौ गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते। वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ।।

ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣite| vairasyāntaṃ parīpsantau raṇe kruddhāvivāntakau||

Verse 25

अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ। युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ।।

anyonyaṃ tau jighāṃsantau pravīrau puruṣarṣabhau| yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau||

Verse 26

मण्डलानि बिचित्राणि चरतोर्नृपभीमयोः। गदासम्पातजास्तत्र प्रजज्ञुः पावकार्चिषः।।

maṇḍalāni bicitrāṇi caratornṛpabhīmayoḥ| gadāsampātajāstatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ||

Verse 27

समं प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मृधे। क्षुब्धयोर्वायुना राजन्द्वयोरिव समुद्रयोः।।

samaṃ praharatostatra śūrayorbalinormṛdhe| kṣubdhayorvāyunā rājandvayoriva samudrayoḥ||

Verse 28

तयोः प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुञ्जरयोरिव। गदानिर्घातसं हादः प्रहाराणामजायत।।

tayoḥ praharatostulyaṃ mattakuñjarayoriva| gadānirghātasaṃ hādaḥ prahārāṇāmajāyata||

Verse 29

तस्मिंस्तदा सम्प्रहारे दारुणे सङ्कुले भृशम्। उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिन्दमौ।।

tasmiṃstadā samprahāre dāruṇe saṅkule bhṛśam| ubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvarindamau||

Verse 30

तौ मुहूर्ते समाश्वस्य पुनरेव परन्तप। अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्य महती गदे।।

tau muhūrte samāśvasya punareva parantapa| abhyahārayatāṃ kruddhau pragṛhya mahatī gade||

Verse 31

तयोः समभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम्। गदानिपातै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम्।।

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpamasaṃvṛtam| gadānipātai rājendra takṣatorvai parasparam||

Verse 32

समरे प्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ। अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ पङ्कस्थौ महिषाविव।।

samare pradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinau| anyonyaṃ jaghnaturvīrau paṅkasthau mahiṣāviva||

Verse 33

जर्झरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौ। ददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ।।

jarjharīkṛtasarvāṅgau rudhireṇābhisaṃplutau| dadṛśāte himavati puṣpitāviva kiṃśukau||

Verse 34

दुर्योधनस्तु पार्थेन विवरे सम्प्रदर्शिते। ईषदुत्स्मयमानस्तु सहसा प्रससार ह।। अरिशेषाणो पञ्चम्यर्थे षष्ठी।।

duryodhanastu pārthena vivare sampradarśite| īṣadutsmayamānastu sahasā prasasāra ha|| ariśeṣāṇo pañcamyarthe ṣaṣṭhī||

Verse 35

तमभ्याशगतं प्राज्ञः क्षणे प्रेक्ष्य वृकोदरः। अवाक्षिपद्गदां तस्मिन्वेगेन महता बती।।

tamabhyāśagataṃ prājñaḥ kṣaṇe prekṣya vṛkodaraḥ| avākṣipadgadāṃ tasminvegena mahatā batī||

Verse 36

अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशाम्पते। अपासर्पत्ततः स्थानात्सा मोघा न्यपतद्भुवि।।

avakṣepaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrastava viśāmpate| apāsarpattataḥ sthānātsā moghā nyapatadbhuvi||

Verse 37

मोक्षयित्वा प्रहारं तं सुतस्तव सुसम्भ्रमात्। भीमसेनं च गदया प्राहरत्कुरुसत्तम।।

mokṣayitvā prahāraṃ taṃ sutastava susambhramāt| bhīmasenaṃ ca gadayā prāharatkurusattama||

Verse 38

तस्य विस्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसः। प्रहारगुरुपाताच मूर्छेव समजायत।।

tasya visyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥ| prahāragurupātāca mūrcheva samajāyata||

Verse 39

तन्नावुध्यत पुत्रस्ते पीडितं पाण्डवं रणे। धारयामास भीमोऽपि शरीरमतिपीडितम्।।

tannāvudhyata putraste pīḍitaṃ pāṇḍavaṃ raṇe| dhārayāmāsa bhīmo'pi śarīramatipīḍitam||

Verse 40

अमन्यत स्थितं ह्येनं प्रहरिष्यन्तमाहवे। अतो न प्राहरत्तस्मै पुनरेव तवात्मजः।।

amanyata sthitaṃ hyenaṃ prahariṣyantamāhave| ato na prāharattasmai punareva tavātmajaḥ||

Verse 41

ततो मुहूर्तनाश्वस्य दुर्योधनमुपस्थितम्। देगेनाभ्ययतद्राजन्गदामादाय पाण्डवः।।

tato muhūrtanāśvasya duryodhanamupasthitam| degenābhyayatadrājangadāmādāya pāṇḍavaḥ||

Verse 42

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य संरब्धगमितौजसम्। मोधमस्य प्रहारं तं चिकीर्षुर्भरतर्षभ।।

tamāpatantaṃ samprekṣya saṃrabdhagamitaujasam| modhamasya prahāraṃ taṃ cikīrṣurbharatarṣabha||

Verse 43

अवस्याने मतिं कृत्वा पुत्रन्तव महामनाः। इयेषोत्पतितुं राजञ्छलयिष्यन्वृकोदरम्।।

avasyāne matiṃ kṛtvā putrantava mahāmanāḥ| iyeṣotpatituṃ rājañchalayiṣyanvṛkodaram||

Verse 44

अबुध्यद्भीमसेनस्तु राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम्। अचास्य सममिद्रुत्य समुत्पत्य च सिंहवत्।।

abudhyadbhīmasenastu rājñastasya cikīrṣitam| acāsya samamidrutya samutpatya ca siṃhavat||

Verse 45

सत्या वञ्चवतो राजन्पुनरेवोत्पतिष्यतः। ऊरुभ्यां प्राहिणोद्राजन्गदां वेगेन पाण्डवः।। सहसैवाभिसारित इति क.छ.पाठः।।

satyā vañcavato rājanpunarevotpatiṣyataḥ| ūrubhyāṃ prāhiṇodrājangadāṃ vegena pāṇḍavaḥ|| sahasaivābhisārita iti ka.cha.pāṭhaḥ||

Verse 46

सा वज्रनिष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणा। ऊरू दुर्योधनस्याथ बभञ्ज प्रियदर्शनौ।।

sā vajraniṣpeṣasamā prahitā bhīmakarmaṇā| ūrū duryodhanasyātha babhañja priyadarśanau||

Verse 47

स पपात नरव्याघ्रो वसुधामनुनादयन्। भग्नोरुर्भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते।।

sa papāta naravyāghro vasudhāmanunādayan| bhagnorurbhīmasenena putrastava mahīpate||

Verse 48

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च। चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता।। धृत्या वञ्चयत इति क.छ.पाठः।।

vavurvātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca| cacāla pṛthivī cāpi savṛkṣakṣupaparvatā|| dhṛtyā vañcayata iti ka.cha.pāṭhaḥ||

Verse 49

तस्मिन्निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम्। महास्वना पुनर्दीप्ता सनिर्घाता भयङ्करी। पपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ।।

tasminnipatite vīre patyau sarvamahīkṣitām| mahāsvanā punardīptā sanirghātā bhayaṅkarī| papāta colkā mahatī patite pṛthivīpatau||

Verse 50

तथा शोणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारत। ववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते।।

tathā śoṇitavarṣaṃ ca pāṃsuvarṣaṃ ca bhārata| vavarṣa maghavāṃstatra tava putre nipātite||

Verse 51

यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च। अन्तरिक्षे महान्नादस्तत्र भारत शुश्रुवे।।

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ tathaiva ca| antarikṣe mahānnādastatra bhārata śuśruve||

Verse 52

तेन शब्देन घोरेण मृगाणामथ पक्षिणाम्। जज्ञे घोरतरः शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम्।।

tena śabdena ghoreṇa mṛgāṇāmatha pakṣiṇām| jajñe ghorataraḥ śabdo bahūnāṃ sarvatodiśam||

Verse 53

ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश्च मनुजैः सह। मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते।।

ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāśca manujaiḥ saha| mumucuste mahānādaṃ tava putre nipātite||

Verse 54

बेरीशङ्खमृदङ्गानामभवच्च स्वनो महान्। अन्तर्भूमिगतश्चैव तव पुत्रे निपातिते।।

berīśaṅkhamṛdaṅgānāmabhavacca svano mahān| antarbhūmigataścaiva tava putre nipātite||

Verse 55

[बहुपादैर्बहुभुजैः कबन्धैर्घोरदर्शनैः। नृत्यद्भिर्भयदैर्व्याप्ता दिशस्तत्राभवन्नृप।।

[bahupādairbahubhujaiḥ kabandhairghoradarśanaiḥ| nṛtyadbhirbhayadairvyāptā diśastatrābhavannṛpa||

Verse 56

ध्वजवन्तोऽस्त्रवन्तश्च शस्त्रवन्तस्तथैव च। प्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते]।।

dhvajavanto'stravantaśca śastravantastathaiva ca| prākampanta tato rājaṃstava putre nipātite]||

Verse 57

हदाः कूपाश्च रुधिरमुद्वेमुर्नृपसत्तम। नद्यश्च सुमहावेगाः प्रतिस्रोतोवहाऽभवन्।।

hadāḥ kūpāśca rudhiramudvemurnṛpasattama| nadyaśca sumahāvegāḥ pratisrotovahā'bhavan||

Verse 58

पुल्लिङ्गा इव नार्यस्तु स्त्रीलिङ्गाः पुरुषाऽभवन्। दुर्योधने तदा राजन्पतिते तनये तव।।

pulliṅgā iva nāryastu strīliṅgāḥ puruṣā'bhavan| duryodhane tadā rājanpatite tanaye tava||

Verse 59

दृष्ट्वा तानद्भुतोत्पातान्पाञ्चालाः पाण्डवैः सह। आविग्नमनसः सर्वे बभूवुर्भरतर्षभ।। क्षुपः क्षुद्रवृक्षः।।

dṛṣṭvā tānadbhutotpātānpāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha| āvignamanasaḥ sarve babhūvurbharatarṣabha|| kṣupaḥ kṣudravṛkṣaḥ||

Verse 60

ययुर्देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथा। कथयन्तोऽद्भुतं युद्धं सुतयोस्तव भारत।।

yayurdevā yathākāmaṃ gandharvāpsarasastathā| kathayanto'dbhutaṃ yuddhaṃ sutayostava bhārata||

Verse 61

तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिकचारणाः। नरसिंहौ प्रशंसन्तौ विप्रजग्मुर्यथागतम्।।

tathaiva siddhā rājendra tathā vātikacāraṇāḥ| narasiṃhau praśaṃsantau viprajagmuryathāgatam||