Adhyaya 57

Verse 1

भीमदुर्योधनयोर्वीरवादः।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। ततो वाग्युद्धमभवत्तुमुलं जनमेजय। यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्।।

bhīmaduryodhanayorvīravādaḥ|| 1 || vaiśampāyana uvāca| tato vāgyuddhamabhavattumulaṃ janamejaya| yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam||

Verse 2

धिगस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयमीदृशी। एकादशचमूभर्ता यत्र पुत्रो ममानघ।।

dhigastu khalu mānuṣyaṃ yasya niṣṭheyamīdṛśī| ekādaśacamūbhartā yatra putro mamānagha||

Verse 3

आज्ञाप्य सर्वान्नृपतीन्भुक्त्वा चेमां वसुन्धराम्। गदामादाय चैकाकी पदातिः प्रस्थितो रणम्।।

ājñāpya sarvānnṛpatīnbhuktvā cemāṃ vasundharām| gadāmādāya caikākī padātiḥ prasthito raṇam||

Verse 4

भूत्वा हि जगतो नाथो ह्यनाथ इव मे सुतः। गदामुद्यम्य यो याति किमन्यद्भागधेयतः।।

bhūtvā hi jagato nātho hyanātha iva me sutaḥ| gadāmudyamya yo yāti kimanyadbhāgadheyataḥ||

Verse 5

अहो दुःखं महत्प्राप्तं पुत्रेण मम स़ञ्जय। एवमुक्त्वा स दुःखार्तो विरराम जनाधिपः।।

aho duḥkhaṃ mahatprāptaṃ putreṇa mama sa़ñjaya| evamuktvā sa duḥkhārto virarāma janādhipaḥ||

Verse 6

सञ्जय उवाच। स मेघनिनदो हर्षान्निनदन्निव गोवृषः। आजुहाव तदा पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान्।।

sañjaya uvāca| sa meghaninado harṣānninadanniva govṛṣaḥ| ājuhāva tadā pārthaṃ yuddhāya yudhi vīryavān||

Verse 7

भीममाह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनि। प्रादुरासन्सुघोराणि रूपाणि विविधान्युत।।

bhīmamāhvayamāne tu kururāje mahātmani| prādurāsansughorāṇi rūpāṇi vividhānyuta||

Verse 8

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च। बभूवुश्च दिशः सर्वास्तिमिरेण समावृताः।।

vavurvātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca| babhūvuśca diśaḥ sarvāstimireṇa samāvṛtāḥ||

Verse 9

महास्वनाः सुनिर्वातास्तुमुला रोमहर्षणाः। पेतुस्तथोल्काः शतशः स्फोटयन्त्यो नभस्तलात्।।

mahāsvanāḥ sunirvātāstumulā romaharṣaṇāḥ| petustatholkāḥ śataśaḥ sphoṭayantyo nabhastalāt||

Verse 10

राहुश्चाग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते। चकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा।।

rāhuścāgrasadādityamaparvaṇi viśāmpate| cakampe ca mahākampaṃ pṛthivī savanadrumā||

Verse 11

रूक्षाश्च वाताः प्रववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः। गिरीणां शिखराण्येव न्यपतन्त महीतले।।

rūkṣāśca vātāḥ pravavurnīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ| girīṇāṃ śikharāṇyeva nyapatanta mahītale||

Verse 12

मृगा बहुविधाकाराः सम्पतन्ति दीशो दश। दीप्ताः शिवाश्चाप्यनदन्घोररूपाः सुदारुणाः।।

mṛgā bahuvidhākārāḥ sampatanti dīśo daśa| dīptāḥ śivāścāpyanadanghorarūpāḥ sudāruṇāḥ||

Verse 13

निर्घाताश्च महाघोरा बभूवू रोमहर्षणाः। दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश्चाशुभवादिनः।।

nirghātāśca mahāghorā babhūvū romaharṣaṇāḥ| dīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāścāśubhavādinaḥ||

Verse 14

उदपानगताश्चापो व्यवर्धन्त समन्ततः। अशरीरा महानादाः श्रूयन्ते स्म भयानकाः।।

udapānagatāścāpo vyavardhanta samantataḥ| aśarīrā mahānādāḥ śrūyante sma bhayānakāḥ||

Verse 15

एवमादीनि दृष्ट्वा स निमित्तानि वृकोदरः। उवाच भ्रातरं ज्येष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम्।।

evamādīni dṛṣṭvā sa nimittāni vṛkodaraḥ| uvāca bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 16

एष शक्यो मया जेतुं मन्दात्मा च सुयोधनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि गदायुद्धपर्वणि सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 57 ।।

eṣa śakyo mayā jetuṃ mandātmā ca suyodhanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi gadāyuddhaparvaṇi saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 57 ||

Verse 17

अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निगूढं हृदयेशयम्। सुयोधने कौरवेन्द्रे खाण्डवेऽग्निमिवार्जुनः।।

adya krodhaṃ vimokṣyāmi nigūḍhaṃ hṛdayeśayam| suyodhane kauravendre khāṇḍave'gnimivārjunaḥ||

Verse 18

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम्। निहत्य गदया पापमिमं कुरुकुलान्तकम्।।

śalyamadyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam| nihatya gadayā pāpamimaṃ kurukulāntakam||

Verse 19

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्याम्यहं त्वयि। हत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि।।

adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣyāmyahaṃ tvayi| hatvemaṃ pāpakarmāṇaṃ gadayā raṇamūrdhani||

Verse 20

अद्योरुगदया राजन्भेत्ताऽस्मि समरेऽनया। नायं प्रवेष्टा नगरं पुनर्वारणसाह्वयम्।।

adyorugadayā rājanbhettā'smi samare'nayā| nāyaṃ praveṣṭā nagaraṃ punarvāraṇasāhvayam||

Verse 21

सर्पोत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भोजने। प्रमाणकोट्यां पातस्य दाहस्य जतुवेश्मनि।।

sarpotsargasya śayane viṣadānasya bhojane| pramāṇakoṭyāṃ pātasya dāhasya jatuveśmani||

Verse 22

सभायामवहासस्य सर्वस्वहरणस्य च। वर्षमज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ।।

sabhāyāmavahāsasya sarvasvaharaṇasya ca| varṣamajñātavāsasya vanavāsasya cānagha||

Verse 23

अद्यान्तमेषां दुःखानां गन्ताऽहं भरतर्षभ। एकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्यात्मनोऽनृणः।।

adyāntameṣāṃ duḥkhānāṃ gantā'haṃ bharatarṣabha| ekāhnā vinihatyemaṃ bhaviṣyāmyātmano'nṛṇaḥ||

Verse 24

अद्यायुर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेरकृतात्मनः। समाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रोश्च दर्शनम्।।

adyāyurdhārtarāṣṭrasya durmaterakṛtātmanaḥ| samāptaṃ bharataśreṣṭha mātāpitrośca darśanam||

Verse 25

अद्य सौख्यं तु राजेन्द्र कुरुराजस्य दुर्मतेः। समाप्तं च महाराज नारीणां दर्शनं पुनः।।

adya saukhyaṃ tu rājendra kururājasya durmateḥ| samāptaṃ ca mahārāja nārīṇāṃ darśanaṃ punaḥ||

Verse 26

अद्यायं कुरुराजस्य शन्तनोः कुलपांसनः। प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च त्यक्त्वा शेष्यति भूतले।।

adyāyaṃ kururājasya śantanoḥ kulapāṃsanaḥ| prāṇāñśriyaṃ ca rājyaṃ ca tyaktvā śeṣyati bhūtale||

Verse 27

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं निपातितम्। स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम्।।

rājā ca dhṛtarāṣṭro'dya śrutvā putraṃ nipātitam| smariṣyatyaśubhaṃ karma yattacchakunibuddhijam||

Verse 28

इत्युक्त्वा राजशार्दूल गदामादाय वीर्यवान्। अभ्यतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन्।।

ityuktvā rājaśārdūla gadāmādāya vīryavān| abhyatiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtramivāhvayan||

Verse 29

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्। भीमसेनः पुनः क्रुद्धो दुर्योधनमुवाच ह।।

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇam| bhīmasenaḥ punaḥ kruddho duryodhanamuvāca ha||

Verse 30

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य तथा त्वमपि चात्मनः। स्मर तद्दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते।।

rājñaśca dhṛtarāṣṭrasya tathā tvamapi cātmanaḥ| smara tadduṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate||

Verse 31

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभामध्ये रजस्वला। द्यूते च वञ्चितो राजा यत्त्वया सौबलेन च।।

draupadī ca parikliṣṭā sabhāmadhye rajasvalā| dyūte ca vañcito rājā yattvayā saubalena ca||

Verse 32

वने दुःखं च यत्प्राप्तमस्माभिस्त्वत्कृतं महत्। विराटनगरे चैव योन्यन्तरगतैरिव। तत्सर्वं पातयाम्यद्य दिष्ट्या दृष्टोऽसि दुर्मते।।

vane duḥkhaṃ ca yatprāptamasmābhistvatkṛtaṃ mahat| virāṭanagare caiva yonyantaragatairiva| tatsarvaṃ pātayāmyadya diṣṭyā dṛṣṭo'si durmate||

Verse 33

त्वत्कृतेऽसौ हतः शेते शरतल्पे पितामहः। गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठो रथिना याज्ञसेनिना।।

tvatkṛte'sau hataḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ| gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭho rathinā yājñaseninā||

Verse 34

हतो द्रोणश्च कर्णश्च तथा शल्यः प्रतापवान्। वैराग्नेरादिकर्तासौ शकुनिः सौबलो हतः।।

hato droṇaśca karṇaśca tathā śalyaḥ pratāpavān| vairāgnerādikartāsau śakuniḥ saubalo hataḥ||

Verse 35

प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः। भ्रातरस्ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयोधिनः।।

prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛddhataḥ| bhrātaraste hatāḥ sarve śūrā vikrāntayodhinaḥ||

Verse 36

एते चान्ये च बहवो निहतास्त्वत्कृते नृपाः। त्वामद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः।।

ete cānye ca bahavo nihatāstvatkṛte nṛpāḥ| tvāmadya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ||

Verse 37

इत्येवमुच्चै राजानं भाषमाणं वृकोदरम्। उवाच गतभी राजन्पुत्रस्ते सत्यविक्रमः।।

ityevamuccai rājānaṃ bhāṣamāṇaṃ vṛkodaram| uvāca gatabhī rājanputraste satyavikramaḥ||

Verse 38

किं कत्थनेन बहुना युध्यस्वेह वृकोदर। अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम।।

kiṃ katthanena bahunā yudhyasveha vṛkodara| adya te'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ kulādhama||

Verse 39

इति दुर्यार्धेनोऽक्षुद्रस्त्वया क्षुद्रबलेन वै। शक्यस्रासयितुं वाचा न चान्यः प्राकृतो यथा।।

iti duryārdheno'kṣudrastvayā kṣudrabalena vai| śakyasrāsayituṃ vācā na cānyaḥ prākṛto yathā||

Verse 40

चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थमिदं मम। त्वया सह गदायुद्धं त्रिदशैरुपपादितम्।।

cirakālepsitaṃ diṣṭyā hṛdayasthamidaṃ mama| tvayā saha gadāyuddhaṃ tridaśairupapāditam||

Verse 41

किं वाचा बहुनोक्तेन कत्थितेन च दुर्मते। वाणी सङ्कोच्यतामेषा कर्मणा मा चिरं कृथाः।। नैष शक्तो रणे जेतुं मन्दात्मा मां सुयोधन इति झ.पाठः।।

kiṃ vācā bahunoktena katthitena ca durmate| vāṇī saṅkocyatāmeṣā karmaṇā mā ciraṃ kṛthāḥ|| naiṣa śakto raṇe jetuṃ mandātmā māṃ suyodhana iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन्। राजानः सोमकाश्चैव ये तत्रासन्समागताः।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā sarva evābhyapūjayan| rājānaḥ somakāścaiva ye tatrāsansamāgatāḥ||

Verse 43

ततः सम्पूजितः सर्वैः सम्प्रहृष्टतनूरुहः। भूयो धीरां मतिं चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः।।

tataḥ sampūjitaḥ sarvaiḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ| bhūyo dhīrāṃ matiṃ cakre yuddhāya kurunandanaḥ||

Verse 44

तं मत्तमिव मातङ्गं तलशब्दैर्नराधिपाः। भूयः संहर्षयांचक्रुर्दुर्योधनममर्षणम्।।

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ talaśabdairnarādhipāḥ| bhūyaḥ saṃharṣayāṃcakrurduryodhanamamarṣaṇam||

Verse 45

तं महात्मा महात्मानं गदामुद्यम्य पाण्डवः। अभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकोदरः।।

taṃ mahātmā mahātmānaṃ gadāmudyamya pāṇḍavaḥ| abhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṃ vṛkodaraḥ||

Verse 46

बृंहन्ति कुञ्चरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत्। शस्त्राणि चाप्यदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणां

bṛṃhanti kuñcarāstatra hayā heṣanti cāsakṛt| śastrāṇi cāpyadīpyanta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇāṃ

Verse 57

वाणी सम्पद्यतामिति झ.पाठः।।

vāṇī sampadyatāmiti jha.pāṭhaḥ||