Adhyaya 56

Verse 1

(अथ गदायुद्धपर्व।। 3 ।।) गदायुद्धाय सन्नद्धयोर्भीमदुर्योधनयोर्वर्णनम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। रामसान्निध्यमागम्य पुत्रो दुर्योधनस्तव। योद्धुकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि गयादुद्धपर्वणि षट्‌पञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 56 ।। *एतच्छ्लोकस्य स्थाने झ.पुस्तके अधोलिखिताः पञ्च श्लोका वर्तन्ते। ते च। प्रीत्या परमया युक्ताः समभ्यर्च्य यथाविधि। आसनं च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयम्।।

(atha gadāyuddhaparva|| 3 ||) gadāyuddhāya sannaddhayorbhīmaduryodhanayorvarṇanam|| 1 || sañjaya uvāca| rāmasānnidhyamāgamya putro duryodhanastava| yoddhukāmo mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavān|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi gayāduddhaparvaṇi ṣaṭ‌pañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 56 || *etacchlokasya sthāne jha.pustake adholikhitāḥ pañca ślokā vartante| te ca| prītyā paramayā yuktāḥ samabhyarcya yathāvidhi| āsanaṃ ca dadau tasmai paryapṛcchadanāmayam||

Verse 2

दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारत। प्रीत्या* परमया युक्तो युधिष्ठिरमथाब्रवीत्।। ततो युधिष्ठिरं रामो वाक्यमेतदुवाच ह। मधुरं धर्मसंयुक्तं शूराणां हितमेव च।।

dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā pratyutthāya ca bhārata| prītyā* paramayā yukto yudhiṣṭhiramathābravīt|| tato yudhiṣṭhiraṃ rāmo vākyametaduvāca ha| madhuraṃ dharmasaṃyuktaṃ śūrāṇāṃ hitameva ca||

Verse 3

दुर्योधन उवाच। समन्तपञ्चकं पुण्यमितो याम विशाम्पते। प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः।। मया श्रुतं कथयतामृषीणां राजसत्तम। कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावनं स्वर्ग्यमेव च।।

duryodhana uvāca| samantapañcakaṃ puṇyamito yāma viśāmpate| prathitottaravedī sā devaloke prajāpateḥ|| mayā śrutaṃ kathayatāmṛṣīṇāṃ rājasattama| kurukṣetraṃ paraṃ puṇyaṃ pāvanaṃ svargyameva ca||

Verse 4

तस्मिन्महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने। सङ्ग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गं गमिष्यसि।। देवतैर्ऋषिभिर्जुष्टं ब्राह्मणैश्च महात्मभिः। तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यक्ष्यन्ति मानवाः।।

tasminmahāpuṇyatame trailokyasya sanātane| saṅgrāme nidhanaṃ prāpya dhruvaṃ svargaṃ gamiṣyasi|| devatairṛṣibhirjuṣṭaṃ brāhmaṇaiśca mahātmabhiḥ| tatra vai yotsyamānā ye dehaṃ tyakṣyanti mānavāḥ||

Verse 5

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। समन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः।। तेषां स्वर्गे ध्रुवो वासः शक्रेण सह मारिष। तस्मात्समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नृप।।

tathetyuktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| samantapañcakaṃ vīraḥ prāyādabhimukhaḥ prabhuḥ|| teṣāṃ svarge dhruvo vāsaḥ śakreṇa saha māriṣa| tasmātsamantapañcakamito yāma drutaṃ nṛpa||

Verse 6

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम्। पद्ध्याममर्षी द्युतिमानगच्छत्पाण्डवैः सह।।

tato duryodhano rājā pragṛhya mahatīṃ gadām| paddhyāmamarṣī dyutimānagacchatpāṇḍavaiḥ saha||

Verse 7

तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम्। अन्तरिक्षचरा देवाः साधुसाध्वित्यपूजयन्।।

tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitam| antarikṣacarā devāḥ sādhusādhvityapūjayan||

Verse 8

वादकाश्च नरास्तत्र दृष्ट्वा ते हर्षमागताः।।

vādakāśca narāstatra dṛṣṭvā te harṣamāgatāḥ||

Verse 9

स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस्तवात्मजः। मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सोऽव्रजत्।।

sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājastavātmajaḥ| mattasyeva gajendrasya gatimāsthāya so'vrajat||

Verse 10

ततः शङ्खनिनादैश्च भेरीणां च महास्वनैः। सिंहनादैश्च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः।।

tataḥ śaṅkhaninādaiśca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ| siṃhanādaiśca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ||

Verse 11

ततस्ते तु कुरुक्षेत्रं प्राप्ता नरवरोत्तमाः। प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते। दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थमुत्तमम्।। वातिकाश्चारणा ये तु इति झ.पाठः। तत्र वातिकाः वातेन सह गच्छन्ति ते आकाशचारिणः। चारणाः सिद्धविशेषा इत्यर्थः।।।

tataste tu kurukṣetraṃ prāptā naravarottamāḥ| pratīcyabhimukhaṃ deśaṃ yathoddiṣṭaṃ sutena te| dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṃ tīrthamuttamam|| vātikāścāraṇā ye tu iti jha.pāṭhaḥ| tatra vātikāḥ vātena saha gacchanti te ākāśacāriṇaḥ| cāraṇāḥ siddhaviśeṣā ityarthaḥ|||

Verse 12

तस्मिन्देशे त्वनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन्।। स्वयनं सुगतिदम्।।

tasmindeśe tvaniriṇe te tu yuddhamarocayan|| svayanaṃ sugatidam||

Verse 13

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्याथ वर्मभृत्। बिभ्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः।।

tato bhīmo mahākoṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varmabhṛt| bibhradrūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ||

Verse 14

अवबद्धशिरस्त्राणः शुद्धकाञ्चनवर्मभृत्। रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव।।

avabaddhaśirastrāṇaḥ śuddhakāñcanavarmabhṛt| rarāja rājanputraste kāñcanaḥ śailarāḍiva||

Verse 15

तौ तथा सङ्गतौ वीरौ भीमदुर्योधनावुभौ। संयुगे सम्प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरौ।।

tau tathā saṅgatau vīrau bhīmaduryodhanāvubhau| saṃyuge samprakāśete saṃrabdhāviva kuñjarau||

Verse 16

रथमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ। अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ।।

rathamaṇḍalamadhyasthau bhrātarau tau nararṣabhau| aśobhetāṃ mahārāja candrasūryāvivoditau||

Verse 17

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महोरगौ। दहन्तौ लोचनै राजन्परस्परवधैषिणौ।।

tāvanyonyaṃ nirīkṣetāṃ kruddhāviva mahoragau| dahantau locanai rājanparasparavadhaiṣiṇau||

Verse 18

संप्रहृष्टमना राजन्गदामादाय कौरवः। सृक्विणी संलिहन्राजन्क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्।।

saṃprahṛṣṭamanā rājangadāmādāya kauravaḥ| sṛkviṇī saṃlihanrājankrodharaktekṣaṇaḥ śvasan||

Verse 19

ततो दुर्योधनो राजन्गदामादाय वीर्यवान्। भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवाह्वयत्।।

tato duryodhano rājangadāmādāya vīryavān| bhīmasenamabhiprekṣya gajo gajamivāhvayat||

Verse 20

अद्रिसारमयीं भीमस्तथैवादाय वीर्यवान्। आह्वयामास नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने।।

adrisāramayīṃ bhīmastathaivādāya vīryavān| āhvayāmāsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane||

Verse 21

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ। संयुगे सम्प्रकाशेतां गिरी सशिखराविव।।

tāvudyatagadāpāṇī duryodhanavṛkodarau| saṃyuge samprakāśetāṃ girī saśikharāviva||

Verse 22

तावुभौ समतिक्रुद्धावुभौ भीमपराक्रमौ। उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः।।

tāvubhau samatikruddhāvubhau bhīmaparākramau| ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ||

Verse 23

उभौ सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ। वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च।।

ubhau sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau| vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca||

Verse 24

सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोरपि। उभौ सदृशकर्माणौ तथा सुन्दोपसुन्दयोः।।

sadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayorapi| ubhau sadṛśakarmāṇau tathā sundopasundayoḥ||

Verse 25

[रामरावणयोश्चैव वालिसुग्रीवयोस्तथा]। तथैव कालस्य समौ मृत्योश्चैव परन्तपौ।।

[rāmarāvaṇayoścaiva vālisugrīvayostathā]| tathaiva kālasya samau mṛtyoścaiva parantapau||

Verse 26

अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ। वासितासङ्गमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ।। अनिरिणे अनूषरे।।

anyonyamabhidhāvantau mattāviva mahādvipau| vāsitāsaṅgame dṛptau śaradīva madotkaṭau|| aniriṇe anūṣare||

Verse 27

उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्तावुरगाविव। अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिन्दमौ।।

ubhau krodhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāvuragāviva| anyonyamabhisaṃrabdhau prekṣamāṇāvarindamau||

Verse 28

उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ। सिंहाविव दुराधर्षौ गदायुद्धविशारदौ।।

ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau| siṃhāviva durādharṣau gadāyuddhaviśāradau||

Verse 29

नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राविव दुरुत्सहौ। प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरौ।।

nakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāviva durutsahau| prajāsaṃharaṇe kṣubdhau samudrāviva dustarau||

Verse 30

लोहिताङ्गाविव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ। [पूर्वपश्चिमजौ मेघौ प्रेक्षमाणावरिन्दमौ।। वासितासङ्गमे एककरिणीसङ्गमार्थे दृप्तौ मोहितौ।।

lohitāṅgāviva kruddhau pratapantau mahārathau| [pūrvapaścimajau meghau prekṣamāṇāvarindamau|| vāsitāsaṅgame ekakariṇīsaṅgamārthe dṛptau mohitau||

Verse 31

गर्जमानौ सुविषमं क्षरन्तौ प्रावृषीव हि। रश्मियुक्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ।।

garjamānau suviṣamaṃ kṣarantau prāvṛṣīva hi| raśmiyuktau mahātmānau dīptimantau mahābalau||

Verse 32

ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याविवोदितौ। व्याघ्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविवतोयदौ।।

dadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāvivoditau| vyāghrāviva susaṃrabdhau garjantāvivatoyadau||

Verse 33

जहृषाते महाबाहु सिंहकेसरिणाविव। गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ।। लोहिताङ्गौ द्वौ कुजाविवेत्यभूतोपमा।।

jahṛṣāte mahābāhu siṃhakesariṇāviva| gajāviva susaṃrabdhau jvalitāviva pāvakau|| lohitāṅgau dvau kujāvivetyabhūtopamā||

Verse 34

ददृशाते महात्मानौ सशृङ्गाविव पर्वतौ। रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम्।।

dadṛśāte mahātmānau saśṛṅgāviva parvatau| roṣātprasphuramāṇoṣṭhau nirīkṣantau parasparam||

Verse 35

तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ।] उभौ परमसंहृष्टावुभौ परमसम्मतौ।।

tau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau|] ubhau paramasaṃhṛṣṭāvubhau paramasammatau||

Verse 36

सदश्वाविव हेषन्तौ बृंहन्ताविव कुञ्जरौ। वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ। दैत्याविव बलोन्मत्तौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ।।

sadaśvāviva heṣantau bṛṃhantāviva kuñjarau| vṛṣabhāviva garjantau duryodhanavṛkodarau| daityāviva balonmattau rejatustau narottamau||

Verse 37

ततो दुर्योधनो राजन्निदमाह युधिष्ठिरम्। सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम्।।

tato duryodhano rājannidamāha yudhiṣṭhiram| sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantamiva bhāskaram||

Verse 38

इदं व्यवसितं युद्धं मम भीमस्य चोभयोः। उपोपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः।।

idaṃ vyavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya cobhayoḥ| upopaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ||

Verse 39

ततः समुपविष्टं तत्सुमहद्राजमण्डलम्। विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्।।

tataḥ samupaviṣṭaṃ tatsumahadrājamaṇḍalam| virājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalam||

Verse 40

तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान्केशवपूर्वजः। उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः।।

teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmānkeśavapūrvajaḥ| upaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ||

Verse 41

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभः। नक्षत्रैरिव सम्पूर्णो वृतो निशि निशाकरः।।

śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ| nakṣatrairiva sampūrṇo vṛto niśi niśākaraḥ||

Verse 42

तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ सुदुःसहौ। अन्योन्यं वाग्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ।।

tau tathā tu mahārāja gadāhastau suduḥsahau| anyonyaṃ vāgbhirugrābhistakṣamāṇau vyavasthitau||

Verse 43

अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुसत्तमौ। उदीक्षन्तौ स्थितौ तत्र वृत्रशक्रौ यथाऽऽहवे।।

apriyāṇi tato'nyonyamuktvā tau kurusattamau| udīkṣantau sthitau tatra vṛtraśakrau yathā''have||

Verse 56

जहषाते हर्षं प्रापतुः।।

jahaṣāte harṣaṃ prāpatuḥ||