Adhyaya 55

Verse 1

मित्रावरुणाश्रमे नारदाद्भीमदुर्योधनयोर्गदायुद्धोपक्रमश्राविणा बलरामेण तद्दिदृक्षया कुरुक्षेत्रं प्रत्यागमनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। कुरुक्षेत्रं ततो दृष्ट्वा दत्त्वा देयांश्च सात्वतः। आश्रमं सुमहत्पुण्यमगमज्जनमेजय।।

mitrāvaruṇāśrame nāradādbhīmaduryodhanayorgadāyuddhopakramaśrāviṇā balarāmeṇa taddidṛkṣayā kurukṣetraṃ pratyāgamanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| kurukṣetraṃ tato dṛṣṭvā dattvā deyāṃśca sātvataḥ| āśramaṃ sumahatpuṇyamagamajjanamejaya||

Verse 2

मधूकाम्रवणोपेतं प्लुक्षन्यग्रोधसङ्कुलम्। चिरबिल्वयुतं पुण्यं पनसार्जुनसङ्कुलम्।।

madhūkāmravaṇopetaṃ plukṣanyagrodhasaṅkulam| cirabilvayutaṃ puṇyaṃ panasārjunasaṅkulam||

Verse 3

तं दृष्ट्वा यादवश्रेष्ठः प्रवरं पुण्यलक्षणम्। पप्रच्छ तानृषीन्सर्वान्कस्याश्रमवरस्त्वयम्।।

taṃ dṛṣṭvā yādavaśreṣṭhaḥ pravaraṃ puṇyalakṣaṇam| papraccha tānṛṣīnsarvānkasyāśramavarastvayam||

Verse 4

ते तु सर्वे महात्मानमूचू राजन्हलायुधम्। शृणु विस्तरशो राम यस्यायं पूर्वमाश्रमः।।

te tu sarve mahātmānamūcū rājanhalāyudham| śṛṇu vistaraśo rāma yasyāyaṃ pūrvamāśramaḥ||

Verse 5

अत्र विष्णुः पुरा देवस्तप्तवांस्तप उत्तमम्। अत्रास्य विधिवद्यज्ञाः सर्वे वृत्ताः सनातनाः।।

atra viṣṇuḥ purā devastaptavāṃstapa uttamam| atrāsya vidhivadyajñāḥ sarve vṛttāḥ sanātanāḥ||

Verse 6

अत्रैव ब्राह्मणी वृद्वा कौमारब्रह्मचारिणी। योगयुक्ता दिवं याता तपोयुक्ता विशाम्पते।।

atraiva brāhmaṇī vṛdvā kaumārabrahmacāriṇī| yogayuktā divaṃ yātā tapoyuktā viśāmpate||

Verse 7

बभूव श्रीमती राजञ्शाण्डिल्यस्य महात्मनः। सुता धृतव्रता साध्वी नियता ब्रह्मचारिणी।।

babhūva śrīmatī rājañśāṇḍilyasya mahātmanaḥ| sutā dhṛtavratā sādhvī niyatā brahmacāriṇī||

Verse 8

साऽपि प्राप्य परं योगं गता स्वर्गमनुत्तमम्। भुक्त्वाऽश्रमेऽश्वमेधस्य फलं फलवतः शुभम्।।

sā'pi prāpya paraṃ yogaṃ gatā svargamanuttamam| bhuktvā'śrame'śvamedhasya phalaṃ phalavataḥ śubham||

Verse 9

गता स्वर्गं महाराज पूजिता च महात्मभिः। अभिगम्याश्रमं पुण्यं स दृष्ट्वा यदुनन्दनः।।

gatā svargaṃ mahārāja pūjitā ca mahātmabhiḥ| abhigamyāśramaṃ puṇyaṃ sa dṛṣṭvā yadunandanaḥ||

Verse 10

ऋषींस्तानभिवाद्याथ पार्श्वे हिमवतोऽच्युतः। सन्ध्याकार्याणि सर्वाणि निर्वर्त्यारुरुहेऽचलम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 55 ।। समाप्तं हदप्रवेशपर्व।। 2 ।।

ṛṣīṃstānabhivādyātha pārśve himavato'cyutaḥ| sandhyākāryāṇi sarvāṇi nirvartyāruruhe'calam|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 55 || samāptaṃ hadapraveśaparva|| 2 ||

Verse 11

नातिदूरं ततो गत्वा नगं तालध्वजो बली। पुण्ये तीर्थवरे स्नात्वा विस्मयं परमं गतः।।

nātidūraṃ tato gatvā nagaṃ tāladhvajo balī| puṇye tīrthavare snātvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ||

Verse 12

प्रभवं च सरस्वत्याः प्लक्षप्रस्रवणं बलः। सम्प्राप्तः कारपचनं तीर्थप्रवरमुत्तमम्।। स्कन्धावाराणि सर्वाणीति क.ङ.छ.पाठः।।

prabhavaṃ ca sarasvatyāḥ plakṣaprasravaṇaṃ balaḥ| samprāptaḥ kārapacanaṃ tīrthapravaramuttamam|| skandhāvārāṇi sarvāṇīti ka.ṅa.cha.pāṭhaḥ||

Verse 13

हलायुधस्तु तत्रापि दत्त्वा दानं महाबलः। आप्लुतः सलिले पुण्ये सुशीते विमले शुचौ। सन्तर्पयामास पितॄन्देवांश्च रणदुर्मदः।।

halāyudhastu tatrāpi dattvā dānaṃ mahābalaḥ| āplutaḥ salile puṇye suśīte vimale śucau| santarpayāmāsa pitṝndevāṃśca raṇadurmadaḥ||

Verse 14

तत्रोष्यैकां तु रजनीं यतिभिर्ब्राह्मणैः सह। मित्रावरुणयोः पुण्यं जगामाश्रममच्युतः।।

tatroṣyaikāṃ tu rajanīṃ yatibhirbrāhmaṇaiḥ saha| mitrāvaruṇayoḥ puṇyaṃ jagāmāśramamacyutaḥ||

Verse 15

इन्द्रोऽग्निरर्यमा चैव यत्र प्राक् प्रीतिमाप्नुवम्। तं देशं कारपचनात्स तस्मादाजगामह।।

indro'gniraryamā caiva yatra prāk prītimāpnuvam| taṃ deśaṃ kārapacanātsa tasmādājagāmaha||

Verse 16

स्नात्वा तत्र च धर्मात्मा परां प्रीतिमवाप्य च। ऋषिभिश्चैव सिद्धैश्च सहितो वै महाबलः। उपविष्टः कथाः शुभ्राः शुश्राव यदुपुङ्गवः।।

snātvā tatra ca dharmātmā parāṃ prītimavāpya ca| ṛṣibhiścaiva siddhaiśca sahito vai mahābalaḥ| upaviṣṭaḥ kathāḥ śubhrāḥ śuśrāva yadupuṅgavaḥ||

Verse 17

तथा तु तिष्ठतां तेषां नारदो भगवानृषिः। आजगामाथ तं देशं यत्र रामो व्यवस्थितः।।

tathā tu tiṣṭhatāṃ teṣāṃ nārado bhagavānṛṣiḥ| ājagāmātha taṃ deśaṃ yatra rāmo vyavasthitaḥ||

Verse 18

जटामण्डलसंवीतः कुशचीरी महातपाः। हेमदण्डधरो राजन्कमण्डलुधरस्तथा।।

jaṭāmaṇḍalasaṃvītaḥ kuśacīrī mahātapāḥ| hemadaṇḍadharo rājankamaṇḍaludharastathā||

Verse 19

महतीं सुखशब्दां तां गृह्य वीणां मनोरमाम्। नृत्ये गीते च कुशलो देवब्राह्मणपूजितः।। प्लक्षप्रस्रवणं विलमिति क.पाठः।।

mahatīṃ sukhaśabdāṃ tāṃ gṛhya vīṇāṃ manoramām| nṛtye gīte ca kuśalo devabrāhmaṇapūjitaḥ|| plakṣaprasravaṇaṃ vilamiti ka.pāṭhaḥ||

Verse 20

प्रभवः कलहानं च नित्यं च कलहप्रियः। तं देशमगमद्यत्र श्रीमान्रामो व्यवस्थितः।।

prabhavaḥ kalahānaṃ ca nityaṃ ca kalahapriyaḥ| taṃ deśamagamadyatra śrīmānrāmo vyavasthitaḥ||

Verse 21

प्रत्युत्थाय च तं रामः पूजयित्वा यतव्रतम्। देवर्षिं पर्यपृच्छत्स यथावृत्तं कुरून्प्रति।।

pratyutthāya ca taṃ rāmaḥ pūjayitvā yatavratam| devarṣiṃ paryapṛcchatsa yathāvṛttaṃ kurūnprati||

Verse 22

तदाऽस्याकथयद्राजन्नारदः सर्ववेदवित्। सर्वमेतद्यथावृत्तमतीतं कुरुसंक्षयम्।।

tadā'syākathayadrājannāradaḥ sarvavedavit| sarvametadyathāvṛttamatītaṃ kurusaṃkṣayam||

Verse 23

ततोऽब्रवीद्रौहिणेयो नारदं दीनया गिरा। किमवस्थं तु तत्क्षत्रं ये तु तत्राभवन्नृपाः।।

tato'bravīdrauhiṇeyo nāradaṃ dīnayā girā| kimavasthaṃ tu tatkṣatraṃ ye tu tatrābhavannṛpāḥ||

Verse 24

श्रुतमेतन्मया पूर्वं सर्वमेव तपोधन। विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे।।

śrutametanmayā pūrvaṃ sarvameva tapodhana| vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalamatīva me||

Verse 25

नारद उवाच। पूर्वमेव हतो भीष्मो द्रोणः सिन्धुपतिस्तथा। हतो वैकर्तनः कर्णः पुत्राश्चास्य महारथाः।।

nārada uvāca| pūrvameva hato bhīṣmo droṇaḥ sindhupatistathā| hato vaikartanaḥ karṇaḥ putrāścāsya mahārathāḥ||

Verse 26

भूरिश्रवा रौहिणेय मद्रराजश्च वीर्यवान्। एते चान्ये च बहवो हतास्तत्र महाबलाः।।

bhūriśravā rauhiṇeya madrarājaśca vīryavān| ete cānye ca bahavo hatāstatra mahābalāḥ||

Verse 27

प्रियान्प्राणान्परित्यज्य प्रियार्थं कौरवस्य वै। राजानो राजपुत्राश्च समरेष्वनिवर्तिनः।।

priyānprāṇānparityajya priyārthaṃ kauravasya vai| rājāno rājaputrāśca samareṣvanivartinaḥ||

Verse 28

अहतांस्तु महाबाहो शृणु मे तत्र माधव।।

ahatāṃstu mahābāho śṛṇu me tatra mādhava||

Verse 29

धार्तराष्ट्रबले शेषास्त्रयः समितिमर्दनाः। कृपश्च कृतवर्मा च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्। तेऽपि वै विद्रुता राम दिशो दश भयात्तदा।।

dhārtarāṣṭrabale śeṣāstrayaḥ samitimardanāḥ| kṛpaśca kṛtavarmā ca droṇaputraśca vīryavān| te'pi vai vidrutā rāma diśo daśa bhayāttadā||

Verse 30

दुर्योधनो हते सैन्ये विद्रुतेषु पदातिषु। हदं द्वैपायनं नाम विवेश भृशदुःखितः।। कच्छपीं सुखशब्दां तामिति क.छ.झ.पाठः।।

duryodhano hate sainye vidruteṣu padātiṣu| hadaṃ dvaipāyanaṃ nāma viveśa bhṛśaduḥkhitaḥ|| kacchapīṃ sukhaśabdāṃ tāmiti ka.cha.jha.pāṭhaḥ||

Verse 31

शयानं धार्तराष्ट्रं तु सलिले स्तम्भिते तदा। पाण्डवाः सह कृष्णेन वाग्भिरुग्राभिरार्दयन्।।

śayānaṃ dhārtarāṣṭraṃ tu salile stambhite tadā| pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇena vāgbhirugrābhirārdayan||

Verse 32

स तुद्यमानो बलवान्वाग्भी राम समन्ततः। उत्थितः स हदाद्वीरः प्रगृह्य महतीं गदाम्।।

sa tudyamāno balavānvāgbhī rāma samantataḥ| utthitaḥ sa hadādvīraḥ pragṛhya mahatīṃ gadām||

Verse 33

स चाप्युपागतो योद्धुं भीमेन सह साम्प्रतम्। भविष्यति तयोरद्य युद्धं राम सुदारुणम्।।

sa cāpyupāgato yoddhuṃ bhīmena saha sāmpratam| bhaviṣyati tayoradya yuddhaṃ rāma sudāruṇam||

Verse 34

यदि कौतूहलं तेऽस्ति व्रज माधव मा चिरम्। पश्य युद्धं महाघोरं शिष्ययोर्यदि मन्यसे।।

yadi kautūhalaṃ te'sti vraja mādhava mā ciram| paśya yuddhaṃ mahāghoraṃ śiṣyayoryadi manyase||

Verse 35

वैशम्पायन उवाच। नारदस्य वचः श्रुत्वा तानभ्यर्च्य द्विजर्षभान्। सर्वान्विसर्जयामास ये तेनाभ्यागताः सह। गम्यतां द्वारकां चेति सोऽन्वशादनुयायिनः।।

vaiśampāyana uvāca| nāradasya vacaḥ śrutvā tānabhyarcya dvijarṣabhān| sarvānvisarjayāmāsa ye tenābhyāgatāḥ saha| gamyatāṃ dvārakāṃ ceti so'nvaśādanuyāyinaḥ||

Verse 36

सोऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्प्लक्षप्रस्रवणाच्छुभात्। ततः प्रीतमनाः रामः श्रुता तीर्थफलं महत्। विप्राणां सन्निधौ श्लोकमगायदिममच्युतः।।

so'vatīryācalaśreṣṭhātplakṣaprasravaṇācchubhāt| tataḥ prītamanāḥ rāmaḥ śrutā tīrthaphalaṃ mahat| viprāṇāṃ sannidhau ślokamagāyadimamacyutaḥ||

Verse 37

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः। सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता जनाः सदा स्मरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम्।।

sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ sarasvatīvāsasamāḥ kuto guṇāḥ| sarasvatīṃ prāpya divaṃ gatā janāḥ sadā smariṣyanti nadīṃ sarasvatīm||

Verse 38

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकशुभावहा सदा। सरस्वतीं प्राप्य जनाः सुदुष्कृतं सदा न शोचन्ति परत्र चेह च।। दुर्योधनो हते शल्ये विद्रुतेषु कृपादिषु इति झ.पाठः।।

sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā sarasvatī lokaśubhāvahā sadā| sarasvatīṃ prāpya janāḥ suduṣkṛtaṃ sadā na śocanti paratra ceha ca|| duryodhano hate śalye vidruteṣu kṛpādiṣu iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 39

ततो मुहुर्मुहुः प्रीत्या प्रेक्षमाणः सरस्वतीम्। हयैर्युक्तं रथं शुभ्रमारुरोह परन्तपः।।

tato muhurmuhuḥ prītyā prekṣamāṇaḥ sarasvatīm| hayairyuktaṃ rathaṃ śubhramāruroha parantapaḥ||

Verse 40

स शीघ्रगामिना तेन रथेन यदुपुङ्गवः। दिदृक्षुरभिसम्प्राप्तः शिष्ययुद्वमुपस्थितम्।।

sa śīghragāminā tena rathena yadupuṅgavaḥ| didṛkṣurabhisamprāptaḥ śiṣyayudvamupasthitam||

Verse 41

एवं तदभवद्युद्वं तुमुलं जनमेजयं। यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्।।

evaṃ tadabhavadyudvaṃ tumulaṃ janamejayaṃ| yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam||

Verse 42

धृतराष्ट्र उवाच। राम सन्निहितं श्रुत्वा गदायुद्ध उपस्थिते। मम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत सञ्जय।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| rāma sannihitaṃ śrutvā gadāyuddha upasthite| mama putraḥ kathaṃ bhīmaṃ pratyayudhyata sañjaya||

Verse 55

सरस्वतीं हीनविदेशवासिनः सदा रमरिष्यन्ति इति ङ.पाठः। सरस्वतीहीनविदेशवासिनः इति क.पाठः।।

sarasvatīṃ hīnavideśavāsinaḥ sadā ramariṣyanti iti ṅa.pāṭhaḥ| sarasvatīhīnavideśavāsinaḥ iti ka.pāṭhaḥ||