Adhyaya 54

Verse 1

दलभद्राय महर्षिभिः कुरुक्षेत्रमहिमानुवर्णनम्।। 1 ।। ऋषय ऊचुः। प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातनं राम समन्तपञ्चकम्। समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदाः।।

dalabhadrāya maharṣibhiḥ kurukṣetramahimānuvarṇanam|| 1 || ṛṣaya ūcuḥ| prajāpateruttaravedirucyate sanātanaṃ rāma samantapañcakam| samījire yatra purā divaukaso vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ||

Verse 2

पुरा च राजर्षिवरेण धीमता बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा। प्रकृष्टमेतत्कुरुणा महात्मना ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 54 ।।

purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā bahūni varṣāṇyamitena tejasā| prakṛṣṭametatkuruṇā mahātmanā tataḥ kurukṣetramitīha paprathe|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 54 ||

Verse 3

राम उवाच। किमर्थं कुरुणा कृष्टं क्षेत्रमेतन्महात्मना। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधनाः।। पप्रथे प्रसिद्धं बभूव।।

rāma uvāca| kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kṣetrametanmahātmanā| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ kathyamānaṃ tapodhanāḥ|| paprathe prasiddhaṃ babhūva||

Verse 4

ऋषय ऊचुः। पुरा किल कुरुं राम कर्षन्तं सततोत्थितम्। अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात्पर्यपृच्छत कारणम्।।

ṛṣaya ūcuḥ| purā kila kuruṃ rāma karṣantaṃ satatotthitam| abhyetya śakrastridivātparyapṛcchata kāraṇam||

Verse 5

इन्द्र उवाच। किमिदं वर्तते कर्म प्रयत्नेन परेण च। राजर्षे किमभिप्रेत्य येनेयं कृष्यते क्षितिः।।

indra uvāca| kimidaṃ vartate karma prayatnena pareṇa ca| rājarṣe kimabhipretya yeneyaṃ kṛṣyate kṣitiḥ||

Verse 6

कुरुरुवाच। इह ये पुरुषाः क्षेत्रे जनिष्यन्ति शतक्रतो। ते गमिष्यन्ति सुकृतां लोकान्पापविवर्जितान्।।

kururuvāca| iha ye puruṣāḥ kṣetre janiṣyanti śatakrato| te gamiṣyanti sukṛtāṃ lokānpāpavivarjitān||

Verse 7

अपहास्य तु तं शक्रो जगाम त्रिदिवं पुनः। राजर्षिरप्यनिर्विण्णः कर्षत्येव वसुन्धराम्।।

apahāsya tu taṃ śakro jagāma tridivaṃ punaḥ| rājarṣirapyanirviṇṇaḥ karṣatyeva vasundharām||

Verse 8

आगम्यागम्य चैवैनं भूयोभूयोऽपहास्य च। शत्रक्रतुरनिर्विण्णं पृष्ट्वापृष्ट्वा जगाम ह।।

āgamyāgamya caivainaṃ bhūyobhūyo'pahāsya ca| śatrakraturanirviṇṇaṃ pṛṣṭvāpṛṣṭvā jagāma ha||

Verse 9

यदा तु तपसोग्रेण चकर्ष वसुधां नृपः। ततः शक्रोऽब्रवीद्देवान्राजर्षेर्यच्चिकीर्षितम्।।

yadā tu tapasogreṇa cakarṣa vasudhāṃ nṛpaḥ| tataḥ śakro'bravīddevānrājarṣeryaccikīrṣitam||

Verse 10

एतच्छ्रुत्वाऽब्रुवन्देवाः सहस्राक्षमिदं वचः। वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षिर्यदि शक्यते।।

etacchrutvā'bruvandevāḥ sahasrākṣamidaṃ vacaḥ| vareṇa cchandyatāṃ śakra rājarṣiryadi śakyate||

Verse 11

यदि ह्यत्र प्रसूता वै स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः। अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति।। परिष्यन्ति शतक्रतो इति झ. पाठः।।

yadi hyatra prasūtā vai svargaṃ gacchanti mānavāḥ| asmānaniṣṭvā kratubhirbhāgo no na bhaviṣyati|| pariṣyanti śatakrato iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 12

आगम्य च ततः शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत्। अलं खेदेन भवतः क्रियतां वचनं मम।।

āgamya ca tataḥ śakrastadā rājarṣimabravīt| alaṃ khedena bhavataḥ kriyatāṃ vacanaṃ mama||

Verse 13

मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः। युधि वा निहताः सम्यगपि तिर्यग्गता नृप।।

mānavā ye nirāhārā dehaṃ tyakṣyantyatandritāḥ| yudhi vā nihatāḥ samyagapi tiryaggatā nṛpa||

Verse 14

ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भवन्त्विह हतास्तु ये। तथास्त्विति ततो राजा कुरुः शक्रमुवाच ह।।

te svargabhājo rājendra bhavantviha hatāstu ye| tathāstviti tato rājā kuruḥ śakramuvāca ha||

Verse 15

ततस्तमभ्यनुज्ञाप्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना। जगाम त्रिदिवं भूयः क्षिप्रं बलनिषूदनः।।

tatastamabhyanujñāpya prahṛṣṭenāntarātmanā| jagāma tridivaṃ bhūyaḥ kṣipraṃ balaniṣūdanaḥ||

Verse 16

एवमेतद्यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा। शक्रेण चाभ्यनुज्ञातः पुण्ये प्राणान्मुमोच ह।।

evametadyaduśreṣṭha kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā| śakreṇa cābhyanujñātaḥ puṇye prāṇānmumoca ha||

Verse 17

[शक्रेण चाभ्यनुज्ञातं ब्राह्मद्यैश्च सुरैस्तथा। नातः परतरं पुण्यं भूमेः स्थानं भविष्यति।।

[śakreṇa cābhyanujñātaṃ brāhmadyaiśca suraistathā| nātaḥ parataraṃ puṇyaṃ bhūmeḥ sthānaṃ bhaviṣyati||

Verse 18

इह तप्स्यन्ति ये केचित्तपः परमकं नराः। देहत्यागेन ते सर्वे यास्यन्ति ब्रह्मणः क्षयम्।। प्रमीता वै इति झ.पाठः।।

iha tapsyanti ye kecittapaḥ paramakaṃ narāḥ| dehatyāgena te sarve yāsyanti brahmaṇaḥ kṣayam|| pramītā vai iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 19

ये पुनः पुण्यभाजो वै दानं दास्यन्ति मानवाः। तेषां सहस्रगुणितं भविष्यत्यचिरेण वै।।

ye punaḥ puṇyabhājo vai dānaṃ dāsyanti mānavāḥ| teṣāṃ sahasraguṇitaṃ bhaviṣyatyacireṇa vai||

Verse 20

ये चेह नित्यं मनुजा निवत्स्यन्ति शुभैषिणः। यमस्य विषयं ते तु न द्रक्ष्यन्ति कदाचन।।

ye ceha nityaṃ manujā nivatsyanti śubhaiṣiṇaḥ| yamasya viṣayaṃ te tu na drakṣyanti kadācana||

Verse 21

यक्ष्यन्ति ये च क्रतुभिर्महद्भिर्मनुजेश्वराः। तेषां त्रिविष्टपे वासो यावद्भूमिर्धरिष्यति।।]

yakṣyanti ye ca kratubhirmahadbhirmanujeśvarāḥ| teṣāṃ triviṣṭape vāso yāvadbhūmirdhariṣyati||]

Verse 22

अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिपः। कुरुक्षेत्रनिबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध।।

api cātra svayaṃ śakro jagau gāthāṃ surādhipaḥ| kurukṣetranibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha||

Verse 23

पांसवोऽपि कुरुक्षेत्राद्वायुना समुदीरिताः। अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्।।

pāṃsavo'pi kurukṣetrādvāyunā samudīritāḥ| api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim||

Verse 24

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम्। इत्येवं निश्चितो भूत्वा तेन स्वर्गं गमिष्यति।।

kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham| ityevaṃ niścito bhūtvā tena svargaṃ gamiṣyati||

Verse 25

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम्। तथा स्थानं च मौनं च वीरासनमुपास्महे।।

kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham| tathā sthānaṃ ca maunaṃ ca vīrāsanamupāsmahe||

Verse 26

एवं प्रलपमानोऽपि चिन्तयंश्च मुहुर्मुहुः। दूरस्थो यदि वा तिष्ठँल्लभेत्स्वर्गं सुनिश्चितम्।।

evaṃ pralapamāno'pi cintayaṃśca muhurmuhuḥ| dūrastho yadi vā tiṣṭha~llabhetsvargaṃ suniścitam||

Verse 27

सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्च तथा नृगाद्या नरदेवमुख्याः। इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर्नृसिंह सन्त्यज्य देहान्सुगतिं प्रपन्नाः।।

surarṣabhā brāhmaṇasattamāśca tathā nṛgādyā naradevamukhyāḥ| iṣṭvā mahārhaiḥ kratubhirnṛsiṃha santyajya dehānsugatiṃ prapannāḥ||

Verse 28

तंरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं रामहदानां च मचक्रुकस्य च। एतत्कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते।। ब्रह्मणः क्षयं निवासम्।।

taṃrantukārantukayoryadantaraṃ rāmahadānāṃ ca macakrukasya ca| etatkurukṣetrasamantapañcakaṃ prajāpateruttaravedirucyate|| brahmaṇaḥ kṣayaṃ nivāsam||

Verse 29

शिवं महापुण्यमिदं दिवौकसां सुसम्मतं स्वर्गगुणैः समन्वितम्। अतश्च सर्वे निहता नृपा रणे यास्यन्ति पुण्यां गतिमक्षयां सदा।।

śivaṃ mahāpuṇyamidaṃ divaukasāṃ susammataṃ svargaguṇaiḥ samanvitam| ataśca sarve nihatā nṛpā raṇe yāsyanti puṇyāṃ gatimakṣayāṃ sadā||

Verse 30

[इत्युवाच स्वयं शक्रः सह ब्रह्मादिभिस्तदा। तच्चानुमोदितं सर्वं ब्रह्मविष्णुमहेष्वरैः]।।

[ityuvāca svayaṃ śakraḥ saha brahmādibhistadā| taccānumoditaṃ sarvaṃ brahmaviṣṇumaheṣvaraiḥ]||

Verse 54

आरुन्दुकारुन्दकयोर्यदन्तरं रामह्रदाना च समन्दुकस्य इति क.पाठः। परमन्दुकस्येति ङ.छ.पाठः।।

ārundukārundakayoryadantaraṃ rāmahradānā ca samandukasya iti ka.pāṭhaḥ| paramandukasyeti ṅa.cha.pāṭhaḥ||