Adhyaya 53

Verse 1

वृद्धकन्याचरित्रकथनम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। कथं कुमारी भगवंस्तपोयुक्ता ह्यभूत्पुरा। किमर्थं च तपस्तेपे को वाऽस्या नियमोऽभवत्।।

vṛddhakanyācaritrakathanam|| 1 || janamejaya uvāca| kathaṃ kumārī bhagavaṃstapoyuktā hyabhūtpurā| kimarthaṃ ca tapastepe ko vā'syā niyamo'bhavat||

Verse 2

सुदुष्करमिदं ब्रह्मंस्त्वत्तः श्रुतमनुत्तमम्। आख्याहि तत्त्वमखिलं यथा तपसि सा स्थिता।।

suduṣkaramidaṃ brahmaṃstvattaḥ śrutamanuttamam| ākhyāhi tattvamakhilaṃ yathā tapasi sā sthitā||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। ऋषिरासीन्महावीर्यः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः। स तप्त्वा विपुलं राजंस्तपो वै तपतां वरः। तपसाऽथ सुतां सुभ्रूं समुत्पादितवान्विभुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि त्रिपञ्चाशतमोऽध्यायः।। 53 ।।

vaiśampāyana uvāca| ṛṣirāsīnmahāvīryaḥ kuṇirgārgyo mahāyaśāḥ| sa taptvā vipulaṃ rājaṃstapo vai tapatāṃ varaḥ| tapasā'tha sutāṃ subhrūṃ samutpāditavānvibhuḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi tripañcāśatamo'dhyāyaḥ|| 53 ||

Verse 4

तां च दृष्ट्वा मुनिः प्रीतः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः। जगाम त्रिदिवं राजन्संत्यज्येह कलेवरम्।।

tāṃ ca dṛṣṭvā muniḥ prītaḥ kuṇirgārgyo mahāyaśāḥ| jagāma tridivaṃ rājansaṃtyajyeha kalevaram||

Verse 5

सुभ्रूः सा ह्यथ कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा। महता तपसोग्रेण कृत्वाश्रममनिन्दिता।।

subhrūḥ sā hyatha kalyāṇī puṇḍarīkanibhekṣaṇā| mahatā tapasogreṇa kṛtvāśramamaninditā||

Verse 6

उपवासैः पूजयन्ती पितॄन्देवांश्च सा पुरा। तस्यास्तु तपसोग्रेण महान्कालोऽत्यगान्नृप।।

upavāsaiḥ pūjayantī pitṝndevāṃśca sā purā| tasyāstu tapasogreṇa mahānkālo'tyagānnṛpa||

Verse 7

सा पित्रा दीयमानापि पतिं नैच्छदनिन्दिता। आत्मनः सदृशं सा तु भर्तारं नान्वपश्यत।।

sā pitrā dīyamānāpi patiṃ naicchadaninditā| ātmanaḥ sadṛśaṃ sā tu bhartāraṃ nānvapaśyata||

Verse 8

ततः सा तपसोग्रेण पीडयित्वाऽऽत्मनस्तनुम्। पितृदेवार्चनरता बभूव विजने वने।।

tataḥ sā tapasogreṇa pīḍayitvā''tmanastanum| pitṛdevārcanaratā babhūva vijane vane||

Verse 9

साऽऽत्मानं मन्यमाना तु कृतकृत्यं श्रमान्विता। जगाम वृद्धभावं तु कौमारब्रह्मचारिणी।।

sā''tmānaṃ manyamānā tu kṛtakṛtyaṃ śramānvitā| jagāma vṛddhabhāvaṃ tu kaumārabrahmacāriṇī||

Verse 10

वार्धकेन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता। सा नाशकद्यदा गन्तुं पदात्पदमपि स्वयम्।।

vārdhakena ca rājendra tapasā caiva karśitā| sā nāśakadyadā gantuṃ padātpadamapi svayam||

Verse 11

चकार गमने बुद्धिं परलोकाय वै तदा। मोक्तुकामां तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदोऽब्रवीत्।।

cakāra gamane buddhiṃ paralokāya vai tadā| moktukāmāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā śarīraṃ nārado'bravīt||

Verse 12

असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतो लोकास्तवानघे। एवं तु श्रुतमस्माभिर्देवलोके महाव्रते।।

asaṃskṛtāyāḥ kanyāyāḥ kuto lokāstavānaghe| evaṃ tu śrutamasmābhirdevaloke mahāvrate||

Verse 13

तपः परमकं प्राप्तं न तु लोकास्त्वया जिताः। तन्नारदवचः श्रुत्वा साऽब्रवीदृषिसंसदि।।

tapaḥ paramakaṃ prāptaṃ na tu lokāstvayā jitāḥ| tannāradavacaḥ śrutvā sā'bravīdṛṣisaṃsadi||

Verse 14

तपसोऽर्धं प्रयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तमाः। इत्युक्तेऽस्यास्तु जग्राह पाणिं गालवसम्भवः।।

tapaso'rdhaṃ prayacchāmi pāṇigrāhasya sattamāḥ| ityukte'syāstu jagrāha pāṇiṃ gālavasambhavaḥ||

Verse 15

ऋषिः प्राक् शृङ्गवान्नाम समयं चेममब्रवीत्। समयेन तवाद्याहं पाणिं स्प्रक्ष्यामि शोभने।।

ṛṣiḥ prāk śṛṅgavānnāma samayaṃ cemamabravīt| samayena tavādyāhaṃ pāṇiṃ sprakṣyāmi śobhane||

Verse 16

यद्येकरात्रं वस्तव्यं त्वया सह मयेति ह। तथेति सा प्रतिश्रुत्य तस्मै पाणिं ददौ तदा।।

yadyekarātraṃ vastavyaṃ tvayā saha mayeti ha| tatheti sā pratiśrutya tasmai pāṇiṃ dadau tadā||

Verse 17

यथादृष्टेन विधिना हुत्वा चाग्निं विधानतः। चक्रे च पाणिग्रहणं तस्योद्वाहं च गालविः।।

yathādṛṣṭena vidhinā hutvā cāgniṃ vidhānataḥ| cakre ca pāṇigrahaṇaṃ tasyodvāhaṃ ca gālaviḥ||

Verse 18

सा रात्रावभवद्राजंस्तरुणी वरवर्णिनी। दिव्याभरणवस्त्रा च दिव्यगन्धानुलेपना।।

sā rātrāvabhavadrājaṃstaruṇī varavarṇinī| divyābharaṇavastrā ca divyagandhānulepanā||

Verse 19

तां दृष्ट्वा गालविः प्रीतो दीपयन्तीमिव श्रिया। उवास च क्षपामेकां प्रभाते साऽब्रवीच्च तम्।।

tāṃ dṛṣṭvā gālaviḥ prīto dīpayantīmiva śriyā| uvāsa ca kṣapāmekāṃ prabhāte sā'bravīcca tam||

Verse 20

यस्त्वया समयो विप्र कृतो मे तपतां वर। तेनोषिताऽस्मि भद्रं ते स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम्।।

yastvayā samayo vipra kṛto me tapatāṃ vara| tenoṣitā'smi bhadraṃ te svasti te'stu vrajāmyaham||

Verse 21

सा तु ध्यात्वाऽब्रवीद्भूयो योऽस्मिंस्तीर्थे समाहितः। वसते रजनीमेकां तर्पयित्वा दिवौकसः।।

sā tu dhyātvā'bravīdbhūyo yo'smiṃstīrthe samāhitaḥ| vasate rajanīmekāṃ tarpayitvā divaukasaḥ||

Verse 22

चत्वारिंशतमष्टौ च द्वौ चाष्टौ सम्यगाचरेत्। यो ब्रह्मचर्यं वर्षाणि फलं तस्य लभेत सः।। तपसा संयुता सुभ्रूः समुत्पनः इति छ. पाठः।।

catvāriṃśatamaṣṭau ca dvau cāṣṭau samyagācaret| yo brahmacaryaṃ varṣāṇi phalaṃ tasya labheta saḥ|| tapasā saṃyutā subhrūḥ samutpanaḥ iti cha. pāṭhaḥ||

Verse 23

एवमुक्त्वा ततः साध्वी देहं त्यक्त्वा दिवं गता। ऋषिरप्यभवद्दीनस्तस्या रूपं विचिन्तयन्।।

evamuktvā tataḥ sādhvī dehaṃ tyaktvā divaṃ gatā| ṛṣirapyabhavaddīnastasyā rūpaṃ vicintayan||

Verse 24

समयेन तपोऽर्धं च कृच्छ्रात्प्रतिगृहीतवान्। साधयित्वा तदाऽऽत्मानं तस्याः स गतिमाप्तवान्। दुःखितो भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात्कृतः।। चत्वारिंशतमष्टौ चेति। प्रतिवेदं द्वादशवर्षाणीति वेदचतुष्टयाध्ययनायाष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि। ततो द्वै वत्सरौ स्नातकेन गुरोरानृण्यार्थं सेवा कार्या। ततोऽष्टवार्षिकीं कन्यां परिणीय तस्या यौवनावध्यष्टवर्षाणीत्यष्टपञ्चाशद्वर्षाणि ब्रह्मचर्यं सर्वस्येष्टम्।।

samayena tapo'rdhaṃ ca kṛcchrātpratigṛhītavān| sādhayitvā tadā''tmānaṃ tasyāḥ sa gatimāptavān| duḥkhito bharataśreṣṭha tasyā rūpabalātkṛtaḥ|| catvāriṃśatamaṣṭau ceti| prativedaṃ dvādaśavarṣāṇīti vedacatuṣṭayādhyayanāyāṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi| tato dvai vatsarau snātakena gurorānṛṇyārthaṃ sevā kāryā| tato'ṣṭavārṣikīṃ kanyāṃ pariṇīya tasyā yauvanāvadhyaṣṭavarṣāṇītyaṣṭapañcāśadvarṣāṇi brahmacaryaṃ sarvasyeṣṭam||

Verse 25

एतत्ते वृद्वकन्याया व्याख्यातं चरितं महत्। तथैव ब्रह्मचर्यं च स्वर्गस्य च गतिः शुभा।।

etatte vṛdvakanyāyā vyākhyātaṃ caritaṃ mahat| tathaiva brahmacaryaṃ ca svargasya ca gatiḥ śubhā||

Verse 26

तत्रस्थश्चापि शुश्राव हतं शल्यं हलायुधः।।

tatrasthaścāpi śuśrāva hataṃ śalyaṃ halāyudhaḥ||

Verse 27

तत्रापि दत्त्वा दानानि द्विजातिभ्यः परन्तपः। शुशोच शल्यं सङ्ग्रामे निहतं पाण्डवैस्तदा।।

tatrāpi dattvā dānāni dvijātibhyaḥ parantapaḥ| śuśoca śalyaṃ saṅgrāme nihataṃ pāṇḍavaistadā||

Verse 28

समन्तपञ्चकद्वारात्ततो निष्क्रम्य माधवः। पप्रच्छर्षिगणारामः कुरुक्षेत्रस्य यत्फलम्।।

samantapañcakadvārāttato niṣkramya mādhavaḥ| papraccharṣigaṇārāmaḥ kurukṣetrasya yatphalam||

Verse 29

ते पृष्टा यदुसिंहेन कुरुक्षेत्रफलं विभो समाचख्युर्महात्मानस्तस्मै सर्वं यथातथम्।।

te pṛṣṭā yadusiṃhena kurukṣetraphalaṃ vibho samācakhyurmahātmānastasmai sarvaṃ yathātatham||

Verse 53

सङ्गतिमन्वियात् इति छ. पाठः।।

saṅgatimanviyāt iti cha. pāṭhaḥ||