Adhyaya 52

Verse 1

दधीचिसारस्वतयोश्चरितवर्णनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत। यस्मिन्वृत्ते महानासीत्सङ्ग्रामस्तारकामयः।।

dadhīcisārasvatayoścaritavarṇanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| yatrejivānuḍupatī rājasūyena bhārata| yasminvṛtte mahānāsītsaṅgrāmastārakāmayaḥ||

Verse 2

तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान्। सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह।।

tatrāpyupaspṛśya balo dattvā dānāni cātmavān| sārasvatasya dharmātmā munestīrthaṃ jagāma ha||

Verse 3

यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान्। वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः।।

yatra dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijottamān| vedānadhyāpayāmāsa purā sārasvato muniḥ||

Verse 4

जनमेजय उवाच। कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान्। वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः।।

janamejaya uvāca| kathaṃ dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijottamān| vedānadhyāpayāmāsa purā sārasvato muniḥ||

Verse 5

वैशम्पायन उवाच। आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः। दधीचिरिति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 52 ।।

vaiśampāyana uvāca| āsītpūrvaṃ mahārāja munirdhīmānmahātapāḥ| dadhīciriti vikhyāto brahmacārī jitendriyaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 52 ||

Verse 6

तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो। न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि।।

tasyātitapasaḥ śakro bibheti satataṃ vibho| na sa lobhayituṃ śakyaḥ phalairbahuvidhairapi||

Verse 7

प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः। दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम्।।

pralobhanārthaṃ tasyātha prāhiṇotpākaśāsanaḥ| divyāmapsarasaṃ puṇyāṃ darśanīyāmalambusām||

Verse 8

तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः। समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी।।

tasya tarpayato devānsarasvatyāṃ mahātmanaḥ| samīpato mahārāja sopātiṣṭhata bhāminī||

Verse 9

तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः। रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तस्मा जग्राह निम्नगा।।

tāṃ divyavapuṣaṃ dṛṣṭvā tasyarṣerbhāvitātmanaḥ| retaḥ skannaṃ sarasvatyāṃ tasmā jagrāha nimnagā||

Verse 10

कुक्षौ चाप्यदधद्वृष्टा तद्रेतः पुरुषर्षभ। सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महात्मनः।।थ

kukṣau cāpyadadhadvṛṣṭā tadretaḥ puruṣarṣabha| sā dadhāra ca taṃ garbhaṃ putrahetormahātmanaḥ||tha

Verse 11

सुषुवे चापि समये पुत्रं सारस्वतं वरम्। जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो।।

suṣuve cāpi samaye putraṃ sārasvataṃ varam| jagāma putramādāya tamṛṣiṃ prati ca prabho||

Verse 12

ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम्। ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम्। ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया।। दधीच इति इति छ.झ.पाठः।।

ṛṣisaṃsadi taṃ dṛṣṭvā sā nadī munisattamam| tataḥ provāca rājendra dadatī putramasya tam| brahmarṣe tava putro'yaṃ tvadbhaktyā dhārito mayā|| dadhīca iti iti cha.jha.pāṭhaḥ||

Verse 13

दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम्। तत्कुक्षिणाऽहं ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम्।।

dṛṣṭvā te'psarasaṃ reto yatskannaṃ prāgalambusām| tatkukṣiṇā'haṃ brahmarṣe tvadbhaktyā dhṛtavatyaham||

Verse 14

न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात्। प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम्।।

na vināśamidaṃ gacchettvatteja iti niścayāt| pratigṛhṇīṣva putraṃ svaṃ mayā dattamaninditam||

Verse 15

इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप पुष्कलाम्। पितृवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः।।

ityuktaḥ pratijagrāha prītiṃ cāvāpa puṣkalām| pitṛvaccopajighrattaṃ mūrdhni premṇā dvijottamaḥ||

Verse 16

परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम। सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः।।

pariṣvajya ciraṃ kālaṃ tadā bharatasattama| sarasvatyai varaṃ prādātprīyamāṇo mahāmuniḥ||

Verse 17

विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः। तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा।।

viśvedevāḥ sapitaro gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ| tṛptiṃ yāsyanti subhage tarpyamāṇāstavāmbhasā||

Verse 18

इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम्। प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव।।

ityuktvā sa tu tuṣṭāva vacobhirvai mahānadīm| prītaḥ paramahṛṣṭātmā yathāvacchṛṇu pārthiva||

Verse 19

दधीचिरुवाच। प्रस्रुताऽसि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा। जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः।।

dadhīciruvāca| prasrutā'si mahābhāge saraso brahmaṇaḥ purā| jānanti tvāṃ saricchreṣṭhe munayaḥ saṃśitavratāḥ||

Verse 20

मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने। तस्मात्सारस्वतं पुत्रमदधा वरवर्णिनि।।

mama priyakarī cāpi satataṃ priyadarśane| tasmātsārasvataṃ putramadadhā varavarṇini||

Verse 21

तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः। सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः।।

tavaiva nāmnā prathitaḥ putraste lokabhāvanaḥ| sārasvata iti khyāto bhaviṣyati mahātapāḥ||

Verse 22

एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान्। सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति।।

eṣa dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijarṣabhān| sārasvato mahābhāge vedānadhyāpayiṣyati||

Verse 23

पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे। भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति।।

puṇyābhyaśca saridbhyastvaṃ sadā puṇyatamā śubhe| bhaviṣyasi mahābhāge matprasādātsarasvati||

Verse 24

एवं स्त संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी। पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ।।

evaṃ sta saṃstutā tena varaṃ labdhvā mahānadī| putramādāya muditā jagāma bharatarṣabha||

Verse 25

एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः। शक्रः प्रहरणान्विषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह।।

etasminneva kāle tu virodhe devadānavaiḥ| śakraḥ praharaṇānviṣī lokāṃstrīnvicacāra ha||

Verse 26

न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा। यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम्।।

na copalebhe bhagavāñśakraḥ praharaṇaṃ tadā| yadvai teṣāṃ bhavedyogyaṃ vadhāya vibudhadviṣām||

Verse 27

ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्याः सुरारयः। ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः।।

tato'bravītsurāñśakro na me śakyāḥ surārayaḥ| ṛte'sthibhirdadhīcasya nihantuṃ tridaśadviṣaḥ||

Verse 28

तस्माद्यत्नादृषिश्रेष्ठो याच्यतां कार्यसिद्धये। दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून्।। ऋषिसंसादितं दृष्ट्वेति क.छ.पाठः। तत्र संसादितं परिवारितमित्यर्थः।।

tasmādyatnādṛṣiśreṣṭho yācyatāṃ kāryasiddhaye| dadhīcāsthīni dehīti tairvadhiṣyāmahe ripūn|| ṛṣisaṃsāditaṃ dṛṣṭveti ka.cha.pāṭhaḥ| tatra saṃsāditaṃ parivāritamityarthaḥ||

Verse 29

स च तैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा। साहाय्यं नः कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन्।। दधीचोऽस्थीनीति छ.पाठः।।

sa ca tairyācito'sthīni yatnādṛṣivarastadā| sāhāyyaṃ naḥ kuruṣveti cakāraivāvicārayan|| dadhīco'sthīnīti cha.pāṭhaḥ||

Verse 30

स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा। तस्यास्थिभिरथो शक्रः सम्प्रहृष्टमनास्तदा।।

sa lokānakṣayānprāpto devapriyakarastadā| tasyāsthibhiratho śakraḥ samprahṛṣṭamanāstadā||

Verse 31

कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत। गदा वज्राणि चक्राणि गुरून्दण्डांश्च पुष्कलान्।।

kārayāmāsa divyāni nānāpraharaṇānyuta| gadā vajrāṇi cakrāṇi gurūndaṇḍāṃśca puṣkalān||

Verse 32

स हि तीव्रेण तपसा सम्भृतः परमर्षिणा। प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः।।

sa hi tīvreṇa tapasā sambhṛtaḥ paramarṣiṇā| prajāpatisutenātha bhṛguṇā lokabhāvanaḥ||

Verse 33

अतिकायः स तेजस्वी लोकसारो विनिर्मितः। जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः।।

atikāyaḥ sa tejasvī lokasāro vinirmitaḥ| jajñe śailaguruḥ prāṃśurmahimnā prathitaḥ prabhuḥ||

Verse 34

नित्यमुद्विजते चास्य तेजसः पाकशासनः।। प्राणत्यागं कुरुश्रेष्ठ चकारैवाविचारयषिति झ.पाठः।।

nityamudvijate cāsya tejasaḥ pākaśāsanaḥ|| prāṇatyāgaṃ kuruśreṣṭha cakāraivāvicārayaṣiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 35

तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत। भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोद्भवेन च। दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव।। अस्य मुनेः।।

tena vajreṇa bhagavānmantrayuktena bhārata| bhṛśaṃ krodhavisṛṣṭena brahmatejodbhavena ca| daityadānavavīrāṇāṃ jaghāna navatīrnava|| asya muneḥ||

Verse 36

अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयङ्करी। अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी।।

atha kāle vyatikrānte mahatyatibhayaṅkarī| anāvṛṣṭiranuprāptā rājandvādaśavārṣikī||

Verse 37

तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः। वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम्।।

tasyāṃ dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ| vṛttyarthaṃ prādravanrājankṣudhārtāḥ sarvatodiśam||

Verse 38

दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा। गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती।।

digbhyastānpradrutāndṛṣṭvā muniḥ sārasvatastadā| gamanāya matiṃ cakre taṃ provāca sarasvatī||

Verse 39

न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा। दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत।।

na gantavyamitaḥ putra tavāhāramahaṃ sadā| dāsyāmi matsyapravarānuṣyatāmiha bhārata||

Verse 40

इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथा। आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन्।।

ityuktastarpayāmāsa sa pitṝndevatāstathā| āhāramakaronnityaṃ prāṇānvedāṃśca dhārayan||

Verse 41

अथ तस्यामनावृष्ट्यामतीतायां महर्षयः। अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात्।।

atha tasyāmanāvṛṣṭyāmatītāyāṃ maharṣayaḥ| anyonyaṃ paripapracchuḥ punaḥ svādhyāyakāraṇāt||

Verse 42

तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा देवा विधावताम्। सर्वेषामेव राजेन्द्र न किचित्प्रतिभाति ह।।

teṣāṃ kṣudhāparītānāṃ naṣṭā devā vidhāvatām| sarveṣāmeva rājendra na kicitpratibhāti ha||

Verse 43

अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान्। कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम्।।

atha kaścidṛṣisteṣāṃ sārasvatamupeyivān| kurvāṇaṃ saṃśitātmānaṃ svādhyāyamṛṣisattamam||

Verse 44

स गत्वाऽचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमृषिं प्रभुम्। स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने वने।।

sa gatvā'caṣṭa tebhyaśca sārasvatamṛṣiṃ prabhum| svādhyāyamamaraprakhyaṃ kurvāṇaṃ vijane vane||

Verse 45

ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः। सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः।।

tataḥ sarve samājagmustatra rājanmaharṣayaḥ| sārasvataṃ muniśreṣṭhamidamūcuḥ samāgatāḥ||

Verse 46

अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः। शिष्यत्वमुपागच्छध्वं विधिना च ममेत्युत।।

asmānadhyāpayasveti tānuvāca tato muniḥ| śiṣyatvamupāgacchadhvaṃ vidhinā ca mametyuta||

Verse 47

तत्राब्रुवन्मुनिगणा बालस्त्वमसि पुत्रक। स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन्।।

tatrābruvanmunigaṇā bālastvamasi putraka| sa tānāha na me dharmo naśyediti punarmunīn||

Verse 48

यो ह्यधर्मेण वै ब्रूयाद्गृह्णीयाद्योऽप्यधर्मतः। म्रियेतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ।।

yo hyadharmeṇa vai brūyādgṛhṇīyādyo'pyadharmataḥ| mriyetāṃ tāvubhau kṣipraṃ syātāṃ vā vairiṇāvubhau||

Verse 49

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः। ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्।।

na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ| ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān||

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मनुयस्ते विधानतः। तस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे।।

etacchrutvā vacastasya manuyaste vidhānataḥ| tasmādvedānanuprāpya punardharmaṃ pracakrire||

Verse 51

षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे। सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात्।।

ṣaṣṭirmunisahasrāṇi śiṣyatvaṃ pratipedire| sārasvatasya viprarṣervedasvādhyāyakāraṇāt||

Verse 52

मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते ह्युपाहरन्। तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः।। तेन तदस्थिजेन वज्रेण नवतीर्नव दशाधिकां अष्टशतीम।।

muṣṭiṃ muṣṭiṃ tataḥ sarve darbhāṇāṃ te hyupāharan| tasyāsanārthaṃ viprarṣerbālasyāpi vaśe sthitāḥ|| tena tadasthijena vajreṇa navatīrnava daśādhikāṃ aṣṭaśatīma||

Verse 53

तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो महाबलः केशवपूर्वजोऽथ जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण तं वृद्धकन्याश्रममे व वीरः।।

tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyo mahābalaḥ keśavapūrvajo'tha jagāma tīrthaṃ muditaḥ krameṇa taṃ vṛddhakanyāśramame va vīraḥ||