Adhyaya 5

Verse 1

दुर्योधनेन कृपम्प्रति कारणकथनपूर्वकं सन्ध्यनङ्गीकरणम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच॥ एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन यशस्विना । निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशां पते ॥१॥ ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाः । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परन्तपः ॥२॥ यत्किञ्चित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम् । कृतं च भवता सर्वं प्राणान्सन्त्यज्य युध्यता ॥३॥ गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः । पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान् ॥४॥ सुहृदा यदिदं वाच्यं भवता श्रावितो ह्यहम् । न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम् ॥५॥ हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचते ॥६॥ राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिः कथं सोऽस्मासु विश्वसेत् । अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः ॥७॥ स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु ॥७॥ तथा दौत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः । प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्म विरोधितम् ॥८॥ स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमंस्यते ॥८॥ विललाप हि यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा ॥९॥ एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यं प्रति संहतौ । पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो ॥१०॥ स्वस्रीयं च हतं श्रुत्वा दुःखं स्वपिति केशवः । कृतागसो वयं तस्य स मदर्थं कथं क्षमेत् ॥११॥ अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः । स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः ॥१२॥ मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं स भज्येत न संनमेत् ॥१३॥ उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ ॥१४॥ धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह । तौ कथं मद्धिते यत्नं प्रकुर्यातां द्विजोत्तम ॥१५॥ दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला । परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः ॥१६॥ तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः । न निवारयितुं शक्याः सङ्ग्रामात्ते परन्तपाः ॥१७॥ यदा च द्रौपदी कृष्णा मद्विनाशाय दुःखिता । उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये ॥१८॥ स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातना ॥१८॥ निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा । कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा ॥१९॥ इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथञ्चन । अभिमन्योर्विनाशेन स सन्धेयः कथं मया ॥२०॥ कथं च नाम भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम् । पाण्डवानां प्रसादेन भुञ्जीयां राज्यमल्पकम् ॥२१॥ उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलितो भास्करो यथा । युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् ॥२२॥ कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् । कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम् ॥२३॥ नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया । न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथञ्चन ॥२४॥ सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परन्तप । नायं क्लीबयितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः ॥२५॥ इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः । प्राप्ताः क्रमश्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम् ॥२६॥ भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्धृतो जनः । यातानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम् ॥२७॥ भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया । पितॄणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः ॥२८॥ न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशः । इह कीर्तिर्विधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा ॥२९॥ गृहे यत्क्षत्रियस्यापि निधनं तद्विगर्हितम् । अधर्मः सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे ॥३०॥ अरण्ये यो विमुञ्चेत सङ्ग्रामे वा तनुं नरः । क्रतूनाहृत्य महतो महिमानं स गच्छति ॥३१॥ कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुतः । म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः ॥३२॥ त्यक्त्वा तु विविधान्भोगान्प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं सत्सलोकताम् ॥३३॥ शूराणामार्यवृत्तानां सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसन्धानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम् ॥३४॥ शस्त्रावभृथमाप्तानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे । मुदा नूनं प्रपश्यन्ति शुभ्रा ह्यप्सरसां गणाः ॥३५॥ पश्यन्ति नूनं पितरः पूजिताञ्शक्रसंसदि । अप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे ॥३६॥ पन्थानममरैर्यातं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः । अपि तैः सङ्गतं मार्गं वयमप्यारुहेमहि ॥३७॥ पितामहेन वृद्धेन तथाचार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च ॥३८॥ घटमाना मदर्थेऽस्मिन्हताः शूरा जनाधिपाः । शेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः ॥३९॥ उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः । त्यक्त्वा प्राणान्यथान्यायमिन्द्रसद्मसु धिष्ठिताः ॥४०॥ तैस्त्वयं रचितः पन्था दुर्गमो हि पुनर्भवेत् । सम्पतद्भिर्महावेगैरितो याद्भिश्च सद्गतिम् ॥४१॥ ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् । ऋणं तत्प्रतिमुञ्चानो न राज्ये मन आदधे ॥४२॥ पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितामहान् । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्ध्रुवम् ॥४३॥ कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः । सखिभिश्च सुहृद्भिश्च प्रणिपत्य च पाण्डवम् ॥४४॥ सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम् । सुयुद्धेन ततः स्वर्गं प्राप्स्यामि न तदन्यथा ॥४५॥ एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्वचः । साधु साध्विति राजानं क्षत्रियाः सम्बभाषिरे ॥४६॥ पराजयमशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे । सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन् ॥४७॥ ततो वाहान्समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः ॥४८॥ आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभे । अरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तज्जलम् ॥४९॥ तव पुत्राः कृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा ॥५०॥ सर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥५०॥ सञ्जय उवाच। एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना। निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशाम्पते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते

duryodhanena kṛpamprati kāraṇakathanapūrvakaṃ sandhyanaṅgīkaraṇam|| 1 || sañjaya uvāca|| evamuktastato rājā gautamena yaśasvinā | niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tūṣṇīmāsīdviśāṃ pate ||1|| tato muhūrtaṃ sa dhyātvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ | kṛpaṃ śāradvataṃ vākyamityuvāca parantapaḥ ||2|| yatkiñcitsuhṛdā vācyaṃ tatsarvaṃ śrāvito hyaham | kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇānsantyajya yudhyatā ||3|| gāhamānamanīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ | pāṇḍavairatitejobhirlokastvāmanudṛṣṭavān ||4|| suhṛdā yadidaṃ vācyaṃ bhavatā śrāvito hyaham | na māṃ prīṇāti tatsarvaṃ mumūrṣoriva bheṣajam ||5|| hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanamuttamam | ucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocate ||6|| rājyādvinikṛto'smābhiḥ kathaṃ so'smāsu viśvaset | akṣadyūte ca nṛpatirjito'smābhirmahādhanaḥ ||7|| sa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyādbhūya eva tu ||7|| tathā dautyena samprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥ | pralabdhaśca hṛṣīkeśastacca karma virodhitam ||8|| sa ca me vacanaṃ brahmankathamevābhimaṃsyate ||8|| vilalāpa hi yatkṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī | na tanmarṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā ||9|| ekaprāṇāvubhau kṛṣṇāvanyonyaṃ prati saṃhatau | purā yacchrutamevāsīdadya paśyāmi tatprabho ||10|| svasrīyaṃ ca hataṃ śrutvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥ | kṛtāgaso vayaṃ tasya sa madarthaṃ kathaṃ kṣamet ||11|| abhimanyorvināśena na śarma labhate'rjunaḥ | sa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ ||12|| madhyamaḥ pāṇḍavastīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ | pratijñātaṃ ca tenograṃ sa bhajyeta na saṃnamet ||13|| ubhau tau baddhanistriṃśāvubhau cābaddhakaṅkaṭau | kṛtavairāvubhau vīrau yamāvapi yamopamau ||14|| dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha | tau kathaṃ maddhite yatnaṃ prakuryātāṃ dvijottama ||15|| duḥśāsanena yatkṛṣṇā ekavastrā rajasvalā | parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ ||16|| tathā vivasanāṃ dīnāṃ smarantyadyāpi pāṇḍavāḥ | na nivārayituṃ śakyāḥ saṅgrāmātte parantapāḥ ||17|| yadā ca draupadī kṛṣṇā madvināśāya duḥkhitā | ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇāmarthasiddhaye ||18|| sthaṇḍile nityadā śete yāvadvairasya yātanā ||18|| nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarā | kṛṣṇāyāḥ preṣyavadbhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā ||19|| iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathañcana | abhimanyorvināśena sa sandheyaḥ kathaṃ mayā ||20|| kathaṃ ca nāma bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām | pāṇḍavānāṃ prasādena bhuñjīyāṃ rājyamalpakam ||21|| uparyupari rājñāṃ vai jvalito bhāskaro yathā | yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ paścādanuyāsyāmi dāsavat ||22|| kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogāndattvā dāyāṃśca puṣkalān | kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām ||23|| nābhyasūyāmi te vākyamuktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayā | na tu sandhimahaṃ manye prāptakālaṃ kathañcana ||24|| sunītamanupaśyāmi suyuddhena parantapa | nāyaṃ klībayituṃ kālaḥ saṃyoddhuṃ kāla eva naḥ ||25|| iṣṭaṃ me bahubhiryajñairdattā vipreṣu dakṣiṇāḥ | prāptāḥ kramaśrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sthitam ||26|| bhṛtyā me subhṛtāstāta dīnaścābhyuddhṛto janaḥ | yātāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭramanupālitam ||27|| bhuktāśca vividhā bhogāstrivargaḥ sevito mayā | pitṝṇāṃ gatamānṛṇyaṃ kṣatradharmasya cobhayoḥ ||28|| na dhruvaṃ sukhamastīha kuto rājyaṃ kuto yaśaḥ | iha kīrtirvidhātavyā sā ca yuddhena nānyathā ||29|| gṛhe yatkṣatriyasyāpi nidhanaṃ tadvigarhitam | adharmaḥ sumahāneṣa yacchayyāmaraṇaṃ gṛhe ||30|| araṇye yo vimuñceta saṅgrāme vā tanuṃ naraḥ | kratūnāhṛtya mahato mahimānaṃ sa gacchati ||31|| kṛpaṇaṃ vilapannārto jarayābhipariplutaḥ | mriyate rudatāṃ madhye jñātīnāṃ na sa pūruṣaḥ ||32|| tyaktvā tu vividhānbhogānprāptānāṃ paramāṃ gatim | apīdānīṃ suyuddhena gaccheyaṃ satsalokatām ||33|| śūrāṇāmāryavṛttānāṃ saṅgrāmeṣvanivartinām | dhīmatāṃ satyasandhānāṃ sarveṣāṃ kratuyājinām ||34|| śastrāvabhṛthamāptānāṃ dhruvaṃ vāsastriviṣṭape | mudā nūnaṃ prapaśyanti śubhrā hyapsarasāṃ gaṇāḥ ||35|| paśyanti nūnaṃ pitaraḥ pūjitāñśakrasaṃsadi | apsarobhiḥ parivṛtānmodamānāṃstriviṣṭape ||36|| panthānamamarairyātaṃ śūraiścaivānivartibhiḥ | api taiḥ saṅgataṃ mārgaṃ vayamapyāruhemahi ||37|| pitāmahena vṛddhena tathācāryeṇa dhīmatā | jayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca ||38|| ghaṭamānā madarthe'sminhatāḥ śūrā janādhipāḥ | śerate lohitāktāṅgāḥ pṛthivyāṃ śaravikṣatāḥ ||39|| uttamāstravidaḥ śūrā yathoktakratuyājinaḥ | tyaktvā prāṇānyathānyāyamindrasadmasu dhiṣṭhitāḥ ||40|| taistvayaṃ racitaḥ panthā durgamo hi punarbhavet | sampatadbhirmahāvegairito yādbhiśca sadgatim ||41|| ye madarthe hatāḥ śūrāsteṣāṃ kṛtamanusmaran | ṛṇaṃ tatpratimuñcāno na rājye mana ādadhe ||42|| pātayitvā vayasyāṃśca bhrātṝnatha pitāmahān | jīvitaṃ yadi rakṣeyaṃ loko māṃ garhayeddhruvam ||43|| kīdṛśaṃ ca bhavedrājyaṃ mama hīnasya bandhubhiḥ | sakhibhiśca suhṛdbhiśca praṇipatya ca pāṇḍavam ||44|| so'hametādṛśaṃ kṛtvā jagato'sya parābhavam | suyuddhena tataḥ svargaṃ prāpsyāmi na tadanyathā ||45|| evaṃ duryodhanenoktaṃ sarve sampūjya tadvacaḥ | sādhu sādhviti rājānaṃ kṣatriyāḥ sambabhāṣire ||46|| parājayamaśocantaḥ kṛtacittāśca vikrame | sarve suniścitā yoddhumudagramanaso'bhavan ||47|| tato vāhānsamāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥ | ūne dviyojane gatvā pratyatiṣṭhanta kauravāḥ ||48|| ākāśe vidrume puṇye prasthe himavataḥ śubhe | aruṇāṃ sarasvatīṃ prāpya papuḥ sasnuśca tajjalam ||49|| tava putrāḥ kṛtotsāhāḥ paryavartanta te tataḥ | paryavasthāpya cātmānamanyonyena punastadā ||50|| sarve rājannyavartanta kṣatriyāḥ kālacoditāḥ ||50|| sañjaya uvāca| evamuktastato rājā gautamena tapasvinā| niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tūṣṇīmāsīdviśāmpate|| || iti śrīmanmahābhārate

Verse 2

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा तव पुत्रो महामनाः। कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परन्तपः।।

tato muhūrtaṃ sa dhyātvā tava putro mahāmanāḥ| kṛpaṃ śāradvataṃ vākyamityuvāca parantapaḥ||

Verse 3

यत्किञ्चित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम्। कृतं च भवता सर्वं प्राणान्सन्त्यज्य युध्यता।।

yatkiñcitsuhṛdā vācyaṃ tatsarvaṃ śrāvito hyaham| kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇānsantyajya yudhyatā||

Verse 4

गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः। पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान्।।

gāhamānamanīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ| pāṇḍavairatitejobhirlokastvāmanudṛṣṭavān||

Verse 5

सुहृदा यदिदं वाक्यं भवता श्रावितो ह्यहम्। न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम्।।

suhṛdā yadidaṃ vākyaṃ bhavatā śrāvito hyaham| na māṃ prīṇāti tatsarvaṃ mumūrṣoriva bheṣajam||

Verse 6

हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम्। उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचने।।

hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanamuttamam| ucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocane||

Verse 7

राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिः कथं सोस्मासु विश्वसेत्।।

rājyādvinikṛto'smābhiḥ kathaṃ sosmāsu viśvaset||

Verse 8

अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः। स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु।।

akṣadyūte ca nṛpatirjito'smābhirmahādhanaḥ| sa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyādbhūya eva tu||

Verse 9

तथा दूत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः। प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम्। स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमन्यते।।

tathā dūtyena samprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥ| pralabdhaśca hṛṣīkeśastacca karmāvicāritam| sa ca me vacanaṃ brahmankathamevābhimanyate||

Verse 10

विललाप च यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी। न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा।।

vilalāpa ca yatkṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī| na tanmarṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā||

Verse 11

एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ। पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो।।

ekaprāṇāvubhau kṛṣṇāvanyonyamabhisaṃśritau| purā yacchrutamevāsīdadya paśyāmi tatprabho||

Verse 12

स्वस्रीयं निहतं दृष्ट्वा दुःखं स्वपिति केशवः। कृतागसो वयं तस्य हितं मे स कथं चरेत्।।

svasrīyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥ| kṛtāgaso vayaṃ tasya hitaṃ me sa kathaṃ caret||

Verse 13

अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः। स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः।।

abhimanyorvināśena na śarma labhate'rjunaḥ| sa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ||

Verse 14

मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः। प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न सन्नमेत्।।

madhyamaḥ pāṇḍavastīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ| pratijñātaṃ ca tenograṃ bhajyetāpi na sannamet||

Verse 15

उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ। कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ।।

ubhau tau baddhanistriṃśāvubhau cābaddhakaṅkaṭau| kṛtavairāvubhau vīrau yamāvapi yamopamau||

Verse 16

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह। तौ कथं मद्धिते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha| tau kathaṃ maddhite yatnaṃ kuryātāṃ dvijasattama||

Verse 17

दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला। परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः।।

duḥśāsanena yatkṛṣṇā ekavastrā rajasvalā| parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ||

Verse 18

कथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः। न निवारयितुं शक्याः सङ्ग्रामत्ते परन्तपाः।।

kathā vivasanāṃ dīnāṃ smarantyadyāpi pāṇḍavāḥ| na nivārayituṃ śakyāḥ saṅgrāmatte parantapāḥ||

Verse 19

यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता। उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये। स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातनम्।।

yadā ca draupadī kliṣṭā madvināśāya duḥkhitā| ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇāmarthasiddhaye| sthaṇḍile nityadā śete yāvadvairasya yātanam||

Verse 20

निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा। कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा।।

nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarā| kṛṣṇāyāḥ preṣyavadbhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā||

Verse 21

इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथञ्चन। अभिमन्योर्विनाशेन स सन्धेयः कथं मया।।

iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathañcana| abhimanyorvināśena sa sandheyaḥ kathaṃ mayā||

Verse 22

कथं च राजा भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम्। पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम्।।

kathaṃ ca rājā bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām| pāṇḍavānāṃ prasādena bhokṣye rājyamahaṃ katham||

Verse 23

उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा। युधिष्ठिरं कथं पञ्चादनुयास्यामि दासवत्।।

uparyupari rājñāṃ vai jvalitvā bhāskaro yathā| yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ pañcādanuyāsyāmi dāsavat||

Verse 24

कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान्। कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम्।।

kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogāndattvā dāyāṃśca puṣkalān| kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām||

Verse 25

नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया।।

nābhyasūyāmi te vākyamuktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayā||

Verse 26

न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथञ्चन। सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परन्तप।।

na tu sandhimahaṃ manye prāptakālaṃ kathañcana| sunītamanupaśyāmi suyuddhena parantapa||

Verse 27

नायं क्लीबायितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः।।

nāyaṃ klībāyituṃ kālaḥ saṃyoddhuṃ kāla eva naḥ||

Verse 28

इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः। प्राप्ताः कामाः श्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्निं च स्थितम्।।

iṣṭaṃ me bahubhiryajñairdattā vipreṣu dakṣiṇāḥ| prāptāḥ kāmāḥ śrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhniṃ ca sthitam||

Verse 29

भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्यृद्भृतो जनः। नोत्सहेऽद्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान्वक्तुमीदृशम्।।

bhṛtyā me subhṛtāstāta dīnaścābhyṛdbhṛto janaḥ| notsahe'dya dvijaśreṣṭha pāṇḍavānvaktumīdṛśam||

Verse 30

जितानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम्। भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया।।

jitāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭramanupālitam| bhuktāśca vividhā bhogāstrivargaḥ sevito mayā||