Adhyaya 4

Verse 1

दुर्योधनेन कृपम्प्रति कारणकथनपूर्वकं सन्ध्यनङ्गीकरणम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना। निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशाम्पते।।

duryodhanena kṛpamprati kāraṇakathanapūrvakaṃ sandhyanaṅgīkaraṇam|| 1 || sañjaya uvāca| evamuktastato rājā gautamena tapasvinā| niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tūṣṇīmāsīdviśāmpate||

Verse 2

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा तव पुत्रो महामनाः। कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परन्तपः।।

tato muhūrtaṃ sa dhyātvā tava putro mahāmanāḥ| kṛpaṃ śāradvataṃ vākyamityuvāca parantapaḥ||

Verse 3

यत्किञ्चित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम्। कृतं च भवता सर्वं प्राणान्सन्त्यज्य युध्यता।।

yatkiñcitsuhṛdā vācyaṃ tatsarvaṃ śrāvito hyaham| kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇānsantyajya yudhyatā||

Verse 4

गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः। पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान्।। विप्रवन्मरणं गृहे इति क.पाठः। विण्मूत्रमरणं गृहे इति ङ. पाठः।।

gāhamānamanīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ| pāṇḍavairatitejobhirlokastvāmanudṛṣṭavān|| vipravanmaraṇaṃ gṛhe iti ka.pāṭhaḥ| viṇmūtramaraṇaṃ gṛhe iti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 5

सुहृदा यदिदं वाक्यं भवता श्रावितो ह्यहम्। न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम्।।

suhṛdā yadidaṃ vākyaṃ bhavatā śrāvito hyaham| na māṃ prīṇāti tatsarvaṃ mumūrṣoriva bheṣajam||

Verse 6

हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम्। उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचने।।

hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanamuttamam| ucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocane||

Verse 7

राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिःकथं सोस्मासु विश्वसेत्।।

rājyādvinikṛto'smābhiḥkathaṃ sosmāsu viśvaset||

Verse 8

अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः। स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु।।

akṣadyūte ca nṛpatirjito'smābhirmahādhanaḥ| sa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyādbhūya eva tu||

Verse 9

तथा दूत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः। प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम्। स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमन्यते।।

tathā dūtyena samprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥ| pralabdhaśca hṛṣīkeśastacca karmāvicāritam| sa ca me vacanaṃ brahmankathamevābhimanyate||

Verse 10

विललाप च यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी। न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा।।

vilalāpa ca yatkṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī| na tanmarṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā||

Verse 11

एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ। पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि चतुर्थोऽध्यायः।। 4 ।।

ekaprāṇāvubhau kṛṣṇāvanyonyamabhisaṃśritau| purā yacchrutamevāsīdadya paśyāmi tatprabho|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi caturtho'dhyāyaḥ|| 4 ||

Verse 12

स्वस्रीयं निहतं दृष्ट्वा दुःखं स्वपिति केशवः। कृतागसो व यं तस्य हितं मे स कथं चरेत्।।

svasrīyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥ| kṛtāgaso va yaṃ tasya hitaṃ me sa kathaṃ caret||

Verse 13

अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः। स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः।।

abhimanyorvināśena na śarma labhate'rjunaḥ| sa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ||

Verse 14

मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः। प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न सन्नमेत्।।

madhyamaḥ pāṇḍavastīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ| pratijñātaṃ ca tenograṃ bhajyetāpi na sannamet||

Verse 15

उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ। कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ।। पुरा यच्छान्तमेवासीत् इति क. पाठः। पुरा यः शन्तमो नासीदद्य पश्यामि तं कथम् इति ङ.पाठः।।

ubhau tau baddhanistriṃśāvubhau cābaddhakaṅkaṭau| kṛtavairāvubhau vīrau yamāvapi yamopamau|| purā yacchāntamevāsīt iti ka. pāṭhaḥ| purā yaḥ śantamo nāsīdadya paśyāmi taṃ katham iti ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 16

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह। तौ कथं मद्विते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha| tau kathaṃ madvite yatnaṃ kuryātāṃ dvijasattama||

Verse 17

दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला। परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः।।

duḥśāsanena yatkṛṣṇā ekavastrā rajasvalā| parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ||

Verse 18

तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः। न निवारयितुं शक्याः सङ्ग्रामात्ते परन्तपाः।।

tathā vivasanāṃ dīnāṃ smarantyadyāpi pāṇḍavāḥ| na nivārayituṃ śakyāḥ saṅgrāmātte parantapāḥ||

Verse 19

यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता। उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये। स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातनम्।।

yadā ca draupadī kliṣṭā madvināśāya duḥkhitā| ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇāmarthasiddhaye| sthaṇḍile nityadā śete yāvadvairasya yātanam||

Verse 20

निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा। कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा।।

nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarā| kṛṣṇāyāḥ preṣyavadbhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā||

Verse 21

इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथञ्चन। अभिमन्योर्विनाशेन स सन्धेयः कथं मया।।

iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathañcana| abhimanyorvināśena sa sandheyaḥ kathaṃ mayā||

Verse 22

कथं च राजा भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम्। पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम्।।

kathaṃ ca rājā bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām| pāṇḍavānāṃ prasādena bhokṣye rājyamahaṃ katham||

Verse 23

उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा। युधिष्ठिरं कथं पञ्चादनुयास्यामि दासवत्।।

uparyupari rājñāṃ vai jvalitvā bhāskaro yathā| yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ pañcādanuyāsyāmi dāsavat||

Verse 24

कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान्। कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम्।।

kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogāndattvā dāyāṃśca puṣkalān| kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām||

Verse 25

नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया।। न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथञ्चन।

nābhyasūyāmi te vākyamuktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayā|| na tu sandhimahaṃ manye prāptakālaṃ kathañcana|

Verse 26

सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परन्तप।।

sunītamanupaśyāmi suyuddhena parantapa||

Verse 27

नायं क्लीबायितुं कालः संयोद्वुं काल एव नः।।

nāyaṃ klībāyituṃ kālaḥ saṃyodvuṃ kāla eva naḥ||

Verse 28

इष्टं मे बहुभिर्जज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः। प्राप्ताः कामाः श्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम्।।

iṣṭaṃ me bahubhirjajñairdattā vipreṣu dakṣiṇāḥ| prāptāḥ kāmāḥ śrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sthitam||

Verse 29

भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्वृतो जनः। नोत्साहेऽद्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान्वक्तुमीदृशम्।।

bhṛtyā me subhṛtāstāta dīnaścābhyudvṛto janaḥ| notsāhe'dya dvijaśreṣṭha pāṇḍavānvaktumīdṛśam||

Verse 30

जितानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम्। भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया।।

jitāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭramanupālitam| bhuktāśca vividhā bhogāstrivargaḥ sevito mayā||

Verse 31

पितॄणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः। न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राष्ट्रं कुतो यशः। इह कीर्तिर्विचेतव्या सा च युद्वेन नान्यथा।।

pitṝṇāṃ gatamānṛṇyaṃ kṣatradharmasya cobhayoḥ| na dhruvaṃ sukhamastīha kuto rāṣṭraṃ kuto yaśaḥ| iha kīrtirvicetavyā sā ca yudvena nānyathā||

Verse 32

वृथा च यत्क्षत्रियस्य निधनं तद्विगर्हितम्। अधर्मः सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे।। उरश्छदः कङ्कटक इत्यमरः।।

vṛthā ca yatkṣatriyasya nidhanaṃ tadvigarhitam| adharmaḥ sumahāneṣa yacchayyāmaraṇaṃ gṛhe|| uraśchadaḥ kaṅkaṭaka ityamaraḥ||

Verse 33

अरण्ये यो विमुच्येत सङ्ग्रामे वा तनुं नृपः। क्रतूनाहृत्य महतो महिमानं स गच्छति।।

araṇye yo vimucyeta saṅgrāme vā tanuṃ nṛpaḥ| kratūnāhṛtya mahato mahimānaṃ sa gacchati||

Verse 34

कृपणं विलपन्नार्तो जरयाऽभिपरिप्लुतः। म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः।।

kṛpaṇaṃ vilapannārto jarayā'bhipariplutaḥ| mriyate rudatāṃ madhye jñātīnāṃ na sa pūruṣaḥ||

Verse 35

त्यक्त्वा तु विविधान्भोगान्प्राप्तानां परमां गतिम्। अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्।।

tyaktvā tu vividhānbhogānprāptānāṃ paramāṃ gatim| apīdānīṃ suyuddhena gaccheyaṃ yatsalokatām||

Verse 36

शूराणामार्यवृत्तानां सङ्क्रामेष्वनिवर्तिनाम्। धीमतां सत्यसन्धानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्। शस्त्रावभृथपूतानां ध्रुवो वासस्त्रिविष्टपे।।

śūrāṇāmāryavṛttānāṃ saṅkrāmeṣvanivartinām| dhīmatāṃ satyasandhānāṃ sarveṣāṃ kratuyājinām| śastrāvabhṛthapūtānāṃ dhruvo vāsastriviṣṭape||

Verse 37

मुदा नूनं प्रपश्यन्ति युद्वे ह्यप्सरसां गणाः।।

mudā nūnaṃ prapaśyanti yudve hyapsarasāṃ gaṇāḥ||

Verse 38

पश्यन्ति नूनं पितरः पूजितान्सुरसंसदि। अप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे।।

paśyanti nūnaṃ pitaraḥ pūjitānsurasaṃsadi| apsarobhiḥ parivṛtānmodamānāṃstriviṣṭape||

Verse 39

पन्थानममरैर्यान्तं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः। अपि तत्सङ्गतं मार्गं वयमध्यारुहेमहि।।

panthānamamarairyāntaṃ śūraiścaivānivartibhiḥ| api tatsaṅgataṃ mārgaṃ vayamadhyāruhemahi||

Verse 40

पितामहेन वृद्वेन तथाऽचार्येण धीमता। जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च।।

pitāmahena vṛdvena tathā'cāryeṇa dhīmatā| jayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca||

Verse 41

घटमाना मदर्थेऽस्मिन्हताः शूरा जनाधिपाः। शेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः।।

ghaṭamānā madarthe'sminhatāḥ śūrā janādhipāḥ| śerate lohitāktāṅgāḥ pṛthivyāṃ śaravikṣatāḥ||

Verse 42

उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः। त्यक्त्वा प्राणान्यथान्यायमिन्द्रसद्मसु धिष्ठितः।।

uttamāstravidaḥ śūrā yathoktakratuyājinaḥ| tyaktvā prāṇānyathānyāyamindrasadmasu dhiṣṭhitaḥ||

Verse 43

तैः स्वयं रचितो मार्गो दुर्गमो हि पुनर्भवेत्। सम्पतद्भिर्महावेगैरितो यास्यामि सद्गतिम्।।

taiḥ svayaṃ racito mārgo durgamo hi punarbhavet| sampatadbhirmahāvegairito yāsyāmi sadgatim||

Verse 44

ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन्। ऋणं तत्प्रतियुञ्जानो न राज्ये मन आदधे।।

ye madarthe hatāḥ śūrāsteṣāṃ kṛtamanusmaran| ṛṇaṃ tatpratiyuñjāno na rājye mana ādadhe||

Verse 45

पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातृनथ पितामहान्। जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्व्रुवम्।।

pātayitvā vayasyāṃśca bhrātṛnatha pitāmahān| jīvitaṃ yadi rakṣeyaṃ loko māṃ garhayedvruvam||

Verse 46

कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः। सखिभिश्च विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्।।

kīdṛśaṃ ca bhavedrājyaṃ mama hīnasya bandhubhiḥ| sakhibhiśca viśeṣeṇa praṇipatya ca pāṇḍavam||

Verse 47

सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम्। सुयुद्धेन हतः स्वर्गं प्राप्सामि न तदन्यथा।।

so'hametādṛśaṃ kṛtvā jagato'sya parābhavam| suyuddhena hataḥ svargaṃ prāpsāmi na tadanyathā||

Verse 48

सञ्जय उवाच। एं दुर्योधनेनोक्ते सर्वे सम्पूज्य तद्वचः। साधुसाध्विति राजानं क्षत्रियाः सम्बभाषिरे।।

sañjaya uvāca| eṃ duryodhanenokte sarve sampūjya tadvacaḥ| sādhusādhviti rājānaṃ kṣatriyāḥ sambabhāṣire||

Verse 49

पराजयमशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे। सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन्।।

parājayamaśocantaḥ kṛtacittāśca vikrame| sarve suniścitā yoddhumudagramanaso'bhavan||

Verse 50

ततो वाहान्समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः। ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः।।

tato vāhānsamāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥ| ūne dviyojane gatvā pratyatiṣṭhanta kauravāḥ||

Verse 51

आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभे। अरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तेजलम्।।

ākāśe vidrume puṇye prasthe himavataḥ śubhe| aruṇāṃ sarasvatīṃ prāpya papuḥ sasnuśca tejalam||

Verse 52

तव पुत्रकृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः। पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा। सर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः।।

tava putrakṛtotsāhāḥ paryavartanta te tataḥ| paryavasthāpya cātmānamanyonyena punastadā| sarve rājannyavartanta kṣatriyāḥ kālacoditāḥ||