Adhyaya 49

Verse 1

बलरामस्य बदरपाचनतीर्थगमनम्।। 1 ।। श्रुतावत्यरुन्धत्योर्महिमानुवर्णनम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनाम्। तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता।।

balarāmasya badarapācanatīrthagamanam|| 1 || śrutāvatyarundhatyormahimānuvarṇanam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| tatastīrthavaraṃ rāmo yayau badarapācanām| tapasvisiddhacaritaṃ yatra kanyā dhṛtavratā||

Verse 2

भरद्वाजस्य दुहिता रुपेणाप्रतिमा भुवि। श्रुतावती नाम विभो कुमारी ब्रह्मचारिणी।।

bharadvājasya duhitā rupeṇāpratimā bhuvi| śrutāvatī nāma vibho kumārī brahmacāriṇī||

Verse 3

तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्वृता। भर्ता मे देवराजः स्यादिति निश्चित्य भामिनी।।

tapaścacāra sātyugraṃ niyamairbahubhirvṛtā| bhartā me devarājaḥ syāditi niścitya bhāminī||

Verse 4

समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्व्यः कुरुकुलोद्वह। चरन्त्या नियमांस्तांस्तांस्त्रीभिस्तीव्रान्सुदुश्चरान्।।

samāstasyā vyatikrāntā bahvyaḥ kurukulodvaha| carantyā niyamāṃstāṃstāṃstrībhistīvrānsuduścarān||

Verse 5

तस्यास्तु तेन वृत्तेन तपसा च विशाम्पते। भक्त्या च भगवान्प्रीतः परया पाकशासनः।।

tasyāstu tena vṛttena tapasā ca viśāmpate| bhaktyā ca bhagavānprītaḥ parayā pākaśāsanaḥ||

Verse 6

आजगामाश्रमं तस्यास्त्रिदशाधिपतिः प्रभुः। आस्थाय रूपं विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य महात्मनः।।

ājagāmāśramaṃ tasyāstridaśādhipatiḥ prabhuḥ| āsthāya rūpaṃ viprarṣervasiṣṭhasya mahātmanaḥ||

Verse 7

सा तं दृष्ट्वोग्रतपसं वसिष्ठं तपतां वरम्। आचारैर्मुनिभिर्दृष्टैः पूजयामास भारत।।

sā taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ vasiṣṭhaṃ tapatāṃ varam| ācārairmunibhirdṛṣṭaiḥ pūjayāmāsa bhārata||

Verse 8

उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा। भगवन्मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो।।

uvāca niyamajñā ca kalyāṇī sā priyaṃvadā| bhagavanmuniśārdūla kimājñāpayasi prabho||

Verse 9

सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत। शक्त्रभक्त्या च ते पाणिं न दास्यामि कथञ्चन।।

sarvamadya yathāśakti tava dāsyāmi suvrata| śaktrabhaktyā ca te pāṇiṃ na dāsyāmi kathañcana||

Verse 10

व्रतैश्च नियमैश्चैव तपसा च तपोधन। शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवनेश्वरः।।

vrataiśca niyamaiścaiva tapasā ca tapodhana| śakrastoṣayitavyo vai mayā tribhuvaneśvaraḥ||

Verse 11

इत्युक्तो भगवान्देवः स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम्। उवाच नियमं ज्ञात्वा सांत्वयन्निव भारत।।

ityukto bhagavāndevaḥ smayanniva nirīkṣya tām| uvāca niyamaṃ jñātvā sāṃtvayanniva bhārata||

Verse 12

उग्रं तपश्चरसि वै विदिता मेऽसि सुव्रते। यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गतः।।

ugraṃ tapaścarasi vai viditā me'si suvrate| yadarthamayamārambhastava kalyāṇi hṛdgataḥ||

Verse 13

तच्च सर्वं यथाभूतं भविष्यति वरानने। तपसा लभ्यते सर्वं यथाभूतं भविष्यति।।

tacca sarvaṃ yathābhūtaṃ bhaviṣyati varānane| tapasā labhyate sarvaṃ yathābhūtaṃ bhaviṣyati||

Verse 14

यथा स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने। तपसा तानि प्राप्याणि तपोमूलं महात्सुखम्।।

yathā sthānāni divyāni vibudhānāṃ śubhānane| tapasā tāni prāpyāṇi tapomūlaṃ mahātsukham||

Verse 15

इति कृत्वा तपो घोरं देहं सन्न्यस्य मानवाः। देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणुष्वैकं वचो मम।।

iti kṛtvā tapo ghoraṃ dehaṃ sannyasya mānavāḥ| devatvaṃ yānti kalyāṇi śṛṇuṣvaikaṃ vaco mama||

Verse 16

प़ञ्च चैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते। पचेत्युक्त्वा तु भगवाञ्जगाम बलसूदनः।।

pa़ñca caitāni subhage badarāṇi śubhavrate| pacetyuktvā tu bhagavāñjagāma balasūdanaḥ||

Verse 17

आमन्त्र्य तां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः। अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात्तीर्थमुत्तमम्।।

āmantrya tāṃ tu kalyāṇīṃ tato japyaṃ jajāpa saḥ| avidūre tatastasmādāśramāttīrthamuttamam||

Verse 18

तच्च तीर्थं महाराज यत्र जप्यं जजाप सः। इन्द्रतीर्थेतिविख्यातं त्रिषु लोकेषु मानद।।

tacca tīrthaṃ mahārāja yatra japyaṃ jajāpa saḥ| indratīrthetivikhyātaṃ triṣu lokeṣu mānada||

Verse 19

तस्य जिज्ञासनार्थं स भगवान्पाकशासनः। बदराणामपचनं चकार विबुधाधिपः।।

tasya jijñāsanārthaṃ sa bhagavānpākaśāsanaḥ| badarāṇāmapacanaṃ cakāra vibudhādhipaḥ||

Verse 20

ततः प्रतप्ता सा राजन्वाग्यता विगतक्लमा। तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत्। अपचद्राजशार्दूल बदराणि महाव्रता।।

tataḥ prataptā sā rājanvāgyatā vigataklamā| tatparā śucisaṃvītā pāvake samadhiśrayat| apacadrājaśārdūla badarāṇi mahāvratā||

Verse 21

तस्याः पचन्त्याः सुमहान्कालोऽगात्पुरुषर्षभ। न च स्म तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात्।।

tasyāḥ pacantyāḥ sumahānkālo'gātpuruṣarṣabha| na ca sma tānyapacyanta dinaṃ ca kṣayamabhyagāt||

Verse 22

हुताशनेन दग्धश्च यस्तस्याः काष्ठसञ्चयः। अकाष्ठमग्निं सा दृष्ट्वा स्वशरीरमथादहत्।।

hutāśanena dagdhaśca yastasyāḥ kāṣṭhasañcayaḥ| akāṣṭhamagniṃ sā dṛṣṭvā svaśarīramathādahat||

Verse 23

पादौ प्रक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना। दग्धौ दग्धौ पुनः पादावुपावर्तयतानघ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि एकोनपञ्चाशोऽध्यायः।। 49 ।।

pādau prakṣipya sā pūrvaṃ pāvake cārudarśanā| dagdhau dagdhau punaḥ pādāvupāvartayatānagha|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi ekonapañcāśo'dhyāyaḥ|| 49 ||

Verse 24

चरणे दह्यमाने च नाचिन्तयदनिन्दिता। दुःखं कमलपत्राक्षी महर्षिप्रियकाम्यया।।

caraṇe dahyamāne ca nācintayadaninditā| duḥkhaṃ kamalapatrākṣī maharṣipriyakāmyayā||

Verse 25

न वैमनस्यं तस्यास्तु मुखभेदोऽथवाऽभवत्। शरीरमग्निना दीप्य जलमध्ये यथा स्थिता।।

na vaimanasyaṃ tasyāstu mukhabhedo'thavā'bhavat| śarīramagninā dīpya jalamadhye yathā sthitā||

Verse 26

तच्चास्याः पचने यत्नं न न्यवर्तत भारत। सर्वथा बदराण्येव पक्तव्यानीति कन्यका।। उपावर्तयत अग्रेऽग्रे प्रसारितवती।।

taccāsyāḥ pacane yatnaṃ na nyavartata bhārata| sarvathā badarāṇyeva paktavyānīti kanyakā|| upāvartayata agre'gre prasāritavatī||

Verse 27

सा तन्मनसि कृत्वैव महर्षेर्वचनं शुभा। अपचद्बदराण्येव न चापच्यन्त भारत।।

sā tanmanasi kṛtvaiva maharṣervacanaṃ śubhā| apacadbadarāṇyeva na cāpacyanta bhārata||

Verse 28

तस्यास्तु चरणौ वह्निर्ददाह भगवान्स्वयम्। न च तस्या मनोदुःखं स्वल्पमप्यभवत्तदा।।

tasyāstu caraṇau vahnirdadāha bhagavānsvayam| na ca tasyā manoduḥkhaṃ svalpamapyabhavattadā||

Verse 29

अथ तत्कर्म दृष्ट्वाऽस्याः प्रीतस्त्रिभुवनेश्वरः। ततः सन्दर्शयामास कन्यायै रूपमात्मनः।।

atha tatkarma dṛṣṭvā'syāḥ prītastribhuvaneśvaraḥ| tataḥ sandarśayāmāsa kanyāyai rūpamātmanaḥ||

Verse 30

उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम्। प्रीतोऽस्मि ते शुभे भक्त्या तपसा नियमेन च।।

uvāca ca suraśreṣṭhastāṃ kanyāṃ sudṛḍhavratām| prīto'smi te śubhe bhaktyā tapasā niyamena ca||

Verse 31

तस्माद्योऽभिमतः कामः स ते सम्पत्स्यते शुभे। देहं त्यक्त्वा महाभागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि।।

tasmādyo'bhimataḥ kāmaḥ sa te sampatsyate śubhe| dehaṃ tyaktvā mahābhāge tridive mayi vatsyasi||

Verse 32

इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति। सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम्। विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम्।।

idaṃ ca te tīrthavaraṃ sthiraṃ loke bhaviṣyati| sarvapāpāpahaṃ subhru nāmnā badarapācanam| vikhyātaṃ triṣu lokeṣu brahmarṣibhirabhiplutam||

Verse 33

अस्मिन्खलु महाभागे शुभे तीर्थवरेऽनघे। त्यक्त्वा सप्तर्षयो जग्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम्।।

asminkhalu mahābhāge śubhe tīrthavare'naghe| tyaktvā saptarṣayo jagmurhimavantamarundhatīm||

Verse 34

ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः। वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल।।

tataste vai mahābhāgā gatvā tatra susaṃśitāḥ| vṛttyarthaṃ phalamūlāni samāhartuṃ yayuḥ kila||

Verse 35

तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने। अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी।।

teṣāṃ vṛttyarthināṃ tatra vasatāṃ himavadvane| anāvṛṣṭiranuprāptā tadā dvādaśavārṣikī||

Verse 36

ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विनः। अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याऽभवत्तदा।।

te kṛtvā cāśramaṃ tatra nyavasanta tapasvinaḥ| arundhatyapi kalyāṇī taponityā'bhavattadā||

Verse 37

अरुन्धतीं ततो दृष्ट्वा तीव्रं नियममास्थिताम्। अथागमत्त्रिनयनः सुप्रीतो वरदस्तदा।।

arundhatīṃ tato dṛṣṭvā tīvraṃ niyamamāsthitām| athāgamattrinayanaḥ suprīto varadastadā||

Verse 38

ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशाः। तामभ्येत्याब्रवीद्देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे।।

brāhmaṃ rūpaṃ tataḥ kṛtvā mahādevo mahāyaśāḥ| tāmabhyetyābravīddevo bhikṣāmicchāmyahaṃ śubhe||

Verse 39

प्रत्युवाच ततः सा तं ब्राह्मणं चारुदर्शना। क्षीणोऽन्नसञ्चयो विप्र बदराणीह भक्षय।।

pratyuvāca tataḥ sā taṃ brāhmaṇaṃ cārudarśanā| kṣīṇo'nnasañcayo vipra badarāṇīha bhakṣaya||

Verse 40

ततोऽब्रवीन्महादेवः पचस्वैतानि सुव्रते। इत्युक्ता साऽपचत्तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया। अधिश्रित्य समिद्धेऽग्नौ बदराणि यशस्विनी।।

tato'bravīnmahādevaḥ pacasvaitāni suvrate| ityuktā sā'pacattāni brāhmaṇapriyakāmyayā| adhiśritya samiddhe'gnau badarāṇi yaśasvinī||

Verse 41

दिव्या मनोरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव सा तदा। अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी।।

divyā manoramāḥ puṇyāḥ kathāḥ śuśrāva sā tadā| atītā sā tvanāvṛṣṭirghorā dvādaśavārṣikī||

Verse 42

अनश्नन्त्याः पचन्त्याश्च शृण्वन्त्याश्च कथाः शुभाः। दिनोपमः स तस्याथ कालोऽतीतः सुदारुणः।।

anaśnantyāḥ pacantyāśca śṛṇvantyāśca kathāḥ śubhāḥ| dinopamaḥ sa tasyātha kālo'tītaḥ sudāruṇaḥ||

Verse 43

ततस्तु मुनयः प्राप्ताः फलान्यादाय पर्वतात्। ततः स भगवान्प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं ततः।।

tatastu munayaḥ prāptāḥ phalānyādāya parvatāt| tataḥ sa bhagavānprītaḥ provācārundhatīṃ tataḥ||

Verse 44

उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन्। प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च।।

upasarpasva dharmajñe yathāpūrvamimānṛṣīn| prīto'smi tava dharmajñe tapasā niyamena ca||

Verse 45

ततः सन्दर्शयामास स्वरूपं भगवान्हरः। ततोऽब्रवीत्तदा तेभ्यस्तस्याश्च चरितं महत्।।

tataḥ sandarśayāmāsa svarūpaṃ bhagavānharaḥ| tato'bravīttadā tebhyastasyāśca caritaṃ mahat||

Verse 46

भवद्भिर्हिमवत्पृष्ठे यत्तपः समुपार्जितम्। अस्यास्च यत्तपो विप्रा न समं तन्मतं मम।।

bhavadbhirhimavatpṛṣṭhe yattapaḥ samupārjitam| asyāsca yattapo viprā na samaṃ tanmataṃ mama||

Verse 47

अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम्। अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिताः।।

anayā hi tapasvinyā tapastaptaṃ suduścaram| anaśnantyā pacantyā ca samā dvādaśa pāritāḥ||

Verse 48

ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुनः। वरं वृणीष्व कल्याणि यत्तेऽभिलषितं हृदि।।

tataḥ provāca bhagavāṃstāmevārundhatīṃ punaḥ| varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi yatte'bhilaṣitaṃ hṛdi||

Verse 49

साऽब्रवीत्पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि। भगवान्यदि मे प्रीतस्तीर्थं स्यादिदमद्भुतम्।। तच्चास्या वचनं नित्यमवर्तद्वृदि भारत इति झ.पाठः।।

sā'bravītpṛthutāmrākṣī devaṃ saptarṣisaṃsadi| bhagavānyadi me prītastīrthaṃ syādidamadbhutam|| taccāsyā vacanaṃ nityamavartadvṛdi bhārata iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 50

सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम्। तथाऽस्मिन्देवदेवेश त्रिरात्रमुषितः शुचिः।।

siddhadevarṣidayitaṃ nāmnā badarapācanam| tathā'smindevadeveśa trirātramuṣitaḥ śuciḥ||

Verse 51

प्राप्नुयादुपवासेन फलं द्वादशवार्षिकम्। एवमस्त्विति तां देवः प्रत्युवाच तपस्विनीम्।।

prāpnuyādupavāsena phalaṃ dvādaśavārṣikam| evamastviti tāṃ devaḥ pratyuvāca tapasvinīm||

Verse 52

सप्तर्षिभिः स्तुतो देवस्ततो लोकं ययौ तदा। ऋषयो विस्मयं जग्मुस्तां दृष्ट्वा चाप्यरुन्धतीम्। अश्रान्तां चाविवर्णां च क्षुत्पिपासाऽसमायुताम्।।

saptarṣibhiḥ stuto devastato lokaṃ yayau tadā| ṛṣayo vismayaṃ jagmustāṃ dṛṣṭvā cāpyarundhatīm| aśrāntāṃ cāvivarṇāṃ ca kṣutpipāsā'samāyutām||

Verse 53

एवं सिद्धिः परा प्राप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया। यथा त्वया महाभागे मदर्थे संशितव्रते।।

evaṃ siddhiḥ parā prāptā arundhatyā viśuddhayā| yathā tvayā mahābhāge madarthe saṃśitavrate||

Verse 54

विशेषो हि त्वया भद्रे व्रते ह्यस्मिन्समर्पितः। तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषितः। विशेषं तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे।।

viśeṣo hi tvayā bhadre vrate hyasminsamarpitaḥ| tathā cedaṃ dadāmyadya niyamena sutoṣitaḥ| viśeṣaṃ tava kalyāṇi prayacchāmi varaṃ vare||

Verse 55

अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना। तस्य चाहं प्रभावेन तव कल्याणि तेजसा। प्रवक्ष्यामि परं भूयो वरमत्र यथाविधि।।

arundhatyā varastasyā yo datto vai mahātmanā| tasya cāhaṃ prabhāvena tava kalyāṇi tejasā| pravakṣyāmi paraṃ bhūyo varamatra yathāvidhi||

Verse 56

यस्त्वेकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः। सस्नात्वा प्राप्स्यते लोकान्देहन्यासात्सुदुर्लभान्।।

yastvekāṃ rajanīṃ tīrthe vatsyate susamāhitaḥ| sasnātvā prāpsyate lokāndehanyāsātsudurlabhān||

Verse 57

इत्युक्त्वा भगवान्देवः सहस्राक्षः प्रतापवान्। श्रुतावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुनः।।

ityuktvā bhagavāndevaḥ sahasrākṣaḥ pratāpavān| śrutāvatīṃ tataḥ puṇyāṃ jagāma tridivaṃ punaḥ||

Verse 58

गते वज्रधरे राजंस्तत्र वर्षं पपात ह। पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां पुण्यगन्धिनाम्।।

gate vajradhare rājaṃstatra varṣaṃ papāta ha| puṣpāṇāṃ bharataśreṣṭha divyānāṃ puṇyagandhinām||

Verse 59

दवदुन्दुभयश्चापि नेदुस्तत्र महास्वनाः। मारुतश्च ववौ पुण्यः पुण्यगन्धो विशाम्पते।।

davadundubhayaścāpi nedustatra mahāsvanāḥ| mārutaśca vavau puṇyaḥ puṇyagandho viśāmpate||

Verse 60

उत्सृज्य तु शुभा देहं जगामास्य च भार्यताम्। तपसोग्रेण तं लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत।।

utsṛjya tu śubhā dehaṃ jagāmāsya ca bhāryatām| tapasogreṇa taṃ labdhvā tena reme sahācyuta||

Verse 61

जनमेजय उवाच। का तस्या भगवन्माता क्व संवृद्धा च शोभना। श्रोतुमिच्छाम्यहं विप्र परं कौतूहलं हि मे।।

janamejaya uvāca| kā tasyā bhagavanmātā kva saṃvṛddhā ca śobhanā| śrotumicchāmyahaṃ vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 62

वैशम्पायन उवाच। भरद्वाजस्य विप्रर्षेः स्कन्नं रेतो महात्मनः। दृष्ट्वाऽप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृथलोचनाम्।।

vaiśampāyana uvāca| bharadvājasya viprarṣeḥ skannaṃ reto mahātmanaḥ| dṛṣṭvā'psarasamāyāntīṃ ghṛtācīṃ pṛthalocanām||

Verse 63

स तु जग्राह तद्रेतः करेण जपतां वरः। तदाऽपतत्पर्णपुटे तत्र सा सम्भवत्सुता।।

sa tu jagrāha tadretaḥ kareṇa japatāṃ varaḥ| tadā'patatparṇapuṭe tatra sā sambhavatsutā||

Verse 64

तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्वं तपोधनः। नाम चास्याः स कृतवान्भरद्वाजो महामुनिः।।

tasyāstu jātakarmādi kṛtvā sarvaṃ tapodhanaḥ| nāma cāsyāḥ sa kṛtavānbharadvājo mahāmuniḥ||

Verse 65

श्रुतावतीति धर्मात्मा देवर्षिगणसंसदि। स्वे च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्वनम्।।

śrutāvatīti dharmātmā devarṣigaṇasaṃsadi| sve ca tāmāśrame nyasya jagāma himavadvanam||

Verse 66

तत्राप्युपस्पृश्य महानुभावो वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः। जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा शक्रस्य वृष्णिप्रवरस्तदानीम्।।

tatrāpyupaspṛśya mahānubhāvo vasūni dattvā ca mahādvijebhyaḥ| jagāma tīrthaṃ susamāhitātmā śakrasya vṛṣṇipravarastadānīm||