Adhyaya 3

Verse 1

कृपेण कर्णवधदुःखितं दुर्योधनं प्रति स्वपरक्षयोर्दौर्बल्यप्राबल्याभिधानपूर्वकमुपायं प्रदर्श्य सन्धिविधानम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान्क्षयः। कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम्।।

kṛpeṇa karṇavadhaduḥkhitaṃ duryodhanaṃ prati svaparakṣayordaurbalyaprābalyābhidhānapūrvakamupāyaṃ pradarśya sandhividhānam|| 1 || sañjaya uvāca| śṛṇu rājannavahito yathāvṛtto mahānkṣayaḥ| kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam||

Verse 2

निहते सूतपुत्रे च फल्गुनेन महात्मना। विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्।।

nihate sūtaputre ca phalgunena mahātmanā| vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt||

Verse 3

विमुखे तव पुत्रे च शोकोपहतचेतसि। भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्।। वचनं कौरवस्य तु इति झ. पाठः।।

vimukhe tava putre ca śokopahatacetasi| bhṛśodvigneṣu sainyeṣu dṛṣṭvā pārthasya vikramam|| vacanaṃ kauravasya tu iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 4

ध्यायमानेषु योधेषु दुऋखं प्राप्तेषु भारत। बलानां मत्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम्।।

dhyāyamāneṣu yodheṣu duṛkhaṃ prāpteṣu bhārata| balānāṃ matyamānānāṃ śrutvā ninadamuttamam||

Verse 5

अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगे। पतितानवनीपालान्धवजांश्चैव महात्मनाम्। रणे विनिहतान्नागान्दृष्ट्वा पत्तींश्च भारत।।

abhijñānaṃ narendrāṇāṃ vikṛtaṃ prekṣya saṃyuge| patitānavanīpālāndhavajāṃścaiva mahātmanām| raṇe vinihatānnāgāndṛṣṭvā pattīṃśca bhārata||

Verse 6

आयोधनं महाघोरं रुद्रस्याक्रीडसन्निभम्। अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः।।

āyodhanaṃ mahāghoraṃ rudrasyākrīḍasannibham| aprakhyātiṃ gatānāṃ tu rājñāṃ śatasahasraśaḥ||

Verse 7

कृपाविष्टः कृपो दृष्ट्वा वयः शीलसमन्वितः। अब्रवीत्तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम्। दुर्योधनमनुक्रोशाद्वाक्यं वाक्यविशारदः।।

kṛpāviṣṭaḥ kṛpo dṛṣṭvā vayaḥ śīlasamanvitaḥ| abravīttatra tejasvī so'bhisṛtya janādhipam| duryodhanamanukrośādvākyaṃ vākyaviśāradaḥ||

Verse 8

दुर्योधन निबोधेयं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव। श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ।।

duryodhana nibodheyaṃ yattvāṃ vakṣyāmi kaurava| śrutvā kuru mahārāja yadi te rocate'nagha||

Verse 9

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्था राजेन्द्र विद्यते। यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ।।

na yuddhadharmācchreyānvai panthā rājendra vidyate| yaṃ samāśritya yudhyante kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha||

Verse 10

पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रीयो मातुलस्तथा। सम्बन्धिबान्धवाश्चैव योद्वव्याः क्षत्रजीविन।।

putro bhrātā pitā caiva svasrīyo mātulastathā| sambandhibāndhavāścaiva yodvavyāḥ kṣatrajīvina||

Verse 11

वधे चैव परो धर्मस्तथाऽधर्मः पलायने। ते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः। तदत्र प्रतिवक्ष्यामि किञ्चिदेव हितं वचः।।

vadhe caiva paro dharmastathā'dharmaḥ palāyane| te sma ghorāṃ samāpannā jīvikāṃ jīvitārthinaḥ| tadatra prativakṣyāmi kiñcideva hitaṃ vacaḥ||

Verse 12

हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे। जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ। लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि तृतीयोऽध्यायः।। 3 ।।

hate bhīṣme ca droṇe ca karṇe caiva mahārathe| jayadrathe ca nihate tava bhrātṛṣu cānagha| lakṣmaṇe tava putre ca kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ|| 3 ||

Verse 13

येषु भारं समासज्य राज्ये मतिमकुर्महि। ते सन्त्यज्य तनूर्याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम्।।

yeṣu bhāraṃ samāsajya rājye matimakurmahi| te santyajya tanūryātāḥ śūrā brahmavidāṃ gatim||

Verse 14

वयं त्विह विनाभूता गुणवद्भिर्महारथैः। कृपणं वर्तयिष्यामः पातयित्वा नृपान्बहून्।।

vayaṃ tviha vinābhūtā guṇavadbhirmahārathaiḥ| kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmaḥ pātayitvā nṛpānbahūn||

Verse 15

सर्वैरथ च जीवद्भिर्बीभत्सुरपराजितः। कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवैरपि दुरासदः।। शेषास्त्वां पर्युपास्महे इति ङ.पाठः।।

sarvairatha ca jīvadbhirbībhatsuraparājitaḥ| kṛṣṇanetro mahābāhurdevairapi durāsadaḥ|| śeṣāstvāṃ paryupāsmahe iti ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 16

इन्द्रकार्मुकवज्राभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितम्। वानरं केतुमासाद्य सञ्चचाल महाचमूः।।

indrakārmukavajrābhamindraketumivocchritam| vānaraṃ ketumāsādya sañcacāla mahācamūḥ||

Verse 17

सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन च। गाण्डीवस्य च निर्घोषात्सम्मुह्यन्ते मनांसि नः।।

siṃhanādena bhīmasya pāñcajanyasvanena ca| gāṇḍīvasya ca nirghoṣātsammuhyante manāṃsi naḥ||

Verse 18

स्फुरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम्। अलातमिव चाविद्वं गाण्डवीं समदृश्यत।।

sphurantīva mahāvidyunmuṣṇantī nayanaprabhām| alātamiva cāvidvaṃ gāṇḍavīṃ samadṛśyata||

Verse 19

जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद्धनुः। दृश्यते दिक्षु स्रवासु विद्युदभ्रघनेष्विव।।

jāmbūnadavicitraṃ ca dhūyamānaṃ mahaddhanuḥ| dṛśyate dikṣu sravāsu vidyudabhraghaneṣviva||

Verse 20

उह्यमानश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः। तावकं तद्बलं राजन्नर्जुनोऽस्त्रविशारदः। गहनं शिशिरापाये ददाहाग्निरिवोल्बणः।।

uhyamānaśca kṛṣṇena vāyuneva balāhakaḥ| tāvakaṃ tadbalaṃ rājannarjuno'straviśāradaḥ| gahanaṃ śiśirāpāye dadāhāgnirivolbaṇaḥ||

Verse 21

गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम्। विक्षोभयन्तं सेनां वै त्रासयन्तं च पार्थिवान्। धनञ्जयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जरम्।।

gāhamānamanīkāni mahendrasadṛśaprabham| vikṣobhayantaṃ senāṃ vai trāsayantaṃ ca pārthivān| dhanañjayamapaśyāma nalinīmiva kuñjaram||

Verse 22

त्रासयन्तं तथा योधान्धनुर्घोषेण पांण्डवम्। भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणानिव।।

trāsayantaṃ tathā yodhāndhanurghoṣeṇa pāṃṇḍavam| bhūya enamapaśyāma siṃhaṃ mṛgagaṇāniva||

Verse 23

सर्वलोकमहेष्वासो वृषभौ सर्वधन्विनाम्। आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः।।

sarvalokamaheṣvāso vṛṣabhau sarvadhanvinām| āmuktakavacau kṛṣṇau lokamadhye virejatuḥ||

Verse 24

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत। सङ्ग्रामस्यातिघोरस्य युध्यतां चाभितो युधि।। कृष्णो नेत्रं नेता यस्य स तथा।।

adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata| saṅgrāmasyātighorasya yudhyatāṃ cābhito yudhi|| kṛṣṇo netraṃ netā yasya sa tathā||

Verse 25

वायुनेव विधूतानि एव सैन्यानि गच्छता। शरदम्भोदजालानि विशीर्यन्ते समन्ततः।।

vāyuneva vidhūtāni eva sainyāni gacchatā| śaradambhodajālāni viśīryante samantataḥ||

Verse 26

तां नावमिव पर्यस्तां मज्जमानां महार्णवे। तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत्।।

tāṃ nāvamiva paryastāṃ majjamānāṃ mahārṇave| tava senāṃ mahārāja savyasācī vyakampayat||

Verse 27

क्वनु ते सूतपुत्रोऽभूत्क्वनु द्रोणः सहात्मजः। अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्च तथा क्वनु।।

kvanu te sūtaputro'bhūtkvanu droṇaḥ sahātmajaḥ| ahaṃ kva ca kva cātmā te hārdikyaśca tathā kvanu||

Verse 28

दुःशासनश्च ते भ्राता भ्रातृभिः सहितः क्वनु।।

duḥśāsanaśca te bhrātā bhrātṛbhiḥ sahitaḥ kvanu||

Verse 29

वाणगोचरसम्प्राप्तं युध्यमानं जयद्रथम्। सम्बन्धिनस्ते भ्रातॄंश्च साहयान्मातुलांस्तथा। सर्वान्विक्रम्य मिपतो लोकमाक्रम्य मूर्धनि।।

vāṇagocarasamprāptaṃ yudhyamānaṃ jayadratham| sambandhinaste bhrātṝṃśca sāhayānmātulāṃstathā| sarvānvikramya mipato lokamākramya mūrdhani||

Verse 30

जयद्रथो हतो राजन्किन्नु शेषमुपास्महे। को वेह स पुमानास्ते यो विजेष्यति पाण्डवम्।।

jayadratho hato rājankinnu śeṣamupāsmahe| ko veha sa pumānāste yo vijeṣyati pāṇḍavam||

Verse 31

तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विदितानि महात्मनः। गाण्डीवस्य च निर्घोषो धैर्याणि हरते हि नः।।

tasya cāstrāṇi divyāni viditāni mahātmanaḥ| gāṇḍīvasya ca nirghoṣo dhairyāṇi harate hi naḥ||

Verse 32

नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका। नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीव प्रतिभाति मे।।

naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṃ hatanāyakā| nāgabhagnadrumā śuṣkā nadīva pratibhāti me||

Verse 33

ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः। चरिष्यति महाराजः कक्षेष्वग्निरिव ज्वलन्।।

dhvajinyāṃ hatanetrāyāṃ yatheṣṭaṃ śvetavāhanaḥ| cariṣyati mahārājaḥ kakṣeṣvagniriva jvalan||

Verse 34

सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः। दारयेत गिरीन्सर्वाञ्शोषयेच्चैव सागरान्।।

sātyakeścaiva yo vego bhīmasenasya cobhayoḥ| dārayeta girīnsarvāñśoṣayeccaiva sāgarān||

Verse 35

उवाच वाक्यं यद्भीमः सभामध्ये विशाम्पते। कृतं तत्सफलं सर्वं भूयश्चैव करिष्यति।।

uvāca vākyaṃ yadbhīmaḥ sabhāmadhye viśāmpate| kṛtaṃ tatsaphalaṃ sarvaṃ bhūyaścaiva kariṣyati||

Verse 36

प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम्। दुरासदं तदा गुप्तं व्यूढं गाण्डीवधन्वना।।

pramukhasthe tadā karṇe balaṃ pāṇḍavarakṣitam| durāsadaṃ tadā guptaṃ vyūḍhaṃ gāṇḍīvadhanvanā||

Verse 37

युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु। अकारणकृतान्येव तेषां वः फलमागतम्।।

yuṣmābhistāni cīrṇāni yānyasādhūni sādhuṣu| akāraṇakṛtānyeva teṣāṃ vaḥ phalamāgatam||

Verse 38

आत्मनोऽर्थे त्वया लोके यत्नतः सर्व आहृतः। स ते संशयितस्तात आत्मा च भरतर्षभ।।

ātmano'rthe tvayā loke yatnataḥ sarva āhṛtaḥ| sa te saṃśayitastāta ātmā ca bharatarṣabha||

Verse 39

रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम्। भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्।।

rakṣa duryodhanātmānamātmā sarvasya bhājanam| bhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam||

Verse 40

हीयमानेन वै सन्धिः पर्येष्टव्यः समेन वा। विग्रहो वर्धमानेन नीतिरेषा बृहस्पतेः।।

hīyamānena vai sandhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena vā| vigraho vardhamānena nītireṣā bṛhaspateḥ||

Verse 41

ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्म बलशक्तितः। अत्र ते पाण्डवैः सार्धं सन्धिं मन्ये क्षमं प्रभो।।

te vayaṃ pāṇḍuputrebhyo hīnāḥ sma balaśaktitaḥ| atra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sandhiṃ manye kṣamaṃ prabho||

Verse 42

न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यते। स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोऽनुविन्दति।।

na jānīte hi yaḥ śreyaḥ śreyasaścāvamanyate| sa kṣipraṃ bhraśyate rājyānna ca śreyo'nuvindati||

Verse 43

अणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि। श्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन्गन्तुं पराभवम्।।

aṇipatya hi rājānaṃ rājyaṃ yadi labhemahi| śreyaḥ syānna tu mauḍhyena rājangantuṃ parābhavam||

Verse 44

वैचित्रवीर्यवचनात्कृपाशीलो युधिष्ठिरः। विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च।।

vaicitravīryavacanātkṛpāśīlo yudhiṣṭhiraḥ| viniyuñjīta rājye tvāṃ govindavacanena ca||

Verse 45

अजातशत्रुः कौरव्यो गुरुशुश्रूषणे रतः। धृतराष्ट्रस्य वचनं नावमंस्यति धार्मिकः।।

ajātaśatruḥ kauravyo guruśuśrūṣaṇe rataḥ| dhṛtarāṣṭrasya vacanaṃ nāvamaṃsyati dhārmikaḥ||

Verse 46

कुर्वन्ति भ्रातरश्चास्य वचनं नात्र संशयः।।

kurvanti bhrātaraścāsya vacanaṃ nātra saṃśayaḥ||

Verse 47

यद्ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम्। अर्जुनो भीमसेनश्च सर्वे कुर्युरसंशयम्।। वर्तमानस्य सङ्ग्रामस्य अभितो वध्यतां वध्यमानानां च अद्य सप्तदशाहानि जातानीत्यन्वयः। जातानीति शेषः।।

yadbrūyāddhi hṛṣīkeśo rājānamaparājitam| arjuno bhīmasenaśca sarve kuryurasaṃśayam|| vartamānasya saṅgrāmasya abhito vadhyatāṃ vadhyamānānāṃ ca adya saptadaśāhāni jātānītyanvayaḥ| jātānīti śeṣaḥ||

Verse 48

नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं पाण्डवस्य तु। धृतराष्ट्रस्य मन्येऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः।। अर्जुनं भीमसेनं च इति झ. पाठः। असंशयं गतवैरमित्यर्थः।।

nātikramiṣyate kṛṣṇo vacanaṃ pāṇḍavasya tu| dhṛtarāṣṭrasya manye'haṃ nāpi kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ|| arjunaṃ bhīmasenaṃ ca iti jha. pāṭhaḥ| asaṃśayaṃ gatavairamityarthaḥ||

Verse 49

एतत्क्षममहं मन्ये तव पार्थैरविग्रहम्। न त्वां ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात्।।

etatkṣamamahaṃ manye tava pārthairavigraham| na tvāṃ bravīmi kārpaṇyānna prāṇaparirakṣaṇāt||

Verse 50

पथ्यं राजन्ब्रवीमि त्वां तत्परासुः स्मरिष्यसि।।

pathyaṃ rājanbravīmi tvāṃ tatparāsuḥ smariṣyasi||

Verse 51

इति वृद्धो विलप्यैतत्कृपः शारद्वतो वचः। दीर्घमुष्णं च निःश्वस्यशुशोच च मुमोह च।।

iti vṛddho vilapyaitatkṛpaḥ śāradvato vacaḥ| dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasyaśuśoca ca mumoha ca||