Adhyaya 35

Verse 1

जनमेजयेन वैशम्पायनम्प्रति बलरामस्य तीर्थयात्राप्रकारप्रश्नः।। 1 ।। तेन तम्प्रति तत्कथनमुपक्रम्य प्रभासतीर्थस्य तत्पदवाच्यत्वे हेतुकथनम्।। 2 ।। जनमेजय उवाच। पूर्वमेव यदा रामस्तस्मिन्युद्ध उपस्थिते। आमन्त्र्य केशवं यातो वृष्णिभिः सहितः प्रभुः।।

janamejayena vaiśampāyanamprati balarāmasya tīrthayātrāprakārapraśnaḥ|| 1 || tena tamprati tatkathanamupakramya prabhāsatīrthasya tatpadavācyatve hetukathanam|| 2 || janamejaya uvāca| pūrvameva yadā rāmastasminyuddha upasthite| āmantrya keśavaṃ yāto vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ prabhuḥ||

Verse 2

साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्ताऽस्मि केशव। न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम्।।

sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartā'smi keśava| na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatam||

Verse 3

एवमुक्त्वा तदा रामो यातः शत्रुनिबर्हणः। तस्य चागमनं भूयो ब्रह्मञ्शं सितुमर्हसि।।

evamuktvā tadā rāmo yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ| tasya cāgamanaṃ bhūyo brahmañśaṃ situmarhasi||

Verse 4

आख्याहि मे विस्तरशः कथं राम उपस्थितः। कथं च दृष्टवान्युद्धं कुशलो ह्यसि सत्तम।।

ākhyāhi me vistaraśaḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ| kathaṃ ca dṛṣṭavānyuddhaṃ kuśalo hyasi sattama||

Verse 5

वैशम्पायन उवाच। उपप्लाव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु। प्रेषितो धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः।।

vaiśampāyana uvāca| upaplāvye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu| preṣito dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ||

Verse 6

शमं प्रति महाबाहो हितार्थं सर्वदेहिनाम्।। स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च।

śamaṃ prati mahābāho hitārthaṃ sarvadehinām|| sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca|

Verse 7

उक्तवान्वचनं पथ्यं हितं चैव विशेषतः।।

uktavānvacanaṃ pathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ||

Verse 8

न च तत्कृतवान्राजा यथाऽख्यातं हि तत्पुरा।।

na ca tatkṛtavānrājā yathā'khyātaṃ hi tatpurā||

Verse 9

अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः। आगच्छत महाबाहुरुपप्लाव्यं जनाधिप।।

anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ| āgacchata mahābāhurupaplāvyaṃ janādhipa||

Verse 10

ततः प्रत्यागतः कृष्णो धार्तराष्ट्रविसर्जितः। आजगाम नरव्याघ्रः पाण्डवानामनीकिनीम्। यथोक्तं च यथावृत्तं गत्वा पाण्डवमब्रवीत्।।

tataḥ pratyāgataḥ kṛṣṇo dhārtarāṣṭravisarjitaḥ| ājagāma naravyāghraḥ pāṇḍavānāmanīkinīm| yathoktaṃ ca yathāvṛttaṃ gatvā pāṇḍavamabravīt||

Verse 11

न कुर्वन्ति वचो मह्यं कुरवः कालनोदिताः। निर्गच्छध्व पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया।।

na kurvanti vaco mahyaṃ kuravaḥ kālanoditāḥ| nirgacchadhva pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā||

Verse 12

ततो विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः। प्रोवाच भ्रातरं कृष्णं रौहिणेयो महामनाः।।

tato vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ| provāca bhrātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyo mahāmanāḥ||

Verse 13

तेषामपि महाबाहो साहाय्यं मधुसूदन। क्रियतामिति तत्कृष्णो नास्य चक्रे वचस्तदा।।

teṣāmapi mahābāho sāhāyyaṃ madhusūdana| kriyatāmiti tatkṛṣṇo nāsya cakre vacastadā||

Verse 14

ततो मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः। तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः। मैत्रनक्षत्रयोगे स्म सहितः सर्वयादवैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि अष्टदशदिवसयुद्धे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः।। 35 ।।

tato manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ| tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ| maitranakṣatrayoge sma sahitaḥ sarvayādavaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi aṣṭadaśadivasayuddhe pañcatriṃśo'dhyāyaḥ|| 35 ||

Verse 15

आश्रयामास भोजस्तु दुर्योधनमरिन्दमः। युयुधानेन सहितो वासुदेवस्तु पाण्डवान्।। मैत्रनक्षत्रयोगे अनुराधायां।।

āśrayāmāsa bhojastu duryodhanamarindamaḥ| yuyudhānena sahito vāsudevastu pāṇḍavān|| maitranakṣatrayoge anurādhāyāṃ||

Verse 16

रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः। पाण्डवेयान्पुरस्कृत्य ययावभिमुखः कूरून्।। भोजः कृतवर्मा।।

rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ| pāṇḍaveyānpuraskṛtya yayāvabhimukhaḥ kūrūn|| bhojaḥ kṛtavarmā||

Verse 17

गच्छन्नेव पथिस्थस्तु रामः प्रेष्यानुवाच ह। सम्भारांस्तीर्थयात्रायां सर्वोपकरणानि च।।

gacchanneva pathisthastu rāmaḥ preṣyānuvāca ha| sambhārāṃstīrthayātrāyāṃ sarvopakaraṇāni ca||

Verse 18

आनयध्वं द्वारकाया अग्नीन्वै याजकांस्तथा। सुवर्णरजनं चैव धैनूर्वासांसि वाजिनः।।

ānayadhvaṃ dvārakāyā agnīnvai yājakāṃstathā| suvarṇarajanaṃ caiva dhainūrvāsāṃsi vājinaḥ||

Verse 19

कुञ्जरांश्च रथांश्चैव खरोष्ट्रं वाहनानि च। क्षिप्रमानीयतां सर्वं तीर्थहेतोः परिच्छदम्।।

kuñjarāṃśca rathāṃścaiva kharoṣṭraṃ vāhanāni ca| kṣipramānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetoḥ paricchadam||

Verse 20

प्रतिस्रोतः सरस्वत्या गच्छध्वं शीघ्रगामिनः। ऋत्विजश्चानयध्वं वै शतशश्च द्विजर्षभान्।।

pratisrotaḥ sarasvatyā gacchadhvaṃ śīghragāminaḥ| ṛtvijaścānayadhvaṃ vai śataśaśca dvijarṣabhān||

Verse 21

एवं सन्दिश्य तु प्रेष्यान्बलदेवो महाबलः। तीर्थयात्रां ययौ राजन्कुरूणां वैशसे तदा।।

evaṃ sandiśya tu preṣyānbaladevo mahābalaḥ| tīrthayātrāṃ yayau rājankurūṇāṃ vaiśase tadā||

Verse 22

सरस्वत्याः प्रतिस्रोतः समुद्रादभिजग्मिवान। रामो यदूत्तमः श्रीमांस्तीर्थयात्रामनुस्मरन्।।

sarasvatyāḥ pratisrotaḥ samudrādabhijagmivāna| rāmo yadūttamaḥ śrīmāṃstīrthayātrāmanusmaran||

Verse 23

ऋत्विग्भिश्च सुहृद्भिश्च यथाऽन्यैर्द्विजसत्तमैः। रथैर्गजैस्तथाऽश्वैश्च प्रेष्यैश्च भरतर्षभ। गोखरोष्ट्रप्रयुक्तैश्च यानैश्च बहुभिर्वृतः।।

ṛtvigbhiśca suhṛdbhiśca yathā'nyairdvijasattamaiḥ| rathairgajaistathā'śvaiśca preṣyaiśca bharatarṣabha| gokharoṣṭraprayuktaiśca yānaiśca bahubhirvṛtaḥ||

Verse 24

श्रान्तानां क्लान्तबपुषां शिशूनां विपुलायुषाम्। देशेदेशे तु देयानि दानानि विविधानि च।।

śrāntānāṃ klāntabapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣām| deśedeśe tu deyāni dānāni vividhāni ca||

Verse 25

अर्चायै चार्थिनां राजन्क्लृप्तानि बहुशस्तथा। तानि यानीह देशेषु प्रतीक्षन्ति स्म भारत।।

arcāyai cārthināṃ rājanklṛptāni bahuśastathā| tāni yānīha deśeṣu pratīkṣanti sma bhārata||

Verse 26

बुभुक्षितानामर्थाय क्लृप्तमन्नं समन्ततः।।

bubhukṣitānāmarthāya klṛptamannaṃ samantataḥ||

Verse 27

योयो यत्र द्विजो भोज्यं भोक्तुं कामयते तदा। तस्यतस्य तु तत्रैवमुपजह्रुस्तदा नृष।।

yoyo yatra dvijo bhojyaṃ bhoktuṃ kāmayate tadā| tasyatasya tu tatraivamupajahrustadā nṛṣa||

Verse 28

तत्रतत्र स्थिता राजन्रौहिणेयस्य शासनात्। भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस्तत्र समन्ततः।।

tatratatra sthitā rājanrauhiṇeyasya śāsanāt| bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃstatra samantataḥ||

Verse 29

वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च। पूजार्थं तत्र क्लृप्तानि विप्राणां सुखमिच्छताम्।।

vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca| pūjārthaṃ tatra klṛptāni viprāṇāṃ sukhamicchatām||

Verse 30

यत्र यः स्वपते विप्रो यो वा जागर्ति भारत। तत्रतत्रैव सर्वस्य क्लृप्तं सर्वमपश्यत।।

yatra yaḥ svapate vipro yo vā jāgarti bhārata| tatratatraiva sarvasya klṛptaṃ sarvamapaśyata||

Verse 31

यथासुखं जनः सर्वो याति तिष्ठति वै तदा। यातुकामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च।।

yathāsukhaṃ janaḥ sarvo yāti tiṣṭhati vai tadā| yātukāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca||

Verse 32

बुभुक्षितस्य चान्नानि स्वादूनि भरतर्षभ। उपजह्रुर्नरास्तत्र वस्त्राण्याभरणानि च।।

bubhukṣitasya cānnāni svādūni bharatarṣabha| upajahrurnarāstatra vastrāṇyābharaṇāni ca||

Verse 33

स पन्थाः प्रबभौ राजन्सर्वस्यैव सुखावहः। स्वर्गोपमस्तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम्।।

sa panthāḥ prababhau rājansarvasyaiva sukhāvahaḥ| svargopamastadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatām||

Verse 34

नित्यप्रमुदितोपेतः स्वादुभक्ष्यो जलान्वितः। विपण्यापणपण्यानं नानाजनशतैर्वृतः। नानाद्रुमलतोपेतो नानारत्नविभूषितः।। पुष्येण हि पाण्डवेभ्यः प्रयाणं अनुराधातस्तीर्थयात्रार्थमिति विवेकः।।

nityapramuditopetaḥ svādubhakṣyo jalānvitaḥ| vipaṇyāpaṇapaṇyānaṃ nānājanaśatairvṛtaḥ| nānādrumalatopeto nānāratnavibhūṣitaḥ|| puṣyeṇa hi pāṇḍavebhyaḥ prayāṇaṃ anurādhātastīrthayātrārthamiti vivekaḥ||

Verse 35

ततो महात्मा नियतो मनस्विनां पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन्। ददौ द्विजेभ्यः क्रतुदक्षिणाश्च यदुप्रवीरो हलभृत्प्रतीतः।। विपणिः पाण्यवीथिका। आपणा हट्टाः। पण्यानि विक्रेयद्रव्याणि।। प्रभासः प्रभासत्वम्।।

tato mahātmā niyato manasvināṃ puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājan| dadau dvijebhyaḥ kratudakṣiṇāśca yadupravīro halabhṛtpratītaḥ|| vipaṇiḥ pāṇyavīthikā| āpaṇā haṭṭāḥ| paṇyāni vikreyadravyāṇi|| prabhāsaḥ prabhāsatvam||

Verse 36

दोग्ध्रीश्च धेनूश्च सहस्रशो वै सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः। हयांश्च नानाविधदेशजातान् यानानि दासांश्च शुभान्द्विजेभ्यः।।

dogdhrīśca dhenūśca sahasraśo vai suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ| hayāṃśca nānāvidhadeśajātān yānāni dāsāṃśca śubhāndvijebhyaḥ||

Verse 37

रत्नानि मुक्तामणिविद्रुमं चा-- प्यग्र्यं सुवर्णं रजतं सुशुन्द्वम्। अयस्मयं ताम्रमयं च भाण्डं ददौ द्विजातिप्रवरेषु रामः।।

ratnāni muktāmaṇividrumaṃ cā-- pyagryaṃ suvarṇaṃ rajataṃ suśundvam| ayasmayaṃ tāmramayaṃ ca bhāṇḍaṃ dadau dvijātipravareṣu rāmaḥ||

Verse 38

एवं स वित्तं प्रददौ महात्मा सरस्वतीतीर्थगतेषु भूरि। ययौ क्रमेणाप्रतिमप्रभाव-- स्ततः कुरुक्षेत्रमुदारवृत्तः।।

evaṃ sa vittaṃ pradadau mahātmā sarasvatītīrthagateṣu bhūri| yayau krameṇāpratimaprabhāva-- stataḥ kurukṣetramudāravṛttaḥ||

Verse 39

जनमेजय उवाच। सारस्वतानां तीर्थानां गुणोत्पत्तिं वदस्व मे। फलं च द्विपदां श्रेष्ठ कर्म निर्वृत्तिमेव च।। कृतदक्षिणाश्चेति क.ङ.पाठः।।

janamejaya uvāca| sārasvatānāṃ tīrthānāṃ guṇotpattiṃ vadasva me| phalaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha karma nirvṛttimeva ca|| kṛtadakṣiṇāśceti ka.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 40

यथाक्रमेण भगवंस्तीर्थानामनुपूर्वशः। ब्रूहि ब्रह्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं हि मे।। गुणान् रमणीयत्वादीन्। उत्पत्तिं सम्भवम्। कर्मनिर्वृत्तिं तीर्थयात्राविदिसिद्धम्। निवृत्तिमपि कर्मणाम् इति क.ङ.पाठः।।

yathākrameṇa bhagavaṃstīrthānāmanupūrvaśaḥ| brūhi brahmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me|| guṇān ramaṇīyatvādīn| utpattiṃ sambhavam| karmanirvṛttiṃ tīrthayātrāvidisiddham| nivṛttimapi karmaṇām iti ka.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 41

वैशम्पायन उवाच। तीर्थानां च फलं राजन्गुणोत्पत्तिं चं सर्वशः। मयोच्यमानं वै पुण्यं शृणु राजेन्द्र कृत्स्नशः।।

vaiśampāyana uvāca| tīrthānāṃ ca phalaṃ rājanguṇotpattiṃ caṃ sarvaśaḥ| mayocyamānaṃ vai puṇyaṃ śṛṇu rājendra kṛtsnaśaḥ||

Verse 42

पूर्वं महाराज यदुप्रवीर ऋत्विक्सुहृद्विप्रगणैश्च सार्धम्। पुण्यं प्रभासं समुपाजगाम यत्रोडुराढ्यक्ष्मणा क्षीयमाणः।।

pūrvaṃ mahārāja yadupravīra ṛtviksuhṛdvipragaṇaiśca sārdham| puṇyaṃ prabhāsaṃ samupājagāma yatroḍurāḍhyakṣmaṇā kṣīyamāṇaḥ||

Verse 43

विमुक्तशापः पुनराप्य तेजः सर्वं जगद्भासयते नरेन्द्र। एतत्तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां प्रभासनात्तस्य ततः प्रभासः।। यथाकमेण तीर्थकमापेक्षया अनुपूर्वशः गुणोत्पत्त्यादिक्रमापेक्षया।।

vimuktaśāpaḥ punarāpya tejaḥ sarvaṃ jagadbhāsayate narendra| etattu tīrthapravaraṃ pṛthivyāṃ prabhāsanāttasya tataḥ prabhāsaḥ|| yathākameṇa tīrthakamāpekṣayā anupūrvaśaḥ guṇotpattyādikramāpekṣayā||