Adhyaya 36

Verse 1

चन्द्रे स्वभार्यास्वश्विन्यादिदंक्षपुत्रीषु इतरोपेक्षणेन रोहिण्यामेवासक्ते दक्षेण रोषाच्चन्द्रे यक्ष्मप्रक्षेपः।। 1 ।। देवै प्रसादितदक्षवचनाच्चन्द्रेण प्रभासतीर्थनिमज्जनेन क्षयरोगपरिहरणम्।। 2 ।। बलभद्रेण तत्तीर्थे मज्जनादि।। 3 ।। जनमेजय उवाच। किमर्थं भगवान्सोमो यक्ष्मणा समगृह्यत। कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश्चन्द्रो न्यमज्जत।।

candre svabhāryāsvaśvinyādidaṃkṣaputrīṣu itaropekṣaṇena rohiṇyāmevāsakte dakṣeṇa roṣāccandre yakṣmaprakṣepaḥ|| 1 || devai prasāditadakṣavacanāccandreṇa prabhāsatīrthanimajjanena kṣayarogapariharaṇam|| 2 || balabhadreṇa tattīrthe majjanādi|| 3 || janamejaya uvāca| kimarthaṃ bhagavānsomo yakṣmaṇā samagṛhyata| kathaṃ ca tīrthapravare tasmiṃścandro nyamajjata||

Verse 2

कथमाप्लुत्य तस्मिंस्तु पुनराप्यायितः शशी। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने।।

kathamāplutya tasmiṃstu punarāpyāyitaḥ śaśī| etanme sarvamācakṣva vistareṇa mahāmune||

Verse 3

वैशम्पायन उवाच। दक्षस्य तनयास्तात प्रादुरासन्विशाम्पते। स सप्तविंशतिं कन्या दक्ष सोमाय वै ददौ।।

vaiśampāyana uvāca| dakṣasya tanayāstāta prādurāsanviśāmpate| sa saptaviṃśatiṃ kanyā dakṣa somāya vai dadau||

Verse 4

नक्षत्रयोगनिरताः सङ्ख्यानार्थं च ताभवन्। पत्न्यो वै तस्य राजेन्द्र सोमस्य शुभकर्मणः।।

nakṣatrayoganiratāḥ saṅkhyānārthaṃ ca tābhavan| patnyo vai tasya rājendra somasya śubhakarmaṇaḥ||

Verse 5

तास्तु सर्वा विशालाक्ष्यो रूपेणाप्रतिमाऽभवन्। अत्यरिच्यत तासां तु रोहिणी रुपसम्पदा।।

tāstu sarvā viśālākṣyo rūpeṇāpratimā'bhavan| atyaricyata tāsāṃ tu rohiṇī rupasampadā||

Verse 6

ततस्तस्यां स भगवान्प्रीतिं चक्रे निशाकरः। साऽस्य हृद्या बभूवाथ तस्मात्तां बुभुजे सदा।।

tatastasyāṃ sa bhagavānprītiṃ cakre niśākaraḥ| sā'sya hṛdyā babhūvātha tasmāttāṃ bubhuje sadā||

Verse 7

ततस्ताः कुपिताः सर्वा नक्षत्राख्या महात्मनः। ता गत्वा पितरं प्राहुः प्रजापतिमतन्द्रिताः।।

tatastāḥ kupitāḥ sarvā nakṣatrākhyā mahātmanaḥ| tā gatvā pitaraṃ prāhuḥ prajāpatimatandritāḥ||

Verse 8

सोमो वसति नास्मासु रोहिणीं भजते सदा। ता वयं सहिताः सर्वास्त्वत्सकाशे प्रजेश्वर। वत्स्यामो नियताहारास्तपश्चरणतत्पराः।।

somo vasati nāsmāsu rohiṇīṃ bhajate sadā| tā vayaṃ sahitāḥ sarvāstvatsakāśe prajeśvara| vatsyāmo niyatāhārāstapaścaraṇatatparāḥ||

Verse 9

श्रुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सोममथाब्रवीत्। समं वर्तस्व सर्वासु मा त्वाऽधर्मो महान्स्पृशेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे षट्‌त्रिंशोऽध्यायः।। 36 ।।

śrutvā tāsāṃ tu vacanaṃ dakṣaḥ somamathābravīt| samaṃ vartasva sarvāsu mā tvā'dharmo mahānspṛśet|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe ṣaṭ‌triṃśo'dhyāyaḥ|| 36 ||

Verse 10

तास्तु सर्वाऽब्रवीद्दक्षो गच्छध्वं शशिनोन्तिकम्। समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात्।।

tāstu sarvā'bravīddakṣo gacchadhvaṃ śaśinontikam| samaṃ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāt||

Verse 11

विसृष्टास्तास्तथा जग्मुः शीताशोर्भवनं शुभाः। तथाऽपि सोमो भगवान्पुनरेव महीपते। रोहिण्या सार्धमवसत्प्रीयमाणो मुहुर्मुहुः।।

visṛṣṭāstāstathā jagmuḥ śītāśorbhavanaṃ śubhāḥ| tathā'pi somo bhagavānpunareva mahīpate| rohiṇyā sārdhamavasatprīyamāṇo muhurmuhuḥ||

Verse 12

ततस्ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरमब्रुवन्।।

tatastāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitaramabruvan||

Verse 13

सोमो वसति नास्मासु नाकरोद्वचनं तव। तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामो हि तवान्तिके।।

somo vasati nāsmāsu nākarodvacanaṃ tava| tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmo hi tavāntike||

Verse 14

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः सोममथाब्रवीत्। समं वर्तस्व सर्वासु मा त्वां शप्स्ये विरोचन।। त्वा त्वां अधर्मः मा स्मृशेत्।।

tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā dakṣaḥ somamathābravīt| samaṃ vartasva sarvāsu mā tvāṃ śapsye virocana|| tvā tvāṃ adharmaḥ mā smṛśet||

Verse 15

अनादृत्य तु तद्वाक्यं दक्षस्य भगवाञ्शशी। रोहिण्या सार्धमवसत्ततस्ताः कुपिताः पुनः।।

anādṛtya tu tadvākyaṃ dakṣasya bhagavāñśaśī| rohiṇyā sārdhamavasattatastāḥ kupitāḥ punaḥ||

Verse 16

गत्वा च पितरं प्राहुः प्रणम्य शिरसा तदा। सोमो वसति नास्मासु तस्मान्नः शरणं भव।।

gatvā ca pitaraṃ prāhuḥ praṇamya śirasā tadā| somo vasati nāsmāsu tasmānnaḥ śaraṇaṃ bhava||

Verse 17

रोहिण्यामेव भगवान्सदा वसति चन्द्रमाः। न त्वद्वचो गणयति नास्मासु स्नेहमिच्छति।।

rohiṇyāmeva bhagavānsadā vasati candramāḥ| na tvadvaco gaṇayati nāsmāsu snehamicchati||

Verse 18

तस्मान्नस्त्राहि सर्वा वै यथा नः सोम आविशेत्। तच्छ्रुत्वा भगवान्क्रुद्धो यक्ष्माणं पृथिवीपते।।

tasmānnastrāhi sarvā vai yathā naḥ soma āviśet| tacchrutvā bhagavānkruddho yakṣmāṇaṃ pṛthivīpate||

Verse 19

ससर्ज रोषात्सोमाय स चोडुपतिमाविशत्। स यक्ष्मणाऽभिभूतात्माक्षीयताहरहः शशी।।

sasarja roṣātsomāya sa coḍupatimāviśat| sa yakṣmaṇā'bhibhūtātmākṣīyatāharahaḥ śaśī||

Verse 20

यत्नं चाप्यकरोद्राजन्मोक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः। इष्ट्वेष्टिभिर्महाराज विविधाभिर्निशाकरः।।

yatnaṃ cāpyakarodrājanmokṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ| iṣṭveṣṭibhirmahārāja vividhābhirniśākaraḥ||

Verse 21

न चामुच्यत शापाद्वै क्षयं चैवाधिगच्छति। क्षीयमाणे ततः सोमे ओषध्यो न प्रजज्ञिरे।।

na cāmucyata śāpādvai kṣayaṃ caivādhigacchati| kṣīyamāṇe tataḥ some oṣadhyo na prajajñire||

Verse 22

निरास्वादरसाः सर्वा हतवीर्याश्च सर्वशः। ओषधीनां क्षये जाते प्राणिनामपि सङ्क्षयः।।

nirāsvādarasāḥ sarvā hatavīryāśca sarvaśaḥ| oṣadhīnāṃ kṣaye jāte prāṇināmapi saṅkṣayaḥ||

Verse 23

कृशाश्चासन्प्रजाः सर्वाः क्षीयमाणे निशाकरे। ततो देवाः समागम्य सोममूचुर्महीपते।।

kṛśāścāsanprajāḥ sarvāḥ kṣīyamāṇe niśākare| tato devāḥ samāgamya somamūcurmahīpate||

Verse 24

किमिदं भवतो रूपमीदृशं सम्प्रकाशते। कारणं ब्रूहि नः सर्वं येनेदं ते महद्भयम्।।

kimidaṃ bhavato rūpamīdṛśaṃ samprakāśate| kāraṇaṃ brūhi naḥ sarvaṃ yenedaṃ te mahadbhayam||

Verse 25

श्रुत्वा तु कारणं त्वत्तो विधास्यामस्ततो वयम्। एवमुक्तः प्रत्युवाच सर्वांस्ताञ्शशलक्षणः।।

śrutvā tu kāraṇaṃ tvatto vidhāsyāmastato vayam| evamuktaḥ pratyuvāca sarvāṃstāñśaśalakṣaṇaḥ||

Verse 26

शापस्य कारमं चैव यक्ष्माणं च तथाऽऽत्मनः। देवास्तस्य वचः श्रुत्वा गत्वा दक्षमथाऽब्रुवन्।।

śāpasya kāramaṃ caiva yakṣmāṇaṃ ca tathā''tmanaḥ| devāstasya vacaḥ śrutvā gatvā dakṣamathā'bruvan||

Verse 27

प्रसीद भगवन्सोमे शापोऽयं विनिवर्त्यताम्। असौ हि चन्द्रमाः क्षीणः किञ्चिच्छेषो हि लक्ष्यते।।

prasīda bhagavansome śāpo'yaṃ vinivartyatām| asau hi candramāḥ kṣīṇaḥ kiñciccheṣo hi lakṣyate||

Verse 28

क्षयाच्चैवास्य देवेश प्रजाश्चैव गताः क्षयम्। वीरुदोषधयश्चैव बीजानि विविधानि च। तथा नरा लोकगुरो प्रसादं कर्तुमर्हसि।।

kṣayāccaivāsya deveśa prajāścaiva gatāḥ kṣayam| vīrudoṣadhayaścaiva bījāni vividhāni ca| tathā narā lokaguro prasādaṃ kartumarhasi||

Verse 29

एवमुक्तस्ततो देवान्प्राह वाक्यं प्रजापतिः। नैतच्छक्यं मम वचो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।

evamuktastato devānprāha vākyaṃ prajāpatiḥ| naitacchakyaṃ mama vaco vyāvartayitumañjasā||

Verse 30

हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केनचित्। समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः।।

hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kenacit| samaṃ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ||

Verse 31

सरस्वत्या वरे तीर्थे निमज्जञ्शशलक्षणः। पुनर्वर्धिष्यते देवास्तद्वै सत्यं वचो मम।।

sarasvatyā vare tīrthe nimajjañśaśalakṣaṇaḥ| punarvardhiṣyate devāstadvai satyaṃ vaco mama||

Verse 32

मासार्धं च क्षयं सोमो नित्यमेव गमिष्यति। मासार्धं तु पुनर्वृद्विं सत्यमेतद्वचो मम।।

māsārdhaṃ ca kṣayaṃ somo nityameva gamiṣyati| māsārdhaṃ tu punarvṛdviṃ satyametadvaco mama||

Verse 33

समुद्रं पश्चिमं गत्वा सरस्वत्यब्धिसङ्गमम्। आराधयतु देवेशं ततः कान्तिमवाप्स्यति।।

samudraṃ paścimaṃ gatvā sarasvatyabdhisaṅgamam| ārādhayatu deveśaṃ tataḥ kāntimavāpsyati||

Verse 34

सरस्वतीं ततः सोमः स जगामर्षिशासनात्। प्रभासं प्रथमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह।।

sarasvatīṃ tataḥ somaḥ sa jagāmarṣiśāsanāt| prabhāsaṃ prathamaṃ tīrthaṃ sarasvatyā jagāma ha||

Verse 35

अमावास्यां महातेजास्तत्रामज्जन्महाद्युतिः। लोकान्प्रभासयामास शीतांशुत्वमवाप च।।

amāvāsyāṃ mahātejāstatrāmajjanmahādyutiḥ| lokānprabhāsayāmāsa śītāṃśutvamavāpa ca||

Verse 36

देवास्तु सर्वे राजेन्द्र प्रसादं प्राप्य पुष्कलम्। सोमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य प्रमुखेऽभवन्।। गच्छयतः इति क.पाठः।।

devāstu sarve rājendra prasādaṃ prāpya puṣkalam| somena sahitā bhūtvā dakṣasya pramukhe'bhavan|| gacchayataḥ iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 37

ततः प्रजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः। सोमं च भगवान्प्रीतो भूयो वचनमब्रवीत्।।

tataḥ prajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ| somaṃ ca bhagavānprīto bhūyo vacanamabravīt||

Verse 38

मावमंस्थाः स्त्रियः पुत्र मा च विप्रान्कदाचन। गच्छ युक्तः सदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम।। विरोचन हे विशेषेण रोचमान। त्वां माशप्स्ये। तव रोचनां शापेन न हरामि तथा यतस्वेत्यर्थः।।

māvamaṃsthāḥ striyaḥ putra mā ca viprānkadācana| gaccha yuktaḥ sadā bhūtvā kuru vai śāsanaṃ mama|| virocana he viśeṣeṇa rocamāna| tvāṃ māśapsye| tava rocanāṃ śāpena na harāmi tathā yatasvetyarthaḥ||

Verse 39

स विसृष्टो महाराज जगामाथ स्वमालयम्। प्रजाश्च मुदिता भूत्वा ईजिरे च यथा पुरा।।

sa visṛṣṭo mahārāja jagāmātha svamālayam| prajāśca muditā bhūtvā ījire ca yathā purā||

Verse 40

एवं ते सर्वमाख्यातं यथा शप्तो निशाकरः। प्रभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां प्रवरं महत्।।

evaṃ te sarvamākhyātaṃ yathā śapto niśākaraḥ| prabhāsaṃ ca yathā tīrthaṃ tīrthānāṃ pravaraṃ mahat||

Verse 41

अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः। स्नात्वाह्याप्यायते श्रीमान्प्रभासे तीर्थउत्तमे।।

amāvāsyāṃ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ| snātvāhyāpyāyate śrīmānprabhāse tīrthauttame||

Verse 42

अतश्चैतत्प्रजानन्ति प्रभासमिति भूमिप। प्रभां हि परमां लेभे तस्मिंश्चामज्ज्य चन्द्रमाः।।

ataścaitatprajānanti prabhāsamiti bhūmipa| prabhāṃ hi paramāṃ lebhe tasmiṃścāmajjya candramāḥ||

Verse 43

लोकान्प्रभासयामास पुपोष च वपुस्तथा। तत्र स्नात्वा हलीरामो दत्वा प्रीतोऽथ दक्षिणाः।।

lokānprabhāsayāmāsa pupoṣa ca vapustathā| tatra snātvā halīrāmo datvā prīto'tha dakṣiṇāḥ||

Verse 44

ततस्तु चमसोद्भेदमभीतस्त्वगमद्बली। चमसोद्भेद इत्येवं यं जनाः कथयन्त्युत।।

tatastu camasodbhedamabhītastvagamadbalī| camasodbheda ityevaṃ yaṃ janāḥ kathayantyuta||

Verse 45

तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः। उषित्वा रजनीमेकां स्नात्वा च विधिवत्तदा।।

tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ| uṣitvā rajanīmekāṃ snātvā ca vidhivattadā||

Verse 46

उदपानमथागच्छत्त्वरावान्केशवाग्रजः। आद्यं स्वस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महाबलः।।

udapānamathāgacchattvarāvānkeśavāgrajaḥ| ādyaṃ svastyayanaṃ caiva tatrāvāpya mahābalaḥ||

Verse 47

स्निग्धत्वादोषधीनां च भूमेश्च जनमेजय। जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र निगूढां तां सरस्वतीम्।।

snigdhatvādoṣadhīnāṃ ca bhūmeśca janamejaya| jānanti siddhā rājendra nigūḍhāṃ tāṃ sarasvatīm||