Adhyaya 33

Verse 1

युधिष्ठिरेण दुर्योधनम्प्रति स्वेष्वन्यतमपराजयेनापि तस्य राज्यप्राप्तिवचने कृष्णेन तम्प्रति सकोपं भीमेनापि दुर्योधनप राजये स्वस्य संशयोक्तिः।। 1 ।। भीमेन कृष्णम्प्रति स्वसामर्थ्यप्रकथनपूर्वकं स्वेन दुर्योधनवधस्य सुकरत्वे कथिते कृष्णादिभिस्तत्प्रशंसनम्।। 2 ।। भीमदुर्योधनयोर्वीरवादपुर्वकं युद्धोद्यमः।। 3 ।। सञ्जय उवाच। एवं दुर्योधने राजन्गर्जमाने मुहुर्मुहुः। युधिष्ठिरस्य सङ्क्रुद्धो वासुदेवोऽब्रवीदिदम्।।

yudhiṣṭhireṇa duryodhanamprati sveṣvanyatamaparājayenāpi tasya rājyaprāptivacane kṛṣṇena tamprati sakopaṃ bhīmenāpi duryodhanapa rājaye svasya saṃśayoktiḥ|| 1 || bhīmena kṛṣṇamprati svasāmarthyaprakathanapūrvakaṃ svena duryodhanavadhasya sukaratve kathite kṛṣṇādibhistatpraśaṃsanam|| 2 || bhīmaduryodhanayorvīravādapurvakaṃ yuddhodyamaḥ|| 3 || sañjaya uvāca| evaṃ duryodhane rājangarjamāne muhurmuhuḥ| yudhiṣṭhirasya saṅkruddho vāsudevo'bravīdidam||

Verse 2

यदी नाम ह्ययं यूद्धे वरयेत्त्वां युधिष्ठिर। अर्जुनं नकुलं चैव सहदेवमथापि वा।।

yadī nāma hyayaṃ yūddhe varayettvāṃ yudhiṣṭhira| arjunaṃ nakulaṃ caiva sahadevamathāpi vā||

Verse 3

किमिदं साहसं राजंस्त्वया व्याहृतमीदृशम्। एकमेव निहत्याजौ भव राजा कुरुष्विति।।

kimidaṃ sāhasaṃ rājaṃstvayā vyāhṛtamīdṛśam| ekameva nihatyājau bhava rājā kuruṣviti||

Verse 4

एतेन हि कृता योग्या वर्षाणीह त्रयोदश। आयसे पुरुषे राजन्भीमसेनजिघांसया।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः।। 33 ।।

etena hi kṛtā yogyā varṣāṇīha trayodaśa| āyase puruṣe rājanbhīmasenajighāṃsayā|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi trayastriṃśo'dhyāyaḥ|| 33 ||

Verse 5

कथं नाम भवेत्कार्यमस्माद्वि भरतर्षभ। साहसं कृतवांस्त्वं तु ह्यनुक्रोशान्नृपोत्तम।।

kathaṃ nāma bhavetkāryamasmādvi bharatarṣabha| sāhasaṃ kṛtavāṃstvaṃ tu hyanukrośānnṛpottama||

Verse 6

नान्यमस्यानुपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे। ऋते वृकोदरात्पार्थात्स च नातिकृतश्रमः।।

nānyamasyānupaśyāmi pratiyoddhāramāhave| ṛte vṛkodarātpārthātsa ca nātikṛtaśramaḥ||

Verse 7

तदिदं द्यूतमारब्धं पुनरेव यथा पुरा। विषमं शकुनेश्चैव तव चैव विशेषतः।। योग्या अभ्यासः। योग्यः प्रवीणेत्याद्युपक्रम्य स्त्र्यभ्यासार्कयोषितोरिति मेदिनी।।

tadidaṃ dyūtamārabdhaṃ punareva yathā purā| viṣamaṃ śakuneścaiva tava caiva viśeṣataḥ|| yogyā abhyāsaḥ| yogyaḥ pravīṇetyādyupakramya stryabhyāsārkayoṣitoriti medinī||

Verse 8

बली भीमः समर्थश्च कृती राजा सुयोधनः। बलवान्वा कृती वेति कृती राजन्विशिष्यते।।

balī bhīmaḥ samarthaśca kṛtī rājā suyodhanaḥ| balavānvā kṛtī veti kṛtī rājanviśiṣyate||

Verse 9

सोऽयं राजंस्त्वया शत्रुः समे पथि निवेशितः। न्यस्तश्चात्मा सुविषमे कृच्छ्रमापादिता वयम्।।

so'yaṃ rājaṃstvayā śatruḥ same pathi niveśitaḥ| nyastaścātmā suviṣame kṛcchramāpāditā vayam||

Verse 10

कोऽनु सर्वान्विनिर्जित्य शत्रूनेकेन वैरिणा। [कृच्छ्रप्राप्तेन च तथा हारयेद्राज्यमागतम्।] पातितश्चैकबाणेन शोचयेदेवमाहवे।। शकुनेश्च तव च यथापुरा तथैवेदमिति सम्बन्धः।।

ko'nu sarvānvinirjitya śatrūnekena vairiṇā| [kṛcchraprāptena ca tathā hārayedrājyamāgatam|] pātitaścaikabāṇena śocayedevamāhave|| śakuneśca tava ca yathāpurā tathaivedamiti sambandhaḥ||

Verse 11

न हि पश्यामि तं लोके योऽद्य दुर्योधनं रणे। गदाहस्तं विजेतुं वै शक्तः स्यादमरोपि हि।।

na hi paśyāmi taṃ loke yo'dya duryodhanaṃ raṇe| gadāhastaṃ vijetuṃ vai śaktaḥ syādamaropi hi||

Verse 12

फल्गुनो वा भवान्वाथ माद्रीपुत्रावथापि वा। न समर्थानहं मन्ये गदाहस्तस्य संयुगे।।

phalguno vā bhavānvātha mādrīputrāvathāpi vā| na samarthānahaṃ manye gadāhastasya saṃyuge||

Verse 13

न त्वं भीमो न नकुलः सहदेवोऽथ फल्गुनः। जेतुं न्यायेन शक्तो वै कृती राजा सुयोधनः।।

na tvaṃ bhīmo na nakulaḥ sahadevo'tha phalgunaḥ| jetuṃ nyāyena śakto vai kṛtī rājā suyodhanaḥ||

Verse 14

स कथं वदसे शत्रुं युध्यस्व गदयेति हि। एकं च नो निहत्याजौ भव राजेति भारत।।

sa kathaṃ vadase śatruṃ yudhyasva gadayeti hi| ekaṃ ca no nihatyājau bhava rājeti bhārata||

Verse 15

वृकोदरं समासाद्य संशयो वै जये हि नः। न्यायतो युध्यमानानां कृती ह्येष महाबलः।।

vṛkodaraṃ samāsādya saṃśayo vai jaye hi naḥ| nyāyato yudhyamānānāṃ kṛtī hyeṣa mahābalaḥ||

Verse 16

[नूनं न राज्यभागेषा पाण्डोः कुन्त्याश्च सन्ततिः। अत्यन्तवनवासाय सृष्टा भैक्ष्याय वा पुनः।।]

[nūnaṃ na rājyabhāgeṣā pāṇḍoḥ kuntyāśca santatiḥ| atyantavanavāsāya sṛṣṭā bhaikṣyāya vā punaḥ||]

Verse 17

भीमसेन उवाच। मधुसूदन माकार्षीविषादं यदुनन्दन। अद्य पारं गमिष्यामि वैरस्य भृशदुर्गमम्।।

bhīmasena uvāca| madhusūdana mākārṣīviṣādaṃ yadunandana| adya pāraṃ gamiṣyāmi vairasya bhṛśadurgamam||

Verse 18

अहं सुयोधनं सङ्ख्ये हनिष्यामि न संशयः। विजयो वै ध्रुवः कृष्ण धर्मराजस्य दृश्यते।।

ahaṃ suyodhanaṃ saṅkhye haniṣyāmi na saṃśayaḥ| vijayo vai dhruvaḥ kṛṣṇa dharmarājasya dṛśyate||

Verse 19

अध्यर्धेन गुणेनेयं गदा गुरुतरी मम। न तथा धार्तराष्ट्रस्य माकार्षीर्माधव व्यथाम्।।

adhyardhena guṇeneyaṃ gadā gurutarī mama| na tathā dhārtarāṣṭrasya mākārṣīrmādhava vyathām||

Verse 20

अनया गदयानाहं संयुगे योद्धुमुत्सहे। भवन्तः प्रेक्षकाः सर्वे मम सन्तु जनार्दन।।

anayā gadayānāhaṃ saṃyuge yoddhumutsahe| bhavantaḥ prekṣakāḥ sarve mama santu janārdana||

Verse 21

सामरानपि लोकांस्त्रीन्नानाशस्त्रधरान्युधि। योधयेयं रणे कृष्ण किमुताद्य सुयोधनम्।।

sāmarānapi lokāṃstrīnnānāśastradharānyudhi| yodhayeyaṃ raṇe kṛṣṇa kimutādya suyodhanam||

Verse 22

सञ्जय उवाच। तथा सम्भाषमाणं तु वासुदेवो वृकोदरम्। हृष्टः सम्पूजयामास वचनं चेदमब्रवीत्।।

sañjaya uvāca| tathā sambhāṣamāṇaṃ tu vāsudevo vṛkodaram| hṛṣṭaḥ sampūjayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt||

Verse 23

त्वामाश्रित्य महाबाहो धर्मराजो युधिष्ठिरः। निहतारिः स्वकां दीप्तां श्रियं प्राप्नोत्यसंशयम्।।

tvāmāśritya mahābāho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| nihatāriḥ svakāṃ dīptāṃ śriyaṃ prāpnotyasaṃśayam||

Verse 24

त्वया विनिहताः सर्वे धृतराष्ट्रसुता रणे। राजानो राजपुत्राश्च नागाश्च विनिपातिताः।।

tvayā vinihatāḥ sarve dhṛtarāṣṭrasutā raṇe| rājāno rājaputrāśca nāgāśca vinipātitāḥ||

Verse 25

कलिङ्गा मागधाः प्राच्या गान्धाराः कुरवस्तथा। त्वामासाद्य महायुद्धे निहताः पाण्डुनन्दन।।

kaliṅgā māgadhāḥ prācyā gāndhārāḥ kuravastathā| tvāmāsādya mahāyuddhe nihatāḥ pāṇḍunandana||

Verse 26

हत्वा दुर्योधनं चापि प्रयच्छोर्वीं ससागराम्। धर्मराजाय कौन्तेय यथा विष्णुः शचीपतेः।।

hatvā duryodhanaṃ cāpi prayacchorvīṃ sasāgarām| dharmarājāya kaunteya yathā viṣṇuḥ śacīpateḥ||

Verse 27

त्वां च प्राप्य रणे पापो धार्तराष्ट्रो विनङ्क्ष्यति। त्वमस्य सक्थिनी भंक्त्वा प्रतिज्ञां पालयिष्यसि।।

tvāṃ ca prāpya raṇe pāpo dhārtarāṣṭro vinaṅkṣyati| tvamasya sakthinī bhaṃktvā pratijñāṃ pālayiṣyasi||

Verse 28

यत्नेन ह त्वया पापो योद्धव्यो धृतराष्ट्रजः। कृती च बलवांश्चैव युद्धशौण्डश्च नित्यदा।।

yatnena ha tvayā pāpo yoddhavyo dhṛtarāṣṭrajaḥ| kṛtī ca balavāṃścaiva yuddhaśauṇḍaśca nityadā||

Verse 29

ततस्तु सात्यकी राजन्पूजयामास पाण्डवम्। विविधाभिश्च तं वाग्भिर्भिमसेनं जनेश्वर।।

tatastu sātyakī rājanpūjayāmāsa pāṇḍavam| vividhābhiśca taṃ vāgbhirbhimasenaṃ janeśvara||

Verse 30

पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च धर्मराजपुरोगमाः। तद्वचो भीमसेनस्य सर्व एवाभ्यपूजयन्।।

pāñcālāḥ pāṇḍaveyāśca dharmarājapurogamāḥ| tadvaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan||

Verse 31

ततो भीमबलो भीमो युधिष्ठिरमथाब्रवीत्। सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम्।।

tato bhīmabalo bhīmo yudhiṣṭhiramathābravīt| sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantamiva bhāskaram||

Verse 32

अहमेतेन सङ्गम्य संयुगे योद्धुमुत्सहे। न हि शक्तो रणे जेतुं मामेष पुरुषाधमः।।

ahametena saṅgamya saṃyuge yoddhumutsahe| na hi śakto raṇe jetuṃ māmeṣa puruṣādhamaḥ||

Verse 33

अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम्। सुयोधने धार्तराष्ट्रे खाण्डवेऽग्निमिवार्जुनः।। पणित्वा चैकपाणेन रोचयेदेव माहवम् इति झ.पाठः।।

adya krodhaṃ vimokṣyāmi nihitaṃ hṛdaye bhṛśam| suyodhane dhārtarāṣṭre khāṇḍave'gnimivārjunaḥ|| paṇitvā caikapāṇena rocayedeva māhavam iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 34

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम्। निहते गदया पापे अद्य राजन्सुखी भव।।

śalyamadyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam| nihate gadayā pāpe adya rājansukhī bhava||

Verse 35

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रितमोक्ष्ये तवानघ। प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च मोक्ष्यतेऽद्य सुयोधनः।।

adya kīrtimayīṃ mālāṃ pritamokṣye tavānagha| prāṇāñśriyaṃ ca rājyaṃ ca mokṣyate'dya suyodhanaḥ||

Verse 36

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम्। स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम्।।

rājā ca dhṛtarāṣṭro'dya śrutvā putraṃ mayā hatam| smariṣyatyaśubhaṃ karma yattacchakunibuddhijam||

Verse 37

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो गदामुद्यम्य वीर्यवान्। उदतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन्।।

ityuktvā bharataśreṣṭho gadāmudyamya vīryavān| udatiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtramivāhvayan||

Verse 38

[तदाह्वानममृष्यन्वै तव पुत्रोऽतिवीर्यवान्। प्रत्युपस्थित एवाशु मत्तो मत्तमिव द्विपम्।।

[tadāhvānamamṛṣyanvai tava putro'tivīryavān| pratyupasthita evāśu matto mattamiva dvipam||

Verse 39

गदाहस्तं तव सुतं युद्धाय समुपस्थितम्। ददृशुः पाण्डवाः सर्वे कैलासमिव शृङ्गिणम्]।।

gadāhastaṃ tava sutaṃ yuddhāya samupasthitam| dadṛśuḥ pāṇḍavāḥ sarve kailāsamiva śṛṅgiṇam]||

Verse 40

तमेकाकिनमासाद्य धार्तराष्ट्रं महाबलम्। वियूथमिव मातङ्गं समहृष्यन्त पाण्डवाः।।

tamekākinamāsādya dhārtarāṣṭraṃ mahābalam| viyūthamiva mātaṅgaṃ samahṛṣyanta pāṇḍavāḥ||

Verse 41

[न सम्भ्रमो न च भयं न च ग्लानिर्न च व्यथा। आसीद्दुर्योधनस्यापि स्थितः सिंह इवाहवे]।।

[na sambhramo na ca bhayaṃ na ca glānirna ca vyathā| āsīdduryodhanasyāpi sthitaḥ siṃha ivāhave]||

Verse 42

समुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गियाम्। भीमसेनस्तदा राजन्दुर्योधनमथाब्रवीत्।।

samudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiyām| bhīmasenastadā rājanduryodhanamathābravīt||

Verse 43

राज्ञापि धृतराष्ट्रेण त्वया चास्मासु यत्कृतम्। स्मर तद्दुष्कृतं कर्मं यद्भूतं वारणावते।

rājñāpi dhṛtarāṣṭreṇa tvayā cāsmāsu yatkṛtam| smara tadduṣkṛtaṃ karmaṃ yadbhūtaṃ vāraṇāvate|

Verse 44

द्रौपदी च परामृष्टा समामध्ये रजस्वला। द्यूते च वञ्चितो राजा शकूनेर्बुद्धिलाघवात्।।

draupadī ca parāmṛṣṭā samāmadhye rajasvalā| dyūte ca vañcito rājā śakūnerbuddhilāghavāt||

Verse 45

यानि चान्यानि दुष्टात्मन्पापानि कृतवानसि। अनागासु च पार्थेषु तस्य पश्य महत्फलम्।।

yāni cānyāni duṣṭātmanpāpāni kṛtavānasi| anāgāsu ca pārtheṣu tasya paśya mahatphalam||

Verse 46

त्वत्कृते निहतः शेते शरतल्पे महायशाः। याङ्गेयो भरतश्रेष्ठः सर्वेषां नः पितामहः।।

tvatkṛte nihataḥ śete śaratalpe mahāyaśāḥ| yāṅgeyo bharataśreṣṭhaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ||

Verse 47

हतो द्रोणश्च कर्णश्च इतः शल्यः प्रतापवान्। वैराग्नेरादिकर्ता च शकुनिर्निहतो रणे।।

hato droṇaśca karṇaśca itaḥ śalyaḥ pratāpavān| vairāgnerādikartā ca śakunirnihato raṇe||

Verse 48

भ्रातरस्ते हताः शूराः पुत्राश्च सहसैनिकाः। राजानश्च हताः शूराः समरेष्वनिवर्तिनः।।

bhrātaraste hatāḥ śūrāḥ putrāśca sahasainikāḥ| rājānaśca hatāḥ śūrāḥ samareṣvanivartinaḥ||

Verse 49

एते चान्ये च निहता बहवः क्षत्रियर्षभाः। प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः।।

ete cānye ca nihatā bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ| prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛddhataḥ||

Verse 50

अवशिष्टस्त्वमेवैकः कुलघ्नोऽधमपूरुषः। त्वामप्यद्य हनिष्यामि गदया नात्र संशयः।।

avaśiṣṭastvamevaikaḥ kulaghno'dhamapūruṣaḥ| tvāmapyadya haniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ||

Verse 51

अद्य तेऽहं रणे दर्पं सर्वं नाशयिता नृप। राज्याशां विपुलां चापि पाण्डवेषु च दुष्कृतम्।।

adya te'haṃ raṇe darpaṃ sarvaṃ nāśayitā nṛpa| rājyāśāṃ vipulāṃ cāpi pāṇḍaveṣu ca duṣkṛtam||

Verse 52

दुर्योधन उवाच। किं कत्थितेन बहुना युध्यस्वाद्य मया सह। अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां वृकोदर।।

duryodhana uvāca| kiṃ katthitena bahunā yudhyasvādya mayā saha| adya te'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ vṛkodara||

Verse 53

किं न पश्यसि मां पाप गदायुद्धे व्यवस्थितम्। हिमवच्छिखराकारां प्रगृह्य महतीं गदाम्।।

kiṃ na paśyasi māṃ pāpa gadāyuddhe vyavasthitam| himavacchikharākārāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām||

Verse 54

गदिनं कोऽद्य मां पाप हन्तुमुत्सहते रिपुः। न्यायतो युध्यमानश्च देवेष्वपि पुरन्दरः।।

gadinaṃ ko'dya māṃ pāpa hantumutsahate ripuḥ| nyāyato yudhyamānaśca deveṣvapi purandaraḥ||

Verse 55

मा वृथा गर्ज कौन्तेय शारदाभ्रमिवाजलम्। दर्शयस्व बलं युद्धे यावन्नासून्निहन्मि ते।।

mā vṛthā garja kaunteya śāradābhramivājalam| darśayasva balaṃ yuddhe yāvannāsūnnihanmi te||

Verse 56

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवाः सहसृञ्जयाः। सर्वे सम्पूजयामासुस्तद्वचो विजिगीषवः।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā pāṇḍavāḥ sahasṛñjayāḥ| sarve sampūjayāmāsustadvaco vijigīṣavaḥ||

Verse 57

उन्मत्तमिव मातङ्गं तलशब्देन मानवाः। भूयः संहर्षयामासू राजन्दुर्योधनं द्विषः।।

unmattamiva mātaṅgaṃ talaśabdena mānavāḥ| bhūyaḥ saṃharṣayāmāsū rājanduryodhanaṃ dviṣaḥ||

Verse 58

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत्। शस्त्राणि सम्प्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिणाम्।।

bṛṃhanti kuñjarāstatra hayā heṣanti cāsakṛt| śastrāṇi sampradīpyante pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām||