Adhyaya 31

Verse 1

युधिष्ठिरेण हदस्थं दुर्योधनं प्रति निष्ठुरोक्तिभिः सन्तर्जनम्।। 1 ।। युधिष्ठिरदुर्योधनयोः संवादः।। 2 ।। सञ्जय उवाच। ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः। तं हदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत्।।

yudhiṣṭhireṇa hadasthaṃ duryodhanaṃ prati niṣṭhuroktibhiḥ santarjanam|| 1 || yudhiṣṭhiraduryodhanayoḥ saṃvādaḥ|| 2 || sañjaya uvāca| tatasteṣvapayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥ| taṃ hadaṃ pratyapadyanta yatra duryodhano'bhavat||

Verse 2

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनं हदम्। स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम्।।

āsādya ca kuruśreṣṭha tadā dvaipāyanaṃ hadam| stambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayam||

Verse 3

वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुनन्दनः। पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्।।

vāsudevamidaṃ vākyamabravītkurunandanaḥ| paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyāmapsu prayojitām||

Verse 4

विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम्। दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम्।।

viṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣato bhayam| daivīṃ māyāmimāṃ kṛtvā salilāntargato hyayam||

Verse 5

निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन्विमोक्ष्यते। यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम्। तथाप्येनं हतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव।।

nikṛtyā nikṛtiprajño na me jīvanvimokṣyate| yadyasya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛtsvayam| tathāpyenaṃ hataṃ yuddhe lokā drakṣyanti mādhava||

Verse 6

वासुदेव उवाच। मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत। मायावी मायया वध्यः सत्यमेतद्युधिष्ठिर।।

vāsudeva uvāca| māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhārata| māyāvī māyayā vadhyaḥ satyametadyudhiṣṭhira||

Verse 7

क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्भायामप्सु प्रयोज्य च। जहि त्वं भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे एकत्रिंशोऽध्यायः।। 31 ।।

kriyābhyupāyairbahubhirbhāyāmapsu prayojya ca| jahi tvaṃ bharataśreṣṭha māyātmānaṃ suyodhanam|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe ekatriṃśo'dhyāyaḥ|| 31 ||

Verse 8

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः। क्रियाभ्युपायैर्बलिभिर्बलिर्बद्धो महात्मना।।

kriyābhyupāyairindreṇa nihatā daityadānavāḥ| kriyābhyupāyairbalibhirbalirbaddho mahātmanā||

Verse 9

क्रियाभ्युपायपूर्वं वै हिरण्याक्षो महासुरः। हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ।।

kriyābhyupāyapūrvaṃ vai hiraṇyākṣo mahāsuraḥ| hiraṇyakaśipuścaiva kriyayaiva niṣūditau||

Verse 10

वृत्रश्च निहतो राजन्क्रिययैव महाबलः। तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः। रामेण निहतो राजन्सानुबन्धः सहानुगः।।

vṛtraśca nihato rājankriyayaiva mahābalaḥ| tathā paulastyatanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ| rāmeṇa nihato rājansānubandhaḥ sahānugaḥ||

Verse 11

क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम।। कियाभ्युपायैः शत्रुकियानुरूपैः प्रतीकारैर्घर्म्यैरधर्म्यैर्वेत्यर्थः। एतेतु च्छलकारिणश्छलैरेव हन्तव्या इति भावः। माययैव सुयोधनं इति क.पाठः।।

kriyayā yogamāsthāya tathā tvamapi vikrama|| kiyābhyupāyaiḥ śatrukiyānurūpaiḥ pratīkārairgharmyairadharmyairvetyarthaḥ| etetu cchalakāriṇaśchalaireva hantavyā iti bhāvaḥ| māyayaiva suyodhanaṃ iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 12

क्रियाभ्युपायैर्निहतौ मया राजन्पुरातनौ। तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्।। विक्रम विक्रमं कुरुष्व क्रियया योगमास्थाय हतस्त्वाष्ट्रोऽपि विक्रमात् इति क.पाठः।।

kriyābhyupāyairnihatau mayā rājanpurātanau| tārakaśca mahādaityo vipracittiśca vīryavān|| vikrama vikramaṃ kuruṣva kriyayā yogamāsthāya hatastvāṣṭro'pi vikramāt iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 13

वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो। सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ।।

vātāpirilvalaścaiva triśirāśca tathā vibho| sundopasundāvasurau kriyayaiva niṣūditau||

Verse 14

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो। क्रिया बलवती राजन्नान्यत्किंचिद्युधिष्ठिर।।

kriyābhyupāyairindreṇa tridivaṃ bhujyate vibho| kriyā balavatī rājannānyatkiṃcidyudhiṣṭhira||

Verse 15

दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा। क्रियाभ्युपायैर्निहताः क्रियां तस्मात्समाचर।।

daityāśca dānavāścaiva rākṣasāḥ pārthivāstathā| kriyābhyupāyairnihatāḥ kriyāṃ tasmātsamācara||

Verse 16

सञ्जय उवाच। इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः। जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम्। अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत।।

sañjaya uvāca| ityukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥ| jalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ mahābalam| abhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasanniva bhārata||

Verse 17

सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु कृतस्त्वया। सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशाम्पते।।

suyodhana kimartho'yamārambho'psu kṛtastvayā| sarvaṃ kṣatraṃ ghātayitvā svakulaṃ ca viśāmpate||

Verse 18

जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनः। उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन।।

jalāśayaṃ praviṣṭo'dya vāñchañjīvitamātmanaḥ| uttiṣṭha rājanyudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana||

Verse 19

स ते दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः। यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्व्यवस्थितः।।

sa te darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥ| yastvaṃ saṃstabhya salilaṃ bhīto rājanvyavasthitaḥ||

Verse 20

सर्वे त्वां शूर इत्येवं जना जल्पन्ति संसदि। व्यर्थं तद्भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः।।

sarve tvāṃ śūra ityevaṃ janā jalpanti saṃsadi| vyarthaṃ tadbhavato manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ||

Verse 21

उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व क्षत्रियोऽसि कुलोद्भवः। कौरवेयो विशेषेण कुलं जन्म च संस्मर।।

uttiṣṭha rājanyudhyasva kṣatriyo'si kulodbhavaḥ| kauraveyo viśeṣeṇa kulaṃ janma ca saṃsmara||

Verse 22

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनः। युद्वात्त्रस्ततरस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि।।

sa kathaṃ kaurave vaṃśe praśaṃsañjanma cātmanaḥ| yudvāttrastatarastoyaṃ praviśya pratitiṣṭhasi||

Verse 23

अयुद्धेन व्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः।।

ayuddhena vyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 24

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं रणे राजन्पलायनम्। कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः।।

anāryajuṣṭamasvargyaṃ raṇe rājanpalāyanam| kathaṃ pāramagatvā hi yuddhe tvaṃ vai jijīviṣuḥ||

Verse 25

इमान्निपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंस्तथा। सम्बन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान्बान्धवांस्तथा। घातयित्वा कथं तात हदे तिष्ठति साम्प्रतम्।।

imānnipatitāndṛṣṭvā putrānbhrātṝnpitṝṃstathā| sambandhino vayasyāṃśca mātulānbāndhavāṃstathā| ghātayitvā kathaṃ tāta hade tiṣṭhati sāmpratam||

Verse 26

शूरमानी न शूरस्त्वं मृषा वदसि भारत। शूरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः।।

śūramānī na śūrastvaṃ mṛṣā vadasi bhārata| śūro'hamiti durbuddhe sarvalokasya śṛṇvataḥ||

Verse 27

न हि शूराः पलायन्ते शत्रून्दृष्ट्वा कथञ्चन। ब्रूहि वा त्वं यया वृत्त्या शूर त्यजसि सङ्गरम्।। क्रियाभ्युपायैर्निहतो मयो नाम महासरः। इति क.पाठः।।

na hi śūrāḥ palāyante śatrūndṛṣṭvā kathañcana| brūhi vā tvaṃ yayā vṛttyā śūra tyajasi saṅgaram|| kriyābhyupāyairnihato mayo nāma mahāsaraḥ| iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 28

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विहाय भयमात्मनः। घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन।।

sa tvamuttiṣṭha yudhyasva vihāya bhayamātmanaḥ| ghātayitvā sarvasainyaṃ bhrātṝṃścaiva suyodhana||

Verse 29

नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया। क्षत्रधर्ममुपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन।।

nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā| kṣatradharmamupāśritya tvadvidhena suyodhana||

Verse 30

यत्तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्। दुःशासनं च मोहात्त्वमात्मानं नावबुद्धवान्।।

yattu karṇamupāśritya śakuniṃ cāpi saubalam| duḥśāsanaṃ ca mohāttvamātmānaṃ nāvabuddhavān||

Verse 31

तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतियुध्यस्व भारत। कथं हि त्वद्विधो मोहाद्रोचयेत पलायनम्।। निहतत्विषमिति क.ङ.पाठः।।

tatpāpaṃ sumahatkṛtvā pratiyudhyasva bhārata| kathaṃ hi tvadvidho mohādrocayeta palāyanam|| nihatatviṣamiti ka.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 32

क्व ते तत्पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधन। क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत्।। हे शूरेति साधिक्षेपसम्बोधनम्। यया वृत्त्या निमित्तभूतया। वानप्रस्थत्वेन वा न्यस्तशस्त्रत्वेन वा क्लीबत्वेन वा त्वं सङ्गरं त्यजसि तां वृत्तिं ब्रूहि। न त्वं वानप्रस्थोऽसि राज्यार्थिवात्। नापि न्यस्तशस्त्रो गदाधारित्वात्। परिशेषात क्लीबोऽस्मीति मा भाषस्व। युद्धं कुर्विति भावः।।

kva te tatpauruṣaṃ yātaṃ kva ca mānaḥ suyodhana| kva ca vikrāntatā yātā kva ca visphūrjitaṃ mahat|| he śūreti sādhikṣepasambodhanam| yayā vṛttyā nimittabhūtayā| vānaprasthatvena vā nyastaśastratvena vā klībatvena vā tvaṃ saṅgaraṃ tyajasi tāṃ vṛttiṃ brūhi| na tvaṃ vānaprastho'si rājyārthivāt| nāpi nyastaśastro gadādhāritvāt| pariśeṣāta klībo'smīti mā bhāṣasva| yuddhaṃ kurviti bhāvaḥ||

Verse 33

क्व ते कृतास्त्रता याता किं नु शेषे जलाशये। स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत।।

kva te kṛtāstratā yātā kiṃ nu śeṣe jalāśaye| sa tvamuttiṣṭha yudhyasva kṣatradharmeṇa bhārata||

Verse 34

अस्मांस्तु वा पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्। अथवा निहतोस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत।।

asmāṃstu vā parājitya praśādhi pṛthivīmimām| athavā nihatosmābhirbhūmau svapsyasi bhārata||

Verse 35

एष ते परमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना। तं कुरुष्व यथातथ्यं पौरुषे स्व व्यवस्थितः।।

eṣa te paramo dharmaḥ sṛṣṭo dhātrā mahātmanā| taṃ kuruṣva yathātathyaṃ pauruṣe sva vyavasthitaḥ||

Verse 36

सञ्जय उवाच। एवमुक्तो महाराज धर्मपुत्रेण धीमता। सलिलस्थस्तव सुत इदं वचनमब्रवीत्।।

sañjaya uvāca| evamukto mahārāja dharmaputreṇa dhīmatā| salilasthastava suta idaṃ vacanamabravīt||

Verse 37

नैतच्चित्रं महाराज यद्भीः प्राणिनमाविशेत्। न च प्राणभयाद्भीतो व्यपयातोऽस्मि भारत।।

naitaccitraṃ mahārāja yadbhīḥ prāṇinamāviśet| na ca prāṇabhayādbhīto vyapayāto'smi bhārata||

Verse 38

अरथश्चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः। एकश्चाप्यगणः सङ्ख्ये प्रत्याश्वासमरोचयम्।।

arathaścāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥ| ekaścāpyagaṇaḥ saṅkhye pratyāśvāsamarocayam||

Verse 39

न प्राणहेतोर्न भयाश्च विषादाद्विशाम्पते। इदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात्त्विदमनुष्ठितम्।।

na prāṇahetorna bhayāśca viṣādādviśāmpate| idamambhaḥ praviṣṭo'smi śramāttvidamanuṣṭhitam||

Verse 40

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव। अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे।।

tvaṃ cāśvasihi kaunteya ye cāpyanugatāstava| ahamutthāya vaḥ sarvānpratiyotsyāmi saṃyuge||

Verse 41

युधिष्ठिर उवाच। आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे। तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन।।

yudhiṣṭhira uvāca| āśvastā eva sarve sma ciraṃ tvāṃ mṛgayāmahe| tadidānīṃ samuttiṣṭha yudhyasveha suyodhana||

Verse 42

हत्वा वा समरे पार्थान्स्फीतं राज्यमवाप्नुहि। निहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि।।

hatvā vā samare pārthānsphītaṃ rājyamavāpnuhi| nihato vā raṇe'smābhirvīralokamavāpsyasi||

Verse 43

दुर्योधन उवाच। यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन। त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर।।

duryodhana uvāca| yadarthaṃ rājyamicchāmi kurūṇāṃ kurunandana| ta ime nihatāḥ sarve bhrātaro me janeśvara||

Verse 44

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुङ्गवाम्। न ह्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्।।

kṣīṇaratnāṃ ca pṛthivīṃ hatakṣatriyapuṅgavām| na hyutsahāmyahaṃ bhoktuṃ vidhavāmiva yoṣitam||

Verse 45

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर। भङ्‌क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ।।

adyāpi tvahamāśaṃse tvāṃ vijetuṃ yudhiṣṭhira| bhaṅ‌ktvā pāñcālapāṇḍūnāmutsāhaṃ bharatarṣabha||

Verse 46

न त्विदानीमहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित्। द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे।।

na tvidānīmahaṃ manye kāryaṃ yuddhena karhicit| droṇe karṇe ca saṃśānte nihate ca pitāmahe||

Verse 47

अस्त्विदानीमियं राजन्केवला पृथिवी तव। असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्प्रशासितुम्।।

astvidānīmiyaṃ rājankevalā pṛthivī tava| asahāyo hi ko rājā rājyamicchetpraśāsitum||

Verse 48

सुहृदस्तादृशान्हत्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि। भवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः।।

suhṛdastādṛśānhatvā putrānbhrātṝnpitṝnapi| bhavadbhiśca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ||

Verse 49

अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितः। रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत।। पौरुषं यत्नः। विक्रान्तता शौर्यम्। विस्फूर्जितं गर्जनम्।।

ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi hyajinaiḥ prativāsitaḥ| ratirhi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata|| pauruṣaṃ yatnaḥ| vikrāntatā śauryam| visphūrjitaṃ garjanam||

Verse 50

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा। एषा ते पृथिवी राजन्भुङ्क्षैनां विगतज्वरः।।

hatabāndhavabhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarā| eṣā te pṛthivī rājanbhuṅkṣaināṃ vigatajvaraḥ||

Verse 51

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी। न हि मे निर्जनस्यास्ति जीवितेऽद्य स्पृहा विभो।।

vanameva gamiṣyāmi vasāno mṛgacarmaṇī| na hi me nirjanasyāsti jīvite'dya spṛhā vibho||

Verse 52

गच्छ त्वं भुङ्क्ष राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम्। हतयोधां नष्टरत्नां शीर्णक्षत्रां यथासुखम्।। हतापत्यस्य भारत इति क.पाठः।।

gaccha tvaṃ bhuṅkṣa rājendra pṛthivīṃ nihateśvarām| hatayodhāṃ naṣṭaratnāṃ śīrṇakṣatrāṃ yathāsukham|| hatāpatyasya bhārata iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 53

[सञ्जय उवाच। दुर्योधनं तव सुतं सलिलस्थं महायशाः। श्रुत्वा तु करुणं वाक्यमभाषत युधिष्ठिरः।।]

[sañjaya uvāca| duryodhanaṃ tava sutaṃ salilasthaṃ mahāyaśāḥ| śrutvā tu karuṇaṃ vākyamabhāṣata yudhiṣṭhiraḥ||]

Verse 54

युधिष्ठिर उवाच। आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थः प्रभाषथाः। नैतन्मनसि मे राजन्वाशितं शकुनेरिव।।

yudhiṣṭhira uvāca| ārtapralāpānmā tāta salilasthaḥ prabhāṣathāḥ| naitanmanasi me rājanvāśitaṃ śakuneriva||

Verse 55

यदि वापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधन। नाहमिच्छेयमवनिं त्वया दत्तां प्रशासितुम्।।

yadi vāpi samarthaḥ syāstvaṃ dānāya suyodhana| nāhamiccheyamavaniṃ tvayā dattāṃ praśāsitum||

Verse 56

अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम्। न हि धर्मः स्मृतो राजन्क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः।।

adharmeṇa na gṛhṇīyāṃ tvayā dattāṃ mahīmimām| na hi dharmaḥ smṛto rājankṣatriyasya pratigrahaḥ||

Verse 57

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्। त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्ताऽस्मि वसुधामिमाम्।।

tvayā dattāṃ na ceccheyaṃ pṛthivīmakhilāmaham| tvāṃ tu yuddhe vinirjitya bhoktā'smi vasudhāmimām||

Verse 58

अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि। त्वयेयं पृथिवी राजन्किं न दत्ता तदैव हि।।

anīśvaraśca pṛthivīṃ kathaṃ tvaṃ dātumicchasi| tvayeyaṃ pṛthivī rājankiṃ na dattā tadaiva hi||

Verse 59

धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थं कुलस्य नः। वार्ष्णेयं प्रथमं राजन्प्रत्याख्याय महाबालम्।।

dharmato yācamānānāṃ praśamārthaṃ kulasya naḥ| vārṣṇeyaṃ prathamaṃ rājanpratyākhyāya mahābālam||

Verse 60

किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते जित्तविभ्रमः। अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीं।।

kimidānīṃ dadāsi tvaṃ ko hi te jittavibhramaḥ| abhiyuktastu ko rājā dātumiccheddhi medinīṃ||

Verse 61

न त्वमद्य महीं दातुमीशः कौरवनन्दन। आच्छेत्तुं वा बलाद्राजन्स कथं दातुमिच्छसि।।

na tvamadya mahīṃ dātumīśaḥ kauravanandana| ācchettuṃ vā balādrājansa kathaṃ dātumicchasi||

Verse 62

मां तु निर्जित्य सङ्ग्रामे पालयेमां वसुन्धराम्। सूच्यग्रेणापि यद्भूमेरपि भिद्येत भारत।।

māṃ tu nirjitya saṅgrāme pālayemāṃ vasundharām| sūcyagreṇāpi yadbhūmerapi bhidyeta bhārata||

Verse 63

तन्मात्रमपि तन्मह्यं न ददाति पुरा भवान्। स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशाम्पते।।

tanmātramapi tanmahyaṃ na dadāti purā bhavān| sa kathaṃ pṛthivīmetāṃ pradadāsi viśāmpate||

Verse 64

सूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम्।।

sūcyagraṃ nātyajaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ tyajasi kṣitim||

Verse 65

एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्य पृथिवीमिमाम्। को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर्दातुं वसुन्धराम्।।

evamaiśvaryamāsādya praśāsya pṛthivīmimām| ko hi mūḍho vyavasyeta śatrordātuṃ vasundharām||

Verse 66

त्वं तु केवलमौर्ख्येण विमूढो नावबुध्यसे। पृथिवीं दातुकामोऽपि जीवंस्त्वं नैव मोक्ष्यसे।।

tvaṃ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍho nāvabudhyase| pṛthivīṃ dātukāmo'pi jīvaṃstvaṃ naiva mokṣyase||

Verse 67

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्। अथवा निहतोऽस्माभिर्व्रज लोकाननुत्तमान्।।

asmānvā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīmimām| athavā nihato'smābhirvraja lokānanuttamān||

Verse 68

आवयोर्जीवतो राजन्मयि च त्वयि च ध्रुवम्। संशयः सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति।।

āvayorjīvato rājanmayi ca tvayi ca dhruvam| saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye nau bhaviṣyati||

Verse 69

जीवितं त्वयि दुष्प्रापं मयि यत्परिवर्तते। जीवयेयमहं कामं न तु त्वं जीवितुं क्षमः।।

jīvitaṃ tvayi duṣprāpaṃ mayi yatparivartate| jīvayeyamahaṃ kāmaṃ na tu tvaṃ jīvituṃ kṣamaḥ||

Verse 70

दहने हि कृतो यत्नस्त्वयाऽस्मासु विशेषतः। आशीविषैर्विषैश्चापि जले जापि प्रवेशनैः। त्वया विनिकृता राजन्राज्यस्य हरणेन च।।

dahane hi kṛto yatnastvayā'smāsu viśeṣataḥ| āśīviṣairviṣaiścāpi jale jāpi praveśanaiḥ| tvayā vinikṛtā rājanrājyasya haraṇena ca||

Verse 71

अप्रियाणां च वचनैर्द्रौपद्याः कर्षणेन च। एतस्मात्कारणात्पाप जीवितं न विद्यते।।

apriyāṇāṃ ca vacanairdraupadyāḥ karṣaṇena ca| etasmātkāraṇātpāpa jīvitaṃ na vidyate||

Verse 72

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युध्यस्व युद्धे श्रेयो भविष्यति।।

uttiṣṭhottiṣṭha yudhyasva yuddhe śreyo bhaviṣyati||

Verse 73

एवं तु विविधा वाचो जययुक्ताः पुनःपुनः। कीर्तयन्ति स्म ते वीरास्तत्रतत्र जनाधिप।।

evaṃ tu vividhā vāco jayayuktāḥ punaḥpunaḥ| kīrtayanti sma te vīrāstatratatra janādhipa||