Adhyaya 2

Verse 1

धृतराष्ट्रेण सञ्जयस्य पुरतो दुर्योधनवचनानुस्मरणेन विलापः।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि शल्यवधपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः* ।। 2 ।।* = प्रक्षिप्तोध्यायः= पार्थेन निहते कर्णे पाण्डवभयात्पलायमानां सेनां निवर्त्य दुर्योधनस्य पुनर्युद्धोद्यमः।। 1 ।। [सञ्जय उवाच। शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान्क्षयः। कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम्।।

dhṛtarāṣṭreṇa sañjayasya purato duryodhanavacanānusmaraṇena vilāpaḥ|| 1 || vaiśampāyana uvāca| visṛṣṭāsvatha nārīṣu dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ| vilalāpa mahārāja duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ* || 2 ||* = prakṣiptodhyāyaḥ= pārthena nihate karṇe pāṇḍavabhayātpalāyamānāṃ senāṃ nivartya duryodhanasya punaryuddhodyamaḥ|| 1 || [sañjaya uvāca| śṛṇu rājannavahito yathāvṛtto mahānkṣayaḥ| kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam||

Verse 2

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनःपुनः। बहु सञ्चिन्तयित्वा तु सञ्जयं वाक्यमब्रवीत्।। निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना। विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अध्यायः।। केचित्सम्यक्प्रपश्यन्ति मूढास्तु न तथा परे इति ख.पाठः। सम्यगवेक्ष्य निपुणं विभाव्यापि मूढास्तथाभूतं तद्वचः केचिन्न पश्यन्तीति सम्बन्धः। तथाभूतं यथार्थम्।।

sadhūmamiva niḥśvasya karau dhunvanpunaḥpunaḥ| bahu sañcintayitvā tu sañjayaṃ vākyamabravīt|| nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā| vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi adhyāyaḥ|| kecitsamyakprapaśyanti mūḍhāstu na tathā pare iti kha.pāṭhaḥ| samyagavekṣya nipuṇaṃ vibhāvyāpi mūḍhāstathābhūtaṃ tadvacaḥ kecinna paśyantīti sambandhaḥ| tathābhūtaṃ yathārtham||

Verse 3

धृतराष्ट्र उवाच। अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे। क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै।। घोरे मनुष्यदेहानामाजौ नरवरक्षये। यत्तत्कर्णे हते पार्थः कसिंहनादमथाकरोत्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| aho bata mahadduḥkhaṃ yadahaṃ pāṇḍavānraṇe| kṣemiṇaścāvyayāṃścaiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai|| ghore manuṣyadehānāmājau naravarakṣaye| yattatkarṇe hate pārthaḥ kasiṃhanādamathākarot||

Verse 4

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम। यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा।। तदा तव सुतान्राजन्प्राविशत्सुमहद्भयम्।।

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama| yacchrutvā nihatānputrāndīryate na sahasradhā|| tadā tava sutānrājanprāviśatsumahadbhayam||

Verse 5

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च सञ्जय। अद्य चैव हताञ्श्रुत्वा दीर्यते मे भृशं मनः।। न सन्धातुमनीकानि न चैवाथ पराक्रमे। आसीद्बुद्धिर्हते कर्णे तव योधस्य कस्यचित्।।

cintayitvā vacasteṣāṃ bālakrīḍāṃ ca sañjaya| adya caiva hatāñśrutvā dīryate me bhṛśaṃ manaḥ|| na sandhātumanīkāni na caivātha parākrame| āsīdbuddhirhate karṇe tava yodhasya kasyacit||

Verse 6

अन्धत्वाद्यदि पुत्राणां न मे रूपिनिदर्शनम्। पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता।। वणिजो नावि भिन्नायामगाधे विप्लुवा इव। अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना।।

andhatvādyadi putrāṇāṃ na me rūpinidarśanam| putrasnehakṛtā prītirnityameteṣu dhāritā|| vaṇijo nāvi bhinnāyāmagādhe vipluvā iva| apāre pāramicchanto hate dvīpe kirīṭinā||

Verse 7

बालभावमतिक्रम्य यौवनस्थांश्च तानहम्। श्रियं प्राप्तांश्च ताञ्श्रुत्वा हृष्ट आसं तदाऽनघ।। सूतपुत्रो हते राजन्वित्रस्ताः शरविक्षताः। अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव।।

bālabhāvamatikramya yauvanasthāṃśca tānaham| śriyaṃ prāptāṃśca tāñśrutvā hṛṣṭa āsaṃ tadā'nagha|| sūtaputro hate rājanvitrastāḥ śaravikṣatāḥ| anāthā nāthamicchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva||

Verse 8

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हतैश्वर्यान्हतौजसः। न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः।। भग्नशृङ्गा इव वृषा शीर्णदंष्ट्रा इवोरगाः। प्रत्युपायाम सायाह्ने निर्जिताः सव्यसाचिना।।

tānadya nihatāñśrutvā hataiśvaryānhataujasaḥ| na labheyaṃ kvacicchāntiṃ putrādhibhirabhiplutaḥ|| bhagnaśṛṅgā iva vṛṣā śīrṇadaṃṣṭrā ivoragāḥ| pratyupāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā||

Verse 9

एह्येहि वत्स राजेन्द्र ममानाथस्य पुत्रक। त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्।। हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितैः शरैः। सूतपुत्रे हते राजन्पुत्रास्ते प्राद्रवंस्ततः।।

ehyehi vatsa rājendra mamānāthasya putraka| tvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmyahaṃ gatim|| hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ| sūtaputre hate rājanputrāste prādravaṃstataḥ||

Verse 10

कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान्। शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा।। विध्वस्तकवचनाः सर्वे कान्दिशीका विचेतसः। अन्योन्यमभिनिघ्नन्तो वीक्षमाणा भयाद्दिशः।।

kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālāṃstyaktvā tāta samāgatān| śeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā|| vidhvastakavacanāḥ sarve kāndiśīkā vicetasaḥ| anyonyamabhinighnanto vīkṣamāṇā bhayāddiśaḥ||

Verse 11

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा। अन्धं वृद्वं च मां वीर विहाय क्व नु यास्यसि।। मामेव नूनं बीभत्सुर्मामेव च वृकोदरः। अभियातीति मन्वानाः पेतुर्मम्लुश्च भारत।।

gatirbhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā| andhaṃ vṛdvaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu yāsyasi|| māmeva nūnaṃ bībhatsurmāmeva ca vṛkodaraḥ| abhiyātīti manvānāḥ peturmamluśca bhārata||

Verse 12

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजसु मानिता। कथं त्वं निहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः।। अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः। आरुह्य जवसम्पन्नाः पादातान्प्रजहुर्भयात्।।

sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā ca rājasu mānitā| kathaṃ tvaṃ nihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣvaparājitaḥ|| aśvānanye gajānanye rathānanye mahārathāḥ| āruhya javasampannāḥ pādātānprajahurbhayāt||

Verse 13

को नु मामुत्थितः काले ताततातेति वक्ष्यति। महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्।। कुञ्जरैः स्यन्दना भग्नाः सादिनश्च महारथैः। पदातिसङ्घाश्चाश्वौघैः पलायद्भिर्भृशं हताः।।

ko nu māmutthitaḥ kāle tātatāteti vakṣyati| mahārājeti satataṃ lokanātheti cāsakṛt|| kuñjaraiḥ syandanā bhagnāḥ sādinaśca mahārathaiḥ| padātisaṅghāścāśvaughaiḥ palāyadbhirbhṛśaṃ hatāḥ||

Verse 14

परिष्वज्य च कं कण्ठे स्नेहेन क्लिन्नलोचनः। अनुशास्ताऽस्मि कौरव्य तत्साधु वदमे वचः।। व्यालतस्करसङ्कीर्णे सार्थहीना यथा वने। तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे पदाऽभवन्।। सधूममिव अत्युष्णित्यर्थः।।

pariṣvajya ca kaṃ kaṇṭhe snehena klinnalocanaḥ| anuśāstā'smi kauravya tatsādhu vadame vacaḥ|| vyālataskarasaṅkīrṇe sārthahīnā yathā vane| tathā tvadīyā nihate sūtaputre padā'bhavan|| sadhūmamiva atyuṣṇityarthaḥ||

Verse 15

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक। भूयसी मम पृथ्वीयं तात पार्थस्य नो तथा।। हतारोहास्तथा नागाश्छिन्नहस्तास्तथाऽपरे। सर्वं पार्थमयं लोकमपश्यन्वै भयार्दिताः।।

nanu nāmāhamaśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka| bhūyasī mama pṛthvīyaṃ tāta pārthasya no tathā|| hatārohāstathā nāgāśchinnahastāstathā'pare| sarvaṃ pārthamayaṃ lokamapaśyanvai bhayārditāḥ||

Verse 16

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः। भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्लिकः।। तान्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान्भीमसेनभयार्दितान्। दुर्योधनोऽथ स्वं सूतं हाहाकृत्वैवमब्रवीत्।।

bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥ| bhūriśravāḥ somadatto mahārājaśca bāhlikaḥ|| tānprekṣya dravataḥ sarvānbhīmasenabhayārditān| duryodhano'tha svaṃ sūtaṃ hāhākṛtvaivamabravīt||

Verse 17

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः। बृहद्बलश्च क्राथश्च शकुनिश्चापि सौबलः।। नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्। जघने युध्यमानं मां तूर्णमश्वान्प्रचोदय।।

aśvatthāmā ca bhojaśca māgadhaśca mahābalaḥ| bṛhadbalaśca krāthaśca śakuniścāpi saubalaḥ|| nātikramiṣyate pārtho dhanuṣpāṇimavasthitam| jaghane yudhyamānaṃ māṃ tūrṇamaśvānpracodaya||

Verse 18

म्लेच्छाश्च शतसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह। सुदक्षिणश्च काम्भोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा।। समरे युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनञ्जयः। नोत्सहेताप्यतिक्रान्तुं वेलामिव महार्णवः।।

mlecchāśca śatasāhasrāḥ śakāśca yavanaiḥ saha| sudakṣiṇaśca kāmbhojastrigartādhipatistathā|| samare yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanañjayaḥ| notsahetāpyatikrāntuṃ velāmiva mahārṇavaḥ||

Verse 19

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः। श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्।। अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम्। निहत्य शिष्टाञ्शत्रूंश्च कर्णस्यानृण्यमाप्नुयाम्।।

bhīṣmaḥ pitāmahaścaiva bhāradvājo'tha gautamaḥ| śrutāyuścāśrutāyuśca śatāyuścāpi vīryavān|| adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram| nihatya śiṣṭāñśatrūṃśca karṇasyānṛṇyamāpnuyām||

Verse 20

जलसन्धोऽथार्ष्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः। अलम्बुसो वीरबाहुः सुबाहुश्च महारथः।। तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः। सूतो हेमपरिच्छन्नाञ्शनैरश्वानचोदयत्।।

jalasandho'thārṣyaśṛṅgī rākṣasaścāpyalāyudhaḥ| alambuso vīrabāhuḥ subāhuśca mahārathaḥ|| tacchrutvā kururājasya śūrāryasadṛśaṃ vacaḥ| sūto hemaparicchannāñśanairaśvānacodayat||

Verse 21

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम। मदर्थं प्रहरिष्यन्ति प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च।। गजाश्वरथहीनास्तु पादाताश्चैव मारिष। पञ्चविंशतिसाहस्राः प्राद्रवञ्शनकैरिव।।

ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama| madarthaṃ prahariṣyanti prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca|| gajāśvarathahīnāstu pādātāścaiva māriṣa| pañcaviṃśatisāhasrāḥ prādravañśanakairiva||

Verse 22

तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः। योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः।। तान्भीमसेनः सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। बलेन चतुरङ्गेण परिक्षिप्याहनच्छरैः।।

teṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ| yodhayiṣyāmyahaṃ pārthānpāñcālāṃścaiva sarvaśaḥ|| tānbhīmasenaḥ saṅkruddho dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ| balena caturaṅgeṇa parikṣipyāhanaccharaiḥ||

Verse 23

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे। सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्।। प्रत्ययुध्यंस्तु ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम्। पार्थपार्षतयोश्चान्ये जगृहुस्तत्र नामनी।।

cedīṃśca nṛpaśārdūla draupadeyāṃśca saṃyuge| sātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam|| pratyayudhyaṃstu te sarve bhīmasenaṃ sapārṣatam| pārthapārṣatayoścānye jagṛhustatra nāmanī||

Verse 24

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः सन्निवारणे। समरे पाण्डवेयानां सङ्क्रुद्धो ह्यभिधावताम्।। अक्रुध्यत रणे भीमस्तैर्मृधे प्रत्यवस्थितैः। सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं गदापाणिरयुध्यत।।

eko'pyeṣāṃ mahārāja samarthaḥ sannivāraṇe| samare pāṇḍaveyānāṃ saṅkruddho hyabhidhāvatām|| akrudhyata raṇe bhīmastairmṛdhe pratyavasthitaiḥ| so'vatīrya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇirayudhyata||

Verse 25

किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः। अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः।। न तान्रथस्थो भूमिष्ठान्धर्मापेक्षी वृकोदरः। योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यमुपाश्रितः।।

kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāśca pāṇḍavaiḥ| athavā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ|| na tānrathastho bhūmiṣṭhāndharmāpekṣī vṛkodaraḥ| yodhayāmāsa kaunteyo bhujavīryamupāśritaḥ||

Verse 26

योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे। कर्ण एको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्।। जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम्। न्यवधीत्तावकान्सर्वान्दण्डपाणिरिवान्तकः।।

yotsyante saha rājendra haniṣyanti ca tānmṛdhe| karṇa eko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavān|| jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām| nyavadhīttāvakānsarvāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ||

Verse 27

ते वै नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने।। पदातयो हि संरब्धास्त्यक्तजीवितबान्धवाः। भीममभ्यद्रवन्सङ्ख्ये पतङ्गा इव पावकम्।।

te vai nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane|| padātayo hi saṃrabdhāstyaktajīvitabāndhavāḥ| bhīmamabhyadravansaṅkhye pataṅgā iva pāvakam||

Verse 28

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः। न स सन्नह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः।। आसाद्य भीमसेनं ते संरब्धा युद्धदुर्मदाः। विनेदुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम्।।

yaśca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ| na sa sannahyate rājanniti māmabravīdvacaḥ|| āsādya bhīmasenaṃ te saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ| vineduḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam||

Verse 29

एवं च वदतः सूत बहुशो मम सन्निधौ। युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्‍डवान्रणे।। श्येनवद्व्यचरद्भीमः खङ्गेन गदया तथा। पञ्चविंशतिसाहस्रांस्तावकानां व्यपोथयत्।।

evaṃ ca vadataḥ sūta bahuśo mama sannidhau| yuktito hyanupaśyāmi nihatānpāṇ‍ḍavānraṇe|| śyenavadvyacaradbhīmaḥ khaṅgena gadayā tathā| pañcaviṃśatisāhasrāṃstāvakānāṃ vyapothayat||

Verse 30

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः। व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः।। हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः। धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस्तस्थौ महाबलः।।

teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ| vyāyacchamānāḥ samare kimanyadbhāgadheyataḥ|| hatvā tatpuruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ| dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya punastasthau mahābalaḥ||

Verse 31

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान्। शिखण्‍डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्।। धनञ्जयो रथानीकमन्वपद्यत वीर्यवान्।।

bhīṣmaśca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān| śikhaṇ‍ḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam|| dhanañjayo rathānīkamanvapadyata vīryavān||

Verse 32

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः। निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः।। माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः। जवेनाभ्यपतन्हृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम्।।

droṇaśca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥ| nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kimanyadbhāgadheyataḥ|| mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahābalaḥ| javenābhyapatanhṛṣṭā ghnanto dauryodhanaṃ balam||

Verse 33

कर्णश्च निहतः सङ्ख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबलः। भूरिश्रवा हतो पत्र सोमदत्तश्च संयुगे। बाह्लिकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः।। तस्याश्ववाहान्सुबहूंस्ते निहत्य शितैः शरैः। तमन्वधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमवर्तत।।

karṇaśca nihataḥ saṅkhye divyāstrajño mahābalaḥ| bhūriśravā hato patra somadattaśca saṃyuge| bāhlikaśca mahārāja kimanyadbhāgadheyataḥ|| tasyāśvavāhānsubahūṃste nihatya śitaiḥ śaraiḥ| tamanvadhāvaṃstvaritāstatra yuddhamavartata||

Verse 34

भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारदः। जयद्रथश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः।। ततो धनञ्जयो राजन्रथानीकमगाहत। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन्धनुः।।

bhagadatto hato yatra gajayuddhaviśāradaḥ| jayadrathaśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ|| tato dhanañjayo rājanrathānīkamagāhata| viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vyākṣipandhanuḥ||

Verse 35

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्च पौरवः। श्रुतायुश्चाश्रुतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः।। कृष्णसारथिमायान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम्। अर्जुनं चापि योद्वारं त्वदीयाः प्राद्रावन्भयात्।।

sudakṣiṇo hato yatra jalasandhaśca pauravaḥ| śrutāyuścāśrutāyuśca kimanyadbhāgadheyataḥ|| kṛṣṇasārathimāyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham| arjunaṃ cāpi yodvāraṃ tvadīyāḥ prādrāvanbhayāt||

Verse 36

महाबलस्तथा पाण्ड्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः। निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये किमन्यद्भागधेयतः।। विप्रहीनरथाश्वाश्च शरैश्च परिवारिताः। पञ्चविंशतिसाहस्राः पार्थमार्च्छन्पदातयः।।

mahābalastathā pāṇḍyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ| nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kimanyadbhāgadheyataḥ|| viprahīnarathāśvāśca śaraiśca parivāritāḥ| pañcaviṃśatisāhasrāḥ pārthamārcchanpadātayaḥ||

Verse 37

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः। उग्रायुधश्च विक्रान्तः प्रतिमानं धनुष्मताम्।। हत्वा तत्पुरुषानीकं पाञ्चालानां महारथः। भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात्प्रत्यदृश्यत।। परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेन क्लिन्नलोचनः। अनुशाधीति कौरव्य तत्साधु वद मे वचः इति झ.पाठः।।

bṛhadbalo hato yatra māgadhaśca mahābalaḥ| ugrāyudhaśca vikrāntaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām|| hatvā tatpuruṣānīkaṃ pāñcālānāṃ mahārathaḥ| bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirātpratyadṛśyata|| pariṣvajya ca māṃ kaṇṭhe snehena klinnalocanaḥ| anuśādhīti kauravya tatsādhu vada me vacaḥ iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 38

आवन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तश्च जनाधिपः। संशप्तकाश्च निहताः किमन्यद्भागधेयतः।। महाधनुर्धरः श्रीमानमित्रगणमर्दनः। पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशाः।।

āvantyo nihato yatra traigartaśca janādhipaḥ| saṃśaptakāśca nihatāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ|| mahādhanurdharaḥ śrīmānamitragaṇamardanaḥ| putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahāyaśāḥ||

Verse 39

अलम्बुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः। आर्ष्यशृङ्गिश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः।। पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम्। धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन्भयात्।।

alambusastathā rājanrākṣasaścāpyalāyudhaḥ| ārṣyaśṛṅgiśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ|| pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāravaradhvajam| dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravanbhayāt||

Verse 40

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः। म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः।। गान्धारराजं श्रीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ। अचिरात्प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी।।

nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥ| mlecchāśca bahusāhasrāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ|| gāndhārarājaṃ śrīghrāstramanusṛtya yaśasvinau| acirātpratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī||

Verse 41

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः। निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः।। चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च मारिष। हत्वा त्वदीयं सुमहत्सैन्यं शङ्खानथाधमन्।।

śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaśca mahābalaḥ| nihataḥ sabalo vīraḥ kimanyadbhāgadheyataḥ|| cekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāśca māriṣa| hatvā tvadīyaṃ sumahatsainyaṃ śaṅkhānathādhaman||

Verse 42

एते चान्ये च बहवः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः। राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः। निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः।। ते सर्वे तावकान्प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराङ्मुखान्। अभ्यधावन्त निघ्नन्तो वृषाञ्चित्वा वृषा इव।।

ete cānye ca bahavaḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ| rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ| nihatā bahavo yatra kimanyadbhāgadheyataḥ|| te sarve tāvakānprekṣya dravato vai parāṅmukhān| abhyadhāvanta nighnanto vṛṣāñcitvā vṛṣā iva||

Verse 43

यत्र शूरा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्वदुर्मदाः। बहवो निहताः सूत महेन्द्रसमविक्रमाः।। सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव पुत्रस्य पाण्डवः। अवस्थितं सव्यसाची चुक्रोध बलवन्नृप।।

yatra śūrā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yudvadurmadāḥ| bahavo nihatāḥ sūta mahendrasamavikramāḥ|| senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava putrasya pāṇḍavaḥ| avasthitaṃ savyasācī cukrodha balavannṛpa||

Verse 44

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र सञ्जय। निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः।। तत एनं शरै राजन्सहसा समवाकिरत्। रजसा चोद्गतेनाथ न स्म किञ्चन दृश्यते।।

nānādeśasamāvṛttāḥ kṣatriyā yatra sañjaya| nihatāḥ samare sarve kimanyadbhāgadheyataḥ|| tata enaṃ śarai rājansahasā samavākirat| rajasā codgatenātha na sma kiñcana dṛśyate||

Verse 45

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः। वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः।। अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले। दिशः सर्वा महाराज तावकाः प्राद्रवन्भयात्।।

putrāśca me vinihatāḥ pautrāścaiva mahābalāḥ| vayasyā bhrātaraścaiva kimanyadbhāgadheyataḥ|| andhakārīkṛte loke śarībhūte mahītale| diśaḥ sarvā mahārāja tāvakāḥ prādravanbhayāt||

Verse 46

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः। यस्तु भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः।। भज्यमानेषु सर्वेषु कुरुराजो विशाम्पते। परेषामात्मनश्चैव सैन्ये ते समुपाद्रवत्।।

bhāgadheyasamāyukto dhruvamutpadyate naraḥ| yastu bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ prāpnuyānnaraḥ|| bhajyamāneṣu sarveṣu kururājo viśāmpate| pareṣāmātmanaścaiva sainye te samupādravat||

Verse 47

अहं वियुक्तस्तैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह सञ्जय। कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः।। ततो दुर्योधनः सर्वानाजुहावाथ पाण्डवान्। युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा बलिः।।

ahaṃ viyuktastairbhāgyaiḥ putraiścaiveha sañjaya| kathamadya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ|| tato duryodhanaḥ sarvānājuhāvātha pāṇḍavān| yuddhāya bharataśreṣṭha devāniva purā baliḥ||

Verse 48

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो। सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये।। त एनमभिगर्जन्तं सहिताः समुपाद्रवन्। नानाशस्त्रसृजः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः।।

nānyadatra paraṃ manye vanavāsādṛte prabho| so'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhurjñātisaṃkṣaye|| ta enamabhigarjantaṃ sahitāḥ samupādravan| nānāśastrasṛjaḥ kruddhā bhartsayanto muhurmuhuḥ||

Verse 49

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते। इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य सञ्जय।। दुर्योधनोऽप्यसम्भ्रान्तस्तानरीन्व्यधमच्छरैः।।

na hi me'nyadbhavecchreyo vanābhyupagamādṛte| imāmavasthāṃ prāptasya lūnapakṣasya sañjaya|| duryodhano'pyasambhrāntastānarīnvyadhamaccharaiḥ||

Verse 50

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि। दुःशासनो विविंशश्च विकर्णश्च महाबलः।। तत्राद्भुतमपरश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्। यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरतिवर्तितुम्।।

duryodhano hato yatra śalyaśca nihato yudhi| duḥśāsano viviṃśaśca vikarṇaśca mahābalaḥ|| tatrādbhutamaparaśyāma tava putrasya pauruṣam| yadenaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekurativartitum||

Verse 51

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम्। एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम।। नातिदूरापयातं च कृतबुद्धि पलायने। दुर्योधनः स्वकं सैन्यमपश्यकद्भृशविक्षतम्।।

kathaṃ hi bhīmasenasya śroṣye'haṃ śabdamuttamam| ekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama|| nātidūrāpayātaṃ ca kṛtabuddhi palāyane| duryodhanaḥ svakaṃ sainyamapaśyakadbhṛśavikṣatam||

Verse 52

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च। दुःखशोकाभिसन्तप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः।। ततोऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मजः। हर्षयन्निव तान्योधांस्ततो वचनमब्रवीत्।।

asakṛdvadatastasya duryodhanavadhena ca| duḥkhaśokābhisantapto na śroṣye paruṣā giraḥ|| tato'vasthāpya rājendra kṛtabuddhistavātmajaḥ| harṣayanniva tānyodhāṃstato vacanamabravīt||

Verse 53

वैशम्पायन उवाच। एवं स शोकसन्तप्तः पार्थिवो हतबान्धवः। मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः।। न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च। यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः।।

vaiśampāyana uvāca| evaṃ sa śokasantaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥ| muhurmuhurmuhyamānaḥ putrādhibhirabhiplutaḥ|| na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca| yatra yātānna vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ||

Verse 54

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। दीर्घमुष्णं स निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्।। स्वल्पं चैव बलं तेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ। यदि सर्वेऽपि तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत्।।

vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ| dīrghamuṣṇaṃ sa niḥśvasya cintayitvā parābhavam|| svalpaṃ caiva balaṃ teṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau| yadi sarve'pi tiṣṭhāmo dhruvaṃ no vijayo bhavet||

Verse 55

दुःखेन महता राजन्सन्तप्तो भरतर्षभः। पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम्।। विप्लयातांस्तु वो भिन्नान्पाण्डवाः कृतकिल्पिषान्। अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयोः न समरे वधः।।

duḥkhena mahatā rājansantapto bharatarṣabhaḥ| punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchadyathātatham|| viplayātāṃstu vo bhinnānpāṇḍavāḥ kṛtakilpiṣān| anusṛtya haniṣyanti śreyoḥ na samare vadhaḥ||

Verse 56

धृतराष्ट्र उवाच। भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च पातितम्। सेनापतिं प्रणेतारं कमकुर्वत मामकाः।। सुखः साङ्ग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम्। मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| bhīṣmadroṇau hatau śrutvā sūtaputraṃ ca pātitam| senāpatiṃ praṇetāraṃ kamakurvata māmakāḥ|| sukhaḥ sāṅgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām| mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyamaśnute||

Verse 57

यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः। अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः।। शृण्वन्तु क्षत्रियाः सर्वे यावन्तोऽत्र समागताः। द्विषतो भीमसेनस्य वशमेष्यथ विद्रुताः।।

yaṃ yaṃ senāpraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥ| acireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ|| śṛṇvantu kṣatriyāḥ sarve yāvanto'tra samāgatāḥ| dviṣato bhīmasenasya vaśameṣyatha vidrutāḥ||

Verse 58

रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना। एवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम्।। पितामहैराचरितं न धर्मं हातुमर्हथ। नान्यत्कर्मास्ति पापीयः क्षत्रियस्य पलायनात्।।

raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā| evameva hato droṇaḥ sarveṣāmeva paśyatām|| pitāmahairācaritaṃ na dharmaṃ hātumarhatha| nānyatkarmāsti pāpīyaḥ kṣatriyasya palāyanāt||

Verse 59

एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान्। सराजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना।। न युद्वधर्माच्छ्रेयान्हि पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः। सुचिरेणार्जिताँलोकान्सद्यो युद्धात्समश्नुते।।

evameva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavān| sarājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā|| na yudvadharmācchreyānhi panthāḥ svargasya kauravāḥ| sucireṇārjitā~lokānsadyo yuddhātsamaśnute||

Verse 60

पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना। दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति।। तस्य तद्वचनं राज्ञः पूजयित्वा महारथाः। पुनरेवाभ्यवर्तन्त क्षत्रियाः पाण्डवान्प्रति। पराजयममृष्यन्त कृतचित्ताश्च विक्रमे।।

pūrvamevāhamukto vai vidureṇa mahātmanā| duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati|| tasya tadvacanaṃ rājñaḥ pūjayitvā mahārathāḥ| punarevābhyavartanta kṣatriyāḥ pāṇḍavānprati| parājayamamṛṣyanta kṛtacittāśca vikrame||

Verse 61

केचिन्न सम्यक्पश्यन्ति मूढाः सम्यगवेक्ष्य च। तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म तत्।। ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव सुदारुणम्। तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम्।। प्रतिमानं केतुभूतः।।

kecinna samyakpaśyanti mūḍhāḥ samyagavekṣya ca| tadidaṃ mama mūḍhasya tathābhūtaṃ vacaḥ sma tat|| tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punareva sudāruṇam| tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam|| pratimānaṃ ketubhūtaḥ||

Verse 62

यदब्रवीत्स धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान्। तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनाः।। युधिष्ठिरपुरोगांश्च सर्वसैन्येन पाण्डवान्। अन्वधावन्महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव।।]

yadabravītsa dharmātmā viduro dīrghadarśivān| tattathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādināḥ|| yudhiṣṭhirapurogāṃśca sarvasainyena pāṇḍavān| anvadhāvanmahārāja putro duryodhanastava||]

Verse 63

दैवोपहतचित्तेन यन्मयाऽनुष्ठितं पुरा। अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः।।

daivopahatacittena yanmayā'nuṣṭhitaṃ purā| anayasya phalaṃ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ||

Verse 64

को वा मुखमनीकानामासीत्कर्णो निपातिते। अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी।।

ko vā mukhamanīkānāmāsītkarṇo nipātite| arjunaṃ vāsudevaṃ ca ko vā pratyudyayau rathī||

Verse 65

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे। वामं च योद्वुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः।।

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyuge| vāmaṃ ca yodvukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ||

Verse 66

कथं च वः समेतानां मद्रराजो महारथः। निहतः पाण्डवैः सङ्ख्ये पुत्रो वा मम सञ्जय।।

kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājo mahārathaḥ| nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye putro vā mama sañjaya||

Verse 67

ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम्। यथा च निहतः सङ्ख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम।।

brūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayam| yathā ca nihataḥ saṅkhye putro duryodhano mama||

Verse 68

पाञ्चालाश्च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः। धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः।।

pāñcālāśca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ| dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ||

Verse 69

पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ माधवौ युधि। कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः।।

pāṇḍavāśca yathā muktāstathobhau mādhavau yudhi| kṛpaśca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ||

Verse 70

यद्यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च साम्प्रतम्। अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि सञ्जय।।

yadyathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāmpratam| akhilaṃ śrotumicchāmi kuśalo hyasi sañjaya||