Adhyaya 29

Verse 1

पाण्डवैर्निहतसहायस्य दुर्योधनस्य गदामादाय ह्रदं प्रति प्रस्थानम्।। 1 ।। सञ्जयसंहारायासिमुद्यच्छता सात्यकिना व्यासवचनात्तद्विमोचनम्।। 2 ।। हास्तिनपुरं गच्छतः सञ्जयस्य मध्येमार्गं दुर्योधनदर्शनम्।। 3 ।। तेन तस्मिन्धृतराष्ट्राय स्ववृत्तान्तनिवेदनचोदनपूर्वकं ह्रदं प्रविश्य मायया जलस्तम्भनम्।। 4 ।। तत्रागतैर्द्रौणिकृपकृतवर्मभिः सञ्जयाद्दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशं विज्ञाय विलप्य पुनः शिबिरगमनम्।। 5 ।। ततो वृद्धपरिजनैर्युयुत्सुना च राजदाराणां नगरप्रापणम्।। 6 ।। धृतराष्ट्र उवाच। निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते। पाण्डवानां बले सूत किन्नु शेषमभूत्तदा।।

pāṇḍavairnihatasahāyasya duryodhanasya gadāmādāya hradaṃ prati prasthānam|| 1 || sañjayasaṃhārāyāsimudyacchatā sātyakinā vyāsavacanāttadvimocanam|| 2 || hāstinapuraṃ gacchataḥ sañjayasya madhyemārgaṃ duryodhanadarśanam|| 3 || tena tasmindhṛtarāṣṭrāya svavṛttāntanivedanacodanapūrvakaṃ hradaṃ praviśya māyayā jalastambhanam|| 4 || tatrāgatairdrauṇikṛpakṛtavarmabhiḥ sañjayādduryodhanasya hradapraveśaṃ vijñāya vilapya punaḥ śibiragamanam|| 5 || tato vṛddhaparijanairyuyutsunā ca rājadārāṇāṃ nagaraprāpaṇam|| 6 || dhṛtarāṣṭra uvāca| nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte| pāṇḍavānāṃ bale sūta kinnu śeṣamabhūttadā||

Verse 2

एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि सञ्जय। यच्च दुर्योधनो मानी कृतवांस्तनयो मम। वलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः।।

etanme pṛcchato brūhi kuśalo hyasi sañjaya| yacca duryodhano mānī kṛtavāṃstanayo mama| valakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ||

Verse 3

सञ्जय उवाच। रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च। पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनामयुतानि च।।

sañjaya uvāca| rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca| pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāmayutāni ca||

Verse 4

एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां मह्रद्बलम्। परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः।।

etaccheṣamabhūdrājanpāṇḍavānāṃ mahradbalam| parigṛhya hi yadyuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ||

Verse 5

एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः। नापश्यत्समरे कञ्चित्सहायं रथिनां वरः।।

ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥ| nāpaśyatsamare kañcitsahāyaṃ rathināṃ varaḥ||

Verse 6

नर्दमानान्परान्दृष्ट्वा स्वबलस्य च सङ्क्षयम्। दृष्ट्वा भरतशार्दूलः कश्मलेनाभिसंवृतः। हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रावद्भयात्।।

nardamānānparāndṛṣṭvā svabalasya ca saṅkṣayam| dṛṣṭvā bharataśārdūlaḥ kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ| hataṃ svahayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādrāvadbhayāt||

Verse 7

एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव। गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम्।।

ekādaśacamūbhartā putro duryodhanastava| gadāmādāya tejasvī padātiḥ prasthito hradam||

Verse 8

नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः। सस्मार वचनं क्षत्रुर्धर्मशीलस्य धीमतः।।

nātidūraṃ tato gatvā padbhyāmeva narādhipaḥ| sasmāra vacanaṃ kṣatrurdharmaśīlasya dhīmataḥ||

Verse 9

इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्ट्वान्पुरा। मह्रद्व्सनमस्माकं क्षत्रियाणां च सर्वशः।।

idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭvānpurā| mahradvsanamasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 10

एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः। दुःखसन्तप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम्।।

evaṃ vicintayānastu pravivikṣurhradaṃ nṛpaḥ| duḥkhasantaptahṛdayo dṛṣṭvā rājanbalakṣayam||

Verse 11

दशैकाक्षौहिणीभर्ता तदा दुर्योधनोऽपि सन्। प्राप्तवान्व्यसनं तीव्रं दैवं हि बलवत्तरम्।।

daśaikākṣauhiṇībhartā tadā duryodhano'pi san| prāptavānvyasanaṃ tīvraṃ daivaṃ hi balavattaram||

Verse 12

पाण्डवास्तु महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति।।

pāṇḍavāstu mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ| abhyadravanta saṅkruddhāstava rājanbalaṃ prati||

Verse 13

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम्। सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः।।

śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ balānāmabhigarjatām| saṅkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanañjayaḥ||

Verse 14

तान्हत्वा निशितैर्वाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः। रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत।।

tānhatvā niśitairvāṇaiḥ sāmātyānsaha bandhubhiḥ| rathe śvetahaye tiṣṭhannarjuno bahvaśobhata||

Verse 15

सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे। महावनमिव च्छिन्नमभवत्तावकं बलम्।।

subalasya hate putre savājirathakuñjare| mahāvanamiva cchinnamabhavattāvakaṃ balam||

Verse 16

अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह। नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत।।

anekaśatasāhasre bale duryodhanasya ha| nānyo mahāratho rājañjīvamāno vyadṛśyata||

Verse 17

द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः। कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात्।।

droṇaputrādṛte vīrāttathaiva kṛtavarmaṇaḥ| kṛpācca gautamādrājanpārthivācca tavātmajāt||

Verse 18

धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत्। किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता।।

dhṛṣṭadyumnastu māṃ dṛṣṭvā hasansātyakimabravīt| kimanena gṛhītena nānenārtho'sti jīvatā||

Verse 19

धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः। उद्यम्य निशितं खङ्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा।।

dhṛṣṭadyumnavacaḥ śrutvā śinernaptā mahārathaḥ| udyamya niśitaṃ khaṅgaṃ hantuṃ māmudyatastadā||

Verse 20

तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्। मुच्यतां सञ्जयो जीवन्न हन्तव्यः कथञ्चन।।

tamāgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt| mucyatāṃ sañjayo jīvanna hantavyaḥ kathañcana||

Verse 21

द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः। ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय।।

dvaipāyanavacaḥ śrutvā śinernaptā kṛtāñjaliḥ| tato māmabravīnmuktvā svasti sañjaya sādhaya||

Verse 22

अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः। प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः।।

anujñātastvahaṃ tena nyastavarmā nirāyudhaḥ| prātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhirokṣitaḥ||

Verse 23

क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम्। एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम्।।

krośamātramapakrāntaṃ gadāpāṇimavasthitam| ekaṃ duryodhanaṃ rājannapaśyaṃ bhṛśavikṣatam||

Verse 24

स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम्। उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम्।।

sa tu māmaśrupūrṇākṣo nāśaknodabhivīkṣitum| upapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tathā dīnamavasthitam||

Verse 25

तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे। मुहूर्तं नाशकं वक्तुमतिदुःखपरिप्लुतः।।

taṃ cāhamapi śocantaṃ dṛṣṭvaikākinamāhave| muhūrtaṃ nāśakaṃ vaktumatiduḥkhapariplutaḥ||

Verse 26

यस्य मूर्धाभिषिक्तानां सहस्रमणिमौलिनाम्। आहृत्य च करं सर्वं स्वस्य वेश्म समागतम्।।

yasya mūrdhābhiṣiktānāṃ sahasramaṇimaulinām| āhṛtya ca karaṃ sarvaṃ svasya veśma samāgatam||

Verse 27

चतुःसागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता। कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा।।

catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā| karṇenaikena yasyārthe karamāhāritā purā||

Verse 28

यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनैव प्रसारिता। नाभवद्यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञः प्रशासतः।।

yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇenaiva prasāritā| nābhavadyasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ||

Verse 29

आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम्। अन्वपालयदैश्वर्यात्कुबेरमपि नास्मरत्।। अहमेकोऽवशिष्टस्तु इति क.पाठः।।

āsīno hāstinapure kṣemaṃ rājyamakaṇṭakam| anvapālayadaiśvaryātkuberamapi nāsmarat|| ahameko'vaśiṣṭastu iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 30

भवनाद्भवनं राजन्प्रयातुं पृथिवीपते। देवालयप्रदेशे च पन्था यस्य हिरण्मयः।।

bhavanādbhavanaṃ rājanprayātuṃ pṛthivīpate| devālayapradeśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ||

Verse 31

पताकावृतसूर्यांशुतोरणोच्छ्रितशोभिताः। प्रयाणे पृथिवीभर्तुर्धन्यानामभवन्गृहाः।।

patākāvṛtasūryāṃśutoraṇocchritaśobhitāḥ| prayāṇe pṛthivībharturdhanyānāmabhavangṛhāḥ||

Verse 32

आरुह्यैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली। विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपते।।

āruhyairāvataprakhyaṃ nāgamindrasamo balī| vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpate||

Verse 33

तं भृशक्षतसर्वाङ्गं पद्ध्यामेव धरातले। तिष्ठन्तमेकं दृष्ट्वा तु ममाभूत्क्लेश उत्तमः।।

taṃ bhṛśakṣatasarvāṅgaṃ paddhyāmeva dharātale| tiṣṭhantamekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūtkleśa uttamaḥ||

Verse 34

तस्य चैवंविधस्याद्य जगन्नाथस्य भूपते। आपदप्रतिमैवाभूद्बलीयान्विधिरेव हि।।

tasya caivaṃvidhasyādya jagannāthasya bhūpate| āpadapratimaivābhūdbalīyānvidhireva hi||

Verse 35

ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा। द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे।।

tato'smai tadahaṃ sarvamuktavāngrahaṇaṃ tadā| dvaipāyanaprasādācca jīvato mokṣamāhave||

Verse 36

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम्। भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः।।

sa muhūrtamiva dhyātvā pratilabhya ca cetanām| bhrātṝṃśca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ||

Verse 37

तस्मै तदहमाचक्षे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान्। भ्रातॄश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम्।।

tasmai tadahamācakṣe sarvaṃ pratyakṣadarśivān| bhrātṝśca nihatānsarvānsainyaṃ ca vinipātitam||

Verse 38

त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप। इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि ह्रदप्रवेशपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः।। 29 ।।

trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭāstāvakānāṃ narādhipa| iti prasthānakāle māṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi hradapraveśaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe ekonatriṃśo'dhyāyaḥ|| 29 ||

Verse 39

स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः। असौ मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत।। हतो दुर्योधन इति क.पाठः।।

sa dīrghamiva niḥśvasya pratyavekṣya punaḥ punaḥ| asau māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putraste paryabhāṣata|| hato duryodhana iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 40

त्वदन्यो नेह सङ्ग्रामे कश्चिज्जीवति सञ्जय। द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्‍डवाः।।

tvadanyo neha saṅgrāme kaścijjīvati sañjaya| dvitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāśca pāṇ‍ḍavāḥ||

Verse 41

ब्रूयाः सञ्जय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्। दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत।।

brūyāḥ sañjaya rājānaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram| duryodhanastava sutaḥ praviṣṭo hradamityuta||

Verse 42

सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च। पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः।।

suhṛdbhistādṛśairhīnaḥ putrairbhrātṛbhireva ca| pāṇḍavaiśca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ||

Verse 43

आचक्षीथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात्। आस्मिंस्तोयह्रदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम्।।

ācakṣīthāḥ sarvamidaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavāt| āsmiṃstoyahrade guptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatam||

Verse 44

एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं महाह्रदम्। अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः।।

evamuktvā mahārāja prāviśattaṃ mahāhradam| astambhayata toyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ||

Verse 45

तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान्। अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः।।

tasminhradaṃ praviṣṭe tu trīnrathāñśrāntavāhanān| apaśyaṃ sahitānekastaṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ||

Verse 46

कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम्। भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान्।।

kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ drauṇiṃ ca rathināṃ varam| bhojaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāñśaravikṣatān||

Verse 47

ते सर्वं मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वाननोदयन्। उपयाय तु मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि सञ्जय।।

te sarvaṃ māmabhiprekṣya tūrṇamaśvānanodayan| upayāya tu māmūcurdiṣṭyā jīvasi sañjaya||

Verse 48

अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम्। कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय।।

apṛcchaṃścaiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipam| kaccidduryodhano rājā sa no jīvati sañjaya||

Verse 49

आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम्। तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत्।।

ākhyātavānahaṃ tebhyastadā kuśalinaṃ nṛpam| taccaiva sarvamācakṣaṃ yanmāṃ duryodhano'bravīt||

Verse 50

ह्रदं चैवाहमाचक्षं यं प्रविष्टो नराधिपः। अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम।।

hradaṃ caivāhamācakṣaṃ yaṃ praviṣṭo narādhipaḥ| aśvatthāmā tu tadrājanniśamya vacanaṃ mama||

Verse 51

तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत्। अहो धिक्स न जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिप। पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान्।।

taṃ hradaṃ vipulaṃ prekṣya karuṇaṃ paryadevayat| aho dhiksa na jānāti jīvato'smānnarādhipa| paryāptā hi vayaṃ tena saha yodhayituṃ parān||

Verse 52

ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः। प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे।।

te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥ| prādravanrathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutānraṇe||

Verse 53

ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम्। सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः।।

te tu māṃ rathamāropya kṛpasya supariṣkṛtam| senāniveśamājagmurhataśeṣāstrayo rathāḥ||

Verse 54

तत्र गुल्माः परिक्षिप्ताः सूर्ये चास्तमिते सति। सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम्।।

tatra gulmāḥ parikṣiptāḥ sūrye cāstamite sati| sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayam||

Verse 55

ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः। राजदारानुपादाय पययुर्नगरं प्रति।।

tato vṛddhā mahārāja yoṣitāṃ rakṣiṇo narāḥ| rājadārānupādāya payayurnagaraṃ prati||

Verse 56

तत्र विक्रोशमानानां रुदतीनां च सर्वशः। प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसङ्क्षयम्।।

tatra vikrośamānānāṃ rudatīnāṃ ca sarvaśaḥ| prādurāsīnmahāñśabdaḥ śrutvā tadbalasaṅkṣayam||

Verse 57

ततस्ता योषितो राजन्रुदन्त्यो वै मुहुर्मुहुः। कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम्।।

tatastā yoṣito rājanrudantyo vai muhurmuhuḥ| kurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam||

Verse 58

आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत। लुलुचुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्रतत्र ह।।

ājaghnuḥ karajaiścāpi pāṇibhiśca śirāṃsyuta| lulucuśca tadā keśānkrośantyastatratatra ha||

Verse 59

हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च। शोचन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशाम्पते।।

hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṃsi ca| śocantyastatra ruruduḥ krandamānā viśāmpate||

Verse 60

ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः। राजदारानुपामन्त्र्य प्रययुर्नगरं प्रति।।

tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā bhṛśāturāḥ| rājadārānupāmantrya prayayurnagaraṃ prati||

Verse 61

वेत्रव्यासक्तहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशाम्पते। शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च। समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः।।

vetravyāsaktahastāśca dvārādhyakṣā viśāmpate| śayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti ca| samādāya yayustūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ||

Verse 62

आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे पुनः। स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति।।

āsthāyāśvatarīyuktānsyandanānapare punaḥ| svānsvāndārānupādāya prayayurnagaraṃ prati||

Verse 63

अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु। ददृशुस्ता महाराज जना याताः पुरं प्रति।।

adṛṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasu| dadṛśustā mahārāja janā yātāḥ puraṃ prati||

Verse 64

ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः। प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वपतिबान्धवाः।।

tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumāryasamanvitāḥ| prayayurnagaraṃ tūrṇaṃ hatasvapatibāndhavāḥ||

Verse 65

आगोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति। ययुर्मनुष्याः सम्भ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः।।

āgopālāvipālebhyo dravanto nagaraṃ prati| yayurmanuṣyāḥ sambhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ||

Verse 66

अपिचैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम्। प्रेक्षमाणास्तदाऽन्योन्यमाधावन्नगरं प्रति।।

apicaiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyo'bhūtsudāruṇam| prekṣamāṇāstadā'nyonyamādhāvannagaraṃ prati||

Verse 67

तस्मिंस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे। युयुत्सुः शोकसम्मूढः प्राप्तकालमचिन्तयत्।।

tasmiṃstathā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇe| yuyutsuḥ śokasammūḍhaḥ prāptakālamacintayat||

Verse 68

जितो दुर्योधनः सङ्ख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः। एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः।।

jito duryodhanaḥ saṅkhye pāṇḍavairbhīmavikramaiḥ| ekādaśacamūbhartā bhrātaraścāsya sūditāḥ||

Verse 69

हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरः सराः। अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया।।

hatāśca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥ sarāḥ| ahameko vimuktastu bhāgyayogādyadṛcchayā||

Verse 70

विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराद्वै समन्ततः। [इतस्ततः पलायन्ते हतनाथा हतौजसः।।

vidrutāni ca sarvāṇi śibirādvai samantataḥ| [itastataḥ palāyante hatanāthā hataujasaḥ||

Verse 71

अदृष्टपूर्वा दुःखार्ता भयव्याकुललोचनाः। हरिणा इव वित्रस्ता वीक्षमाणा दिशो दश]।।

adṛṣṭapūrvā duḥkhārtā bhayavyākulalocanāḥ| hariṇā iva vitrastā vīkṣamāṇā diśo daśa]||

Verse 72

दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः। राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति। प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो।।

duryodhanasya sacivā ye kecidavaśeṣitāḥ| rājadārānupādāya prayayurnagaraṃ prati| prāptakālamahaṃ manye praveśaṃ taiḥ saha prabho||

Verse 73

युधिष्ठिरमनुज्ञाय वासूदेवं तथैव च। एतमर्थं महाबाहुरुभयोः सन्न्यवेदयत्।।

yudhiṣṭhiramanujñāya vāsūdevaṃ tathaiva ca| etamarthaṃ mahābāhurubhayoḥ sannyavedayat||

Verse 74

तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता। परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत्।।

tasya prīto'bhavadrājā nityaṃ karuṇaveditā| pariṣvajya mahābāhurvaiśyāputraṃ vyasarjayat||

Verse 75

ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत्। संवाहयितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति।।

tataḥ sa rathamāsthāya drutamaśvānacodayat| saṃvāhayitavāṃścāpi rājadārānpuraṃ prati||

Verse 76

तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे। प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः।।

taiścaiva sahitaḥ kṣipramastaṃ gacchati bhāskare| praviṣṭo hāstinapuraṃ bāṣpakaṇṭho'śrulocanaḥ||

Verse 77

अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम्। राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम्।।

apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulocanam| rājñaḥ samīpānniṣkrāntaṃ śokopahatacetasam||

Verse 78

तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम्।।

tamabravītsatyadhṛtiḥ praṇataṃ tvagrataḥ sthitam||

Verse 79

विदुर उवाच। दिष्ट्या कुरुक्षये वृत्ते अस्मिंस्त्वं पुत्र जीवसि। विना राज्ञः पर्वेशार्द्वै किमसि त्वमिहागतः। एतद्वै कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय।।

vidura uvāca| diṣṭyā kurukṣaye vṛtte asmiṃstvaṃ putra jīvasi| vinā rājñaḥ parveśārdvai kimasi tvamihāgataḥ| etadvai kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya||

Verse 80

युयुत्सुरुवाच। निहते शकुनौ तत्र सज्ञातिसुतबान्धवे। हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः। स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात्।।

yuyutsuruvāca| nihate śakunau tatra sajñātisutabāndhave| hataśeṣaparīvāro rājā duryodhanastataḥ| svakaṃ sa hayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādravadbhayāt||

Verse 81

अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात्। भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रावन्नगरं प्रति।।

apakrānte tu nṛpatau skandhāvāraniveśanāt| bhayavyākulitaṃ sarvaṃ prādrāvannagaraṃ prati||

Verse 82

ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वतः। वाहनेषु समारोप्य अध्यक्षाः प्राद्रावन्भयात्।।

tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātṝṇāṃ cāsya sarvataḥ| vāhaneṣu samāropya adhyakṣāḥ prādrāvanbhayāt||

Verse 83

ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम्। प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षन्लोकस्य वाच्यताम्।।

tato'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavam| praviṣṭo hāstinapuraṃ rakṣanlokasya vācyatām||

Verse 84

सञ्जय उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम्। प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्। अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यमब्रवीत्।।

sañjaya uvāca| etacchrutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitam| prāptakālamiti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit| apūjayadameyātmā yuyutsuṃ vākyamabravīt||

Verse 85

प्राप्तकालमिदं सर्वं ब्रुवता भरतक्षये। [रक्षितः कुलधर्मश्च सानुक्रोशतया त्वया।।

prāptakālamidaṃ sarvaṃ bruvatā bharatakṣaye| [rakṣitaḥ kuladharmaśca sānukrośatayā tvayā||

Verse 86

दिष्ठ्या त्वामिह सङ्ग्राम दस्माद्वीरक्षयात्पुरम्। समागतमपश्याम ह्यंशुमन्तमिव प्रजाः।।

diṣṭhyā tvāmiha saṅgrāma dasmādvīrakṣayātpuram| samāgatamapaśyāma hyaṃśumantamiva prajāḥ||

Verse 87

अन्धस्यं नृपतेर्यष्टिर्लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः। बहुशो याच्यमानस्य दैवोपहतचेतसः। त्वमेको व्यसनार्तस्य ध्रियसे पुत्र सर्वथा]।।

andhasyaṃ nṛpateryaṣṭirlubdhasyādīrghadarśinaḥ| bahuśo yācyamānasya daivopahatacetasaḥ| tvameko vyasanārtasya dhriyase putra sarvathā]||

Verse 88

अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम्। एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः साश्रुलोचनः। युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम्।।

adya tvamiha viśrāntaḥ śvo'bhigantā yudhiṣṭhiram| etāvaduktvā vacanaṃ viduraḥ sāśrulocanaḥ| yuyutsuṃ samanujñāpya praviveśa nṛpakṣayam||

Verse 89

[पौरजानपदैर्दुःखाद्धाहेति भृशनादितम्। निरानन्दं गतश्रीकं हृताराममिवाशयम्। शून्यरूपमपध्वस्तं दुःखाद्दुःखतरोऽभवत्।।

[paurajānapadairduḥkhāddhāheti bhṛśanāditam| nirānandaṃ gataśrīkaṃ hṛtārāmamivāśayam| śūnyarūpamapadhvastaṃ duḥkhādduḥkhataro'bhavat||

Verse 90

विदुरः सर्वधर्मज्ञो विक्लवेनान्तरात्मना। विवेश नगरे राजन्निशश्वास शनैः शनैः।।

viduraḥ sarvadharmajño viklavenāntarātmanā| viveśa nagare rājanniśaśvāsa śanaiḥ śanaiḥ||

Verse 91

युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा। वन्द्यमानः स्वकैश्चापि नाभ्यनन्दत्सुदुःखितः। चिन्तयानः क्षयं तीव्रं भरतानां परस्परम्।।

yuyutsurapi tāṃ rātriṃ svagṛhe nyavasattadā| vandyamānaḥ svakaiścāpi nābhyanandatsuduḥkhitaḥ| cintayānaḥ kṣayaṃ tīvraṃ bharatānāṃ parasparam||