Adhyaya 26

Verse 1

कृष्णार्जुनयोः संवादः।। 1 ।। सङ्कुलयुद्धम्।। 2 ।। भीमेन सुदर्शननाम्नो दुर्योधनानुजस्य वधः।। 3 ।। सञ्जय उवाच। दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः। हतशेषौ तदा सङ्ख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ।।

kṛṣṇārjunayoḥ saṃvādaḥ|| 1 || saṅkulayuddham|| 2 || bhīmena sudarśananāmno duryodhanānujasya vadhaḥ|| 3 || sañjaya uvāca| duryodhano mahārāja sudarśaścāpi te sutaḥ| hataśeṣau tadā saṅkhye vājimadhye vyavasthitau||

Verse 2

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम्। उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्।।

tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā vājimadhye vyavasthitam| uvāca devakīputraḥ kuntīputraṃ dhanañjayam||

Verse 3

शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः। गृहीत्वा सञ्जयं चासौ निवृत्तः शिनिपुङ्गवः।।

śatravo hatabhūyiṣṭhā jñātayaḥ paripālitāḥ| gṛhītvā sañjayaṃ cāsau nivṛttaḥ śinipuṅgavaḥ||

Verse 4

परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत। योधयित्वा रणे पापान्धार्तराष्ट्रान्सहानुगान्।।

pariśrāntaśca nakulaḥ sahadevaśca bhārata| yodhayitvā raṇe pāpāndhārtarāṣṭrānsahānugān||

Verse 5

दुर्योधनमतिक्रम्य त्रय एते व्यवस्थिन्ताः। कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः।।

duryodhanamatikramya traya ete vyavasthintāḥ| kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiścaiva mahārathaḥ||

Verse 6

असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः। दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः।।

asau tiṣṭhati pāñcālyaḥ śriyā paramayā yutaḥ| duryodhanabalaṃ hatvā saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ||

Verse 7

असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः। छत्रेण ध्रियामणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः।।

asau duryodhanaḥ pārtha vājimadhye vyavasthitaḥ| chatreṇa dhriyāmaṇena prekṣamāṇo muhurmuhuḥ||

Verse 8

प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः। एनं हत्वा शितैर्बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि।।

prativyūhya balaṃ sarvaṃ raṇamadhye vyavasthitaḥ| enaṃ hatvā śitairbāṇaiḥ kṛtakṛtyo bhaviṣyasi||

Verse 9

गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तमरिन्दम। यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधन्सम्।।

gajānīkaṃ hataṃ dṛṣṭvā tvāṃ ca prāptamarindama| yāvanna vidravantyete tāvajjahi suyodhansam||

Verse 10

यातु कश्चित्तुं पाञ्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति। परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी।।

yātu kaścittuṃ pāñcālyaṃ kṣipramāgamyatāmiti| pariśrāntabalastāta naiṣa mucyeta kilbiṣī||

Verse 11

हत्वा तव बलं सर्वं सङ्ग्रमे धृतराष्ट्रजः। जितान्पाण्डुसुतान्प्रत्वा रूपं धारयते महत्।।

hatvā tava balaṃ sarvaṃ saṅgrame dhṛtarāṣṭrajaḥ| jitānpāṇḍusutānpratvā rūpaṃ dhārayate mahat||

Verse 12

निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः। ध्रुवमेष्यति सङ्ग्रमे वधायैवात्मनो नृपः।।

nihataṃ svabalaṃ dṛṣṭvā pīḍitaṃ cāpi pāṇḍavaiḥ| dhruvameṣyati saṅgrame vadhāyaivātmano nṛpaḥ||

Verse 13

एवमुक्तः फल्गुनस्तु कृष्णं वचनमब्रवीत्। धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन माधव। यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य नभविष्यतः।।

evamuktaḥ phalgunastu kṛṣṇaṃ vacanamabravīt| dhṛtarāṣṭrasutāḥ sarve hatā bhīmena mādhava| yāvetāvāsthitau kṛṣṇa tāvadya nabhaviṣyataḥ||

Verse 14

हतो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः। मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः।।

hato bhīṣmo hato droṇaḥ karṇo vaikartano hataḥ| madrarājo hataḥ śalyo hataḥ kṛṣṇa jayadrathaḥ||

Verse 15

हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च। रथानां तु शते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन। दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः।।

hayāḥ pañcaśatāḥ śiṣṭāḥ śakuneḥ saubalasya ca| rathānāṃ tu śate śiṣṭe dve eva tu janārdana| dantināṃ ca śataṃ sāgraṃ trisāhasrāḥ padātayaḥ||

Verse 16

अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा। उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः।।

aśvatthāmā kṛpaścaiva trigartādhipatistathā| ulūkaḥ śakuniścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ||

Verse 17

एतद्बलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव। मोक्षो न नूनं कालात्तु विद्यते भुवि कस्यचित्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे षड्विंशोऽध्यायः।। 26 ।।

etadbalamabhūccheṣaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava| mokṣo na nūnaṃ kālāttu vidyate bhuvi kasyacit|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ|| 26 ||

Verse 18

तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम्। अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति। न हि मे मोक्ष्यते कश्चित्परेषामिह चिन्तये।।

tathā vinihate sainye paśya duryodhanaṃ sthitam| adyāhnā hi mahārājo hatāmitro bhaviṣyati| na hi me mokṣyate kaścitpareṣāmiha cintaye||

Verse 19

ये त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति मदोत्कटाः। तान्वै सर्वान्हनिष्यामि यद्यपि स्युरमानुषाः।।

ye tvadya samaraṃ kṛṣṇa na hāsyanti madotkaṭāḥ| tānvai sarvānhaniṣyāmi yadyapi syuramānuṣāḥ||

Verse 20

अद्य युद्धे समुत्पन्नं दीर्घं राज्ञः प्रजागरम्। अपनेष्यामि गान्धारिं घातयित्वा शितैः शरैः।।

adya yuddhe samutpannaṃ dīrghaṃ rājñaḥ prajāgaram| apaneṣyāmi gāndhāriṃ ghātayitvā śitaiḥ śaraiḥ||

Verse 21

निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः। सभायामहरद्द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम्।।

nikṛtyā vai durācāro yāni ratnāni saubalaḥ| sabhāyāmaharaddyūte punastānyāharāmyaham||

Verse 22

अद्य वेत्स्यन्ति मच्छक्तिं सर्वा नागपुरे स्त्रियः। श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर्निहतान्युधि।।

adya vetsyanti macchaktiṃ sarvā nāgapure striyaḥ| śrutvā patīṃśca putrāṃśca pāṇḍavairnihatānyudhi||

Verse 23

समाप्तमद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति। अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्च मोक्ष्यति।।

samāptamadya vai karma sarvaṃ kṛṣṇa bhaviṣyati| adya duryodhano dīptāṃ śriyaṃ prāṇāṃśca mokṣyati||

Verse 24

नापयाति भयात्कृष्ण सङ्ग्रामाद्यदि चेन्मम। निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम्।।

nāpayāti bhayātkṛṣṇa saṅgrāmādyadi cenmama| nihataṃ viddhi vārṣṇeya dhārtarāṣṭraṃ subāliśam||

Verse 25

मम ह्येतदपर्याप्तं वाजिबृन्दमरिन्दम। सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्यहम्।।

mama hyetadaparyāptaṃ vājibṛndamarindama| soḍhuṃ jyātalanirghoṣaṃ yāhi yāvannihanmyaham||

Verse 26

सञ्जय उवाच। एवमुक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना। अचोदयद्धायन्राजन्दुर्योधनबलं प्रति।। मोक्षो नूनं कालसृष्टः इति क.पाठः।।

sañjaya uvāca| evamuktastu dāśārhaḥ pāṇḍavena yaśasvinā| acodayaddhāyanrājanduryodhanabalaṃ prati|| mokṣo nūnaṃ kālasṛṣṭaḥ iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 27

तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः। भीमसेनोऽकर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष। प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया।।

tadanīkamabhiprekṣya trayaḥ sajjā mahārathāḥ| bhīmaseno'karjunaścaiva sahadevaśca māriṣa| prayayuḥ siṃhanādena duryodhanajighāṃsayā||

Verse 28

तान्प्रेक्ष्य सहितान्सर्वाञ्जवेनोद्यतकार्मुकान्। सौबलोऽभ्यद्रवद्युद्धे पाण्डवानाततायिनः।।

tānprekṣya sahitānsarvāñjavenodyatakārmukān| saubalo'bhyadravadyuddhe pāṇḍavānātatāyinaḥ||

Verse 29

सुदर्शनस्त्व मतो भीमसेनं समभ्ययात्। सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना।।

sudarśanastva mato bhīmasenaṃ samabhyayāt| suśarmā śakuniścaiva yuyudhāte kirīṭinā||

Verse 30

सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात्।।

sahadevaṃ tava suto hayapṛṣṭhagato'bhyayāt||

Verse 31

ततो हि यत्नतः क्षिप्रं तवं पुत्रो जनाधिप। प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम्।।

tato hi yatnataḥ kṣipraṃ tavaṃ putro janādhipa| prāsena sahadevasya śirasi prāharadbhṛśam||

Verse 32

सोपाविशद्रथोपस्थे तव सुत्रेण ताडितः। रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन्।।

sopāviśadrathopasthe tava sutreṇa tāḍitaḥ| rudhirāplutasarvāṅga āśīviṣa iva śvasan||

Verse 33

प्रतिलभ्य ततः सञ्ज्ञां सहदेवो विशाम्पते। दुर्योधनं शरैस्तीक्ष्णैः सङ्क्रुद्धः समवाकिरत्।।

pratilabhya tataḥ sañjñāṃ sahadevo viśāmpate| duryodhanaṃ śaraistīkṣṇaiḥ saṅkruddhaḥ samavākirat||

Verse 34

पार्थोऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः। शूराणामश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह।।

pārtho'pi yudhi vikramya kuntīputro dhanañjayaḥ| śūrāṇāmaśvapṛṣṭhebhyaḥ śirāṃsi nicakarta ha||

Verse 35

तदनीकं तदा पार्थो व्यधमद्बहुभिः शरैः। पातयित्वा हयान्सर्वांस्त्रिगर्तानां रथान्ययौ।।

tadanīkaṃ tadā pārtho vyadhamadbahubhiḥ śaraiḥ| pātayitvā hayānsarvāṃstrigartānāṃ rathānyayau||

Verse 36

ततस्ते सहिता भूत्वा त्रिगर्तानां महारथाः। अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैरवाकिरन्।।

tataste sahitā bhūtvā trigartānāṃ mahārathāḥ| arjunaṃ vāsudevaṃ ca śaravarṣairavākiran||

Verse 37

सत्यकर्माणमाक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः। ततोऽस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः।।

satyakarmāṇamākṣipya kṣurapreṇa mahāyaśāḥ| tato'sya syandanasyeṣāṃ cicchide pāṇḍunandanaḥ||

Verse 38

शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशाः। शिरश्चिच्छेद सहसा तप्तकुण्डलभूषणम्।।

śilāśitena ca vibho kṣurapreṇa mahāyaśāḥ| śiraściccheda sahasā taptakuṇḍalabhūṣaṇam||

Verse 39

सत्येषुमथ चादत्त योधानां मिषतां ततः। यथा सिंहो वने राजन्मृगं परि बुभुक्षितः।।

satyeṣumatha cādatta yodhānāṃ miṣatāṃ tataḥ| yathā siṃho vane rājanmṛgaṃ pari bubhukṣitaḥ||

Verse 40

तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं त्रिभिः शरैः। विद्ध्वा तानहनत्सर्वान्रथान्रुक्मविभूओषितान्।।

taṃ nihatya tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ| viddhvā tānahanatsarvānrathānrukmavibhūoṣitān||

Verse 41

ततः प्रायात्त्वरन्पार्थो दीर्घकालं सुसंवृतम्। मुञ्जन्क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति।।

tataḥ prāyāttvaranpārtho dīrghakālaṃ susaṃvṛtam| muñjankrodhaviṣaṃ tīkṣṇaṃ prasthalādhipatiṃ prati||

Verse 42

तमर्जुनः पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ। पूरयित्वा ततो वाहान्प्राहरत्तस्य धन्विनः।।

tamarjunaḥ pṛṣatkānāṃ śatena bharatarṣabha| pūrayitvā tato vāhānprāharattasya dhanvinaḥ||

Verse 43

ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं तदा। सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्निव।।

tataḥ śaraṃ samādāya yamadaṇḍopamaṃ tadā| suśarmāṇaṃ samuddiśya cikṣepāśu hasanniva||

Verse 44

स शरः प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना। सुशर्माणं समासाद्य बिभेद हृदयं रणे।।

sa śaraḥ preṣitastena krodhadīptena dhanvinā| suśarmāṇaṃ samāsādya bibheda hṛdayaṃ raṇe||

Verse 45

स गतासुर्महाराज पपात धरणीतले। नन्दयन्पाण्डवान्सर्वान्व्यथयंश्चापि तावकान्।।

sa gatāsurmahārāja papāta dharaṇītale| nandayanpāṇḍavānsarvānvyathayaṃścāpi tāvakān||

Verse 46

सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान्। सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैरनयत्क्षयम्।।

suśarmāṇaṃ raṇe hatvā putrānasya mahārathān| sapta cāṣṭau ca triṃśacca sāyakairanayatkṣayam||

Verse 47

ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सर्वान्हत्वा पदानुगान्। अभ्यगाद्भारतीं सेनां हतशेषां महारथः।।

tato'sya niśitairbāṇaiḥ sarvānhatvā padānugān| abhyagādbhāratīṃ senāṃ hataśeṣāṃ mahārathaḥ||

Verse 48

भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप। सुदर्शनमदृश्यन्तं शरैश्चक्रे हसन्निव।।

bhīmastu samare kruddhaḥ putraṃ tava janādhipa| sudarśanamadṛśyantaṃ śaraiścakre hasanniva||

Verse 49

ततोऽस्य प्रहसन्क्रुद्धः शिरः कायादपाहरत्। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद्भुवि।।

tato'sya prahasankruddhaḥ śiraḥ kāyādapāharat| kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hataḥ prāpatadbhuvi||

Verse 50

तस्मिंस्तु निहते वीरे ततस्तस्य पदानुगाः। परिवव्रू रमे भीमं किरन्तो विविधाञ्शरान्।।

tasmiṃstu nihate vīre tatastasya padānugāḥ| parivavrū rame bhīmaṃ kiranto vividhāñśarān||

Verse 51

ततस्तु निशितैर्बाणैस्तवानीकं वृकोदरः। इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात्पर्यवाकिरत्।।

tatastu niśitairbāṇaistavānīkaṃ vṛkodaraḥ| indrāśanisamasparśaiḥ samantātparyavākirat||

Verse 52

ततः क्षणेन तद्भीमो न्यहनद्भरतर्षभ।।

tataḥ kṣaṇena tadbhīmo nyahanadbharatarṣabha||

Verse 53

तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महारथाः। भीमसेनं समासाद्य ततोऽयुध्यन्त भारत।।

teṣu tūtsādyamāneṣu senādhyakṣā mahārathāḥ| bhīmasenaṃ samāsādya tato'yudhyanta bhārata||

Verse 54

स तान्सर्वाञ्शरैर्घोरैरवाकिरत पाण्डवः। तथैव तावका राजन्पाण्डवेयान्महारथान्। शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयन्।।

sa tānsarvāñśarairghorairavākirata pāṇḍavaḥ| tathaiva tāvakā rājanpāṇḍaveyānmahārathān| śaravarṣeṇa mahatā samantātparyavārayan||

Verse 55

व्याकुलं तदभूत्सर्वं पाण्डवानां परैः सह। तावकानां च समरे पाण्डवेंयैर्युयुत्सताम्।।

vyākulaṃ tadabhūtsarvaṃ pāṇḍavānāṃ paraiḥ saha| tāvakānāṃ ca samare pāṇḍaveṃyairyuyutsatām||

Verse 56

तत्र योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः। उभयोः सेनयो राजन्संशोचन्तः स्म बान्धवान्।।

tatra yodhāstadā petuḥ parasparasamāhatāḥ| ubhayoḥ senayo rājansaṃśocantaḥ sma bāndhavān||