Adhyaya 25

Verse 1

भीमेनावशिष्टानां दुर्योधनानुजानां वधः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। गजानीके हते तस्मिन्पाण्डुपुत्रेण भारत। वध्यमाने बले चैव भीमसेनेन संयुगे।।

bhīmenāvaśiṣṭānāṃ duryodhanānujānāṃ vadhaḥ|| 1 || sañjaya uvāca| gajānīke hate tasminpāṇḍuputreṇa bhārata| vadhyamāne bale caiva bhīmasenena saṃyuge||

Verse 2

चरन्तं च प्रपश्यामो भीमसेनमरिन्दमम्। दण्डहस्तं यथा क्रुद्वमन्तकं प्राणहारिणम्।।

carantaṃ ca prapaśyāmo bhīmasenamarindamam| daṇḍahastaṃ yathā krudvamantakaṃ prāṇahāriṇam||

Verse 3

समेत्य समरे राजन्हतशेषाः सुतास्तव। अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्योधने तव। सोदर्याः सहिता भूत्वा भीमसेनमुपाद्रवन्।।

sametya samare rājanhataśeṣāḥ sutāstava| adṛśyamāne kauravye putre duryodhane tava| sodaryāḥ sahitā bhūtvā bhīmasenamupādravan||

Verse 4

श्रुतर्वा सञ्जयश्चैव जयत्सेनः श्रुतान्तकः। दुर्विमोचनकश्चैव तथा दुर्विषहो बली।।

śrutarvā sañjayaścaiva jayatsenaḥ śrutāntakaḥ| durvimocanakaścaiva tathā durviṣaho balī||

Verse 5

दुर्मर्षणः सुजातश्च जैत्रो भूरिबलो रविः। इत्येते सहिता भूत्वा तव पुत्राः समन्ततः। भीमसेनमभिद्रुत्य रुरुधुः सर्वतो दिशम्।।

durmarṣaṇaḥ sujātaśca jaitro bhūribalo raviḥ| ityete sahitā bhūtvā tava putrāḥ samantataḥ| bhīmasenamabhidrutya rurudhuḥ sarvato diśam||

Verse 6

ततो भीमो महाराज स्वरथं पुनरास्थितः। मुमोच निशितान्बाणान्पुत्राणां तव मर्मसु।।

tato bhīmo mahārāja svarathaṃ punarāsthitaḥ| mumoca niśitānbāṇānputrāṇāṃ tava marmasu||

Verse 7

ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास्तव महारणे। भीमसेनमुपासेदुः प्रवाता इव कुञ्जरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे पञ्चविंशोऽध्यायः।। 25 ।।

te kīryamāṇā bhīmena putrāstava mahāraṇe| bhīmasenamupāseduḥ pravātā iva kuñjaram|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe pañcaviṃśo'dhyāyaḥ|| 25 ||

Verse 8

ततः क्रुद्धो रणे भीमः शिरो दुर्मर्षणस्य ह। क्षुरप्रेण प्रमथ्याशु पातयामास भूतले।।

tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ śiro durmarṣaṇasya ha| kṣurapreṇa pramathyāśu pātayāmāsa bhūtale||

Verse 9

ततोऽपरेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना। श्रुतान्तमवधीद्बीमस्तव पुत्रं महारथः।।

tato'pareṇa bhallena sarvāvaraṇabhedinā| śrutāntamavadhīdbīmastava putraṃ mahārathaḥ||

Verse 10

जयत्सेनं ततो विद्वा नाराचेन हसन्निव। पातयामास कौरव्यं रथोपस्थादरिन्दमः। स पपात रथाद्राजन्भूमौ तूर्णं ममार च।।

jayatsenaṃ tato vidvā nārācena hasanniva| pātayāmāsa kauravyaṃ rathopasthādarindamaḥ| sa papāta rathādrājanbhūmau tūrṇaṃ mamāra ca||

Verse 11

श्रुतर्वा तु ततो भीमं क्रुद्धो विव्याध मारिष। शतेन गृघ्रवाजानां शराणां नतपर्वणाम्।।

śrutarvā tu tato bhīmaṃ kruddho vivyādha māriṣa| śatena gṛghravājānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām||

Verse 12

ततः क्रुद्धो रणे भीमो जैत्रं भूरिबलं रविम्। त्रीनेतांस्त्रिभिरानर्च्छद्विषाग्निप्रतिमैः शरैः।।

tataḥ kruddho raṇe bhīmo jaitraṃ bhūribalaṃ ravim| trīnetāṃstribhirānarcchadviṣāgnipratimaiḥ śaraiḥ||

Verse 13

ते हता न्यपतन्भूमौ स्यन्दनेभ्यो महारथाः। वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुकाः।।

te hatā nyapatanbhūmau syandanebhyo mahārathāḥ| vasante puṣpaśabalā nikṛttā iva kiṃśukāḥ||

Verse 14

ततोऽपरेण भल्लेन तीक्ष्णेन च परन्तपः। दुर्विमोचनमाहत्य प्रेषयामास मृत्यवे।।

tato'pareṇa bhallena tīkṣṇena ca parantapaḥ| durvimocanamāhatya preṣayāmāsa mṛtyave||

Verse 15

स हतः प्रापतद्भूमौ स्वरथाद्रथिनां वरः। गिरेस्तु कूटजो भग्नो मारुतेनेव पादपः।।

sa hataḥ prāpatadbhūmau svarathādrathināṃ varaḥ| girestu kūṭajo bhagno māruteneva pādapaḥ||

Verse 16

दुष्प्रधर्षं ततश्चैव सुजातं च सुतं तव। एकैकं न्यहनत्सङ्ख्ये द्वाभ्यांद्वाभ्यां चमूमुखे। तौ शिलीमुखविद्धाङ्गौ पेततू रथसत्तमौ।।

duṣpradharṣaṃ tataścaiva sujātaṃ ca sutaṃ tava| ekaikaṃ nyahanatsaṅkhye dvābhyāṃdvābhyāṃ camūmukhe| tau śilīmukhaviddhāṅgau petatū rathasattamau||

Verse 17

ततः पतन्तं समरे अभिवीक्ष्य सुतं तव। भल्लेन पातयामास भीमो दुर्विपहं रणे।।

tataḥ patantaṃ samare abhivīkṣya sutaṃ tava| bhallena pātayāmāsa bhīmo durvipahaṃ raṇe||

Verse 18

स पपात हतो बाहात्पश्यतां सर्वधन्विनाम्।।

sa papāta hato bāhātpaśyatāṃ sarvadhanvinām||

Verse 19

दृष्ट्वा तु निहतान्भ्रातॄन्वहूनेकेन संयुगे। अमर्षधशमापसः श्रुतर्वा भीममभ्ययात्।।

dṛṣṭvā tu nihatānbhrātṝnvahūnekena saṃyuge| amarṣadhaśamāpasaḥ śrutarvā bhīmamabhyayāt||

Verse 20

विक्षिपन्सुमहच्चापं कार्तखरविभूषितम्। विमृजन्सायकांश्चैव विषाग्निप्रतिमान्वहून्।।

vikṣipansumahaccāpaṃ kārtakharavibhūṣitam| vimṛjansāyakāṃścaiva viṣāgnipratimānvahūn||

Verse 21

स तु राजन्धनुश्छित्त्वा पाण्डवस्य महामृधे। अथैनं छिन्नधन्वानं विंशत्या समवाकिरत्।।

sa tu rājandhanuśchittvā pāṇḍavasya mahāmṛdhe| athainaṃ chinnadhanvānaṃ viṃśatyā samavākirat||

Verse 22

ततोऽन्यद्धनुरादाय भीमसेनो महाबलः। अवाकिरत्तव सुतं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्।।

tato'nyaddhanurādāya bhīmaseno mahābalaḥ| avākirattava sutaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt||

Verse 23

महदासीत्तयोर्युद्धं चित्ररूपं भयानकम्। बादृशं समरे पूर्वं तम्भवासवयोर्युधि।।

mahadāsīttayoryuddhaṃ citrarūpaṃ bhayānakam| bādṛśaṃ samare pūrvaṃ tambhavāsavayoryudhi||

Verse 24

तयोस्तत्र शितैर्गुक्तैर्यमदण्डनिभैः शरैः। समाच्छकाधारा सर्वा त्वं दिशो विदिशस्तथा।।

tayostatra śitairguktairyamadaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ| samācchakādhārā sarvā tvaṃ diśo vidiśastathā||

Verse 25

अतः श्रुतर्वा सङ्क्रुद्धो धनुरादाय सायकैः। भीमसेनं रणे राजन्बाह्वोरुरसि चार्पयत्।। प्रवणादिव कुञ्जरमिति झ.पाठः।।

ataḥ śrutarvā saṅkruddho dhanurādāya sāyakaiḥ| bhīmasenaṃ raṇe rājanbāhvorurasi cārpayat|| pravaṇādiva kuñjaramiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 26

सोऽतिविद्धो महाराज तव पुत्रेण धन्विना। भीमः सञ्चुक्षुभे क्रुद्धः पर्वणीव महोदधिः।।

so'tividdho mahārāja tava putreṇa dhanvinā| bhīmaḥ sañcukṣubhe kruddhaḥ parvaṇīva mahodadhiḥ||

Verse 27

ततो भीमो रुषाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष। सारथिं चतुरश्चाश्वाञ्शरैर्निन्ये यमक्षयम्।।

tato bhīmo ruṣāviṣṭaḥ putrasya tava māriṣa| sārathiṃ caturaścāśvāñśarairninye yamakṣayam||

Verse 28

विरथं तं समालक्ष्य विशिखैर्लोमवाहिभिः। अवाकिरदमेयात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम्।।

virathaṃ taṃ samālakṣya viśikhairlomavāhibhiḥ| avākiradameyātmā darśayanpāṇilāghavam||

Verse 29

श्रुतर्वा विरथो राजन्नाददे खङ्गचर्मणी। अथास्याददतः खह्गं शतचन्द्रं च भानुमत्। क्षुरप्रेणं शिरः कायात्पातयामास पाण्डवः।।

śrutarvā viratho rājannādade khaṅgacarmaṇī| athāsyādadataḥ khahgaṃ śatacandraṃ ca bhānumat| kṣurapreṇaṃ śiraḥ kāyātpātayāmāsa pāṇḍavaḥ||

Verse 30

छिन्नोत्तमाङ्गस्य ततः क्षुरप्रेण महात्मना। पपात कायः स्वरथाद्वसुधामनुनादयन्।।

chinnottamāṅgasya tataḥ kṣurapreṇa mahātmanā| papāta kāyaḥ svarathādvasudhāmanunādayan||

Verse 31

तस्मिन्निपतिते वीरे तावका भयमोहिताः। अभ्यद्रवन्त सङ्ग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः।।

tasminnipatite vīre tāvakā bhayamohitāḥ| abhyadravanta saṅgrāme bhīmasenaṃ yuyutsavaḥ||

Verse 32

तानापतत एवाशु हतशेषाद्बलार्णवात्। दंशितान्प्रतिजग्राह भीमसेनः प्रतापवान्।।

tānāpatata evāśu hataśeṣādbalārṇavāt| daṃśitānpratijagrāha bhīmasenaḥ pratāpavān||

Verse 33

ते तु तं वै समासाद्य परिवव्रुः समन्ततः।।

te tu taṃ vai samāsādya parivavruḥ samantataḥ||

Verse 34

ततस्तु संवृतो भीमस्तावकान्निशितैः शरैः। पीडयामास तान्सर्वान्सहस्राक्ष इवासुरान्।।

tatastu saṃvṛto bhīmastāvakānniśitaiḥ śaraiḥ| pīḍayāmāsa tānsarvānsahasrākṣa ivāsurān||

Verse 35

ततः पञ्चशतान्हत्वा सवरूथान्महारथान्। जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तशतं युधि।।

tataḥ pañcaśatānhatvā savarūthānmahārathān| jaghāna kuñjarānīkaṃ punaḥ saptaśataṃ yudhi||

Verse 36

हत्वा शतसहस्राणि पत्तीनां परमेषुभिः। वाजिनां च शतान्यष्टौ पाण्डवः स्म विराजते।।

hatvā śatasahasrāṇi pattīnāṃ parameṣubhiḥ| vājināṃ ca śatānyaṣṭau pāṇḍavaḥ sma virājate||

Verse 37

भीमसेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतांस्तव। मेने कृतार्थमात्मानं सफलं जन्म च प्रभो।।

bhīmasenastu kaunteyo hatvā yuddhe sutāṃstava| mene kṛtārthamātmānaṃ saphalaṃ janma ca prabho||

Verse 38

तं तथा युध्यमानं च विनिघ्नन्तं च तावकान्। ईक्षितुं नोत्सहन्ते स्म तव सैन्या नराधिप।।

taṃ tathā yudhyamānaṃ ca vinighnantaṃ ca tāvakān| īkṣituṃ notsahante sma tava sainyā narādhipa||

Verse 39

विद्राव्य च कुरून्सर्वांस्तांश्च हत्वा पदानुगान्। दोर्भ्यां शब्दं ततश्चक्रे त्रासयानो महाद्विपान्।।

vidrāvya ca kurūnsarvāṃstāṃśca hatvā padānugān| dorbhyāṃ śabdaṃ tataścakre trāsayāno mahādvipān||

Verse 40

हतभूयिष्ठयोधा तु तव सेना विशामम्पते। किञ्चिच्छेषा महाराज कृपणं समपद्यत।।

hatabhūyiṣṭhayodhā tu tava senā viśāmampate| kiñciccheṣā mahārāja kṛpaṇaṃ samapadyata||