Adhyaya 24

Verse 1

धृष्टद्युम्नपराजितेन दुर्योधनेनाश्वारोहणेन पलायनम्।। 1 ।। अश्वत्थामादिभिस्तदन्वेषणम्।। 2 ।। सञ्जय उवाच। युध्यतां यतमानानां शूराणामनिवर्तनाम्। सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः।।

dhṛṣṭadyumnaparājitena duryodhanenāśvārohaṇena palāyanam|| 1 || aśvatthāmādibhistadanveṣaṇam|| 2 || sañjaya uvāca| yudhyatāṃ yatamānānāṃ śūrāṇāmanivartanām| saṅkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanañjayaḥ||

Verse 2

इन्द्राशनिसमस्पर्शानविषह्यान्महौजसः। विसृजन्दृश्यते बाणान्धारा मुञ्चन्निवाम्बुदः।।

indrāśanisamasparśānaviṣahyānmahaujasaḥ| visṛjandṛśyate bāṇāndhārā muñcannivāmbudaḥ||

Verse 3

तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना। सम्प्रदुद्राव सङ्ग्रामात्तव पुत्रस्य पश्यतः।।

tatsainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ kirīṭinā| sampradudrāva saṅgrāmāttava putrasya paśyataḥ||

Verse 4

पितॄन्भ्रातॄन्परित्यज्य वयस्यानपि चापरे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे चतुर्विंशोऽध्यायः।। 24 ।।

pitṝnbhrātṝnparityajya vayasyānapi cāpare|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe caturviṃśo'dhyāyaḥ|| 24 ||

Verse 5

हतधुर्या रथाः केचिद्धतसूतास्तथा परे। भग्नाक्षयुगचक्रेषाः केचिदासन्विशाम्पते।।

hatadhuryā rathāḥ keciddhatasūtāstathā pare| bhagnākṣayugacakreṣāḥ kecidāsanviśāmpate||

Verse 6

अन्येषां सायकाः क्षीणास्तथाऽन्ये बाणपीडिताः। अक्षता युगपत्केचित्प्राद्रवन्भयपीडिताः।।

anyeṣāṃ sāyakāḥ kṣīṇāstathā'nye bāṇapīḍitāḥ| akṣatā yugapatkecitprādravanbhayapīḍitāḥ||

Verse 7

केचित्पुत्रानुपादाय हतभूयिष्ठबान्धवाः। विचुक्रुशुः पितॄंस्त्वन्ये सहायानपरे पुनः।।

kecitputrānupādāya hatabhūyiṣṭhabāndhavāḥ| vicukruśuḥ pitṝṃstvanye sahāyānapare punaḥ||

Verse 8

बान्धवांश्च नरव्याघ्र भ्रातॄन्सम्बन्धिनस्तथा। दुद्रुवुः केचिदुत्सृज्य तत्रतत्र विशाम्पते।।

bāndhavāṃśca naravyāghra bhrātṝnsambandhinastathā| dudruvuḥ kecidutsṛjya tatratatra viśāmpate||

Verse 9

बहवोऽत्र भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः। निःश्वसन्ति स्म दृश्यन्ते पार्थबाणहता नराः।।

bahavo'tra bhṛśaṃ viddhā muhyamānā mahārathāḥ| niḥśvasanti sma dṛśyante pārthabāṇahatā narāḥ||

Verse 10

तानन्ये रथमारोप्य ह्याश्वास्य च मुहूर्तकम्। विश्रान्ताश्च वितृष्णाश्च पुनर्युद्धाय जग्मिरे।।

tānanye rathamāropya hyāśvāsya ca muhūrtakam| viśrāntāśca vitṛṣṇāśca punaryuddhāya jagmire||

Verse 11

तानपास्य गताः केचित्पुनरेव युयुत्सवः। कुर्वन्तस्तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः।।

tānapāsya gatāḥ kecitpunareva yuyutsavaḥ| kurvantastava putrasya śāsanaṃ yuddhadurmadāḥ||

Verse 12

पानीयमपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम्। वर्माणि च समारोप्य केचिद्भरतसत्तम।।

pānīyamapare pītvā paryāśvāsya ca vāhanam| varmāṇi ca samāropya kecidbharatasattama||

Verse 13

समाश्वास्यापरे भ्रातॄन्निक्षिप्य शिबिरेऽपि च। पुत्रानन्ये पितॄनन्ये पुनर्युद्धमरोचयन्।।

samāśvāsyāpare bhrātṝnnikṣipya śibire'pi ca| putrānanye pitṝnanye punaryuddhamarocayan||

Verse 14

सज्जयित्वा रथान्केचिद्यथामुख्यं विशाम्पते। आवृत्य पाण्डवानीकं पुनर्युद्धमरोचयन्।।

sajjayitvā rathānkecidyathāmukhyaṃ viśāmpate| āvṛtya pāṇḍavānīkaṃ punaryuddhamarocayan||

Verse 15

ते शूराः किङ्किणीजालैः समाच्छन्ना बभासिरे। त्रैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः।।

te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samācchannā babhāsire| trailokyavijaye yuktā yathā daiteyadānavāḥ||

Verse 16

आगम्य सहसा केचिद्रथैः स्वर्णविभूषितैः। पाण्डवानामनीकेषु धृष्टद्युम्नमयोधयन्।।

āgamya sahasā kecidrathaiḥ svarṇavibhūṣitaiḥ| pāṇḍavānāmanīkeṣu dhṛṣṭadyumnamayodhayan||

Verse 17

धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः। नाकुलिस्तु शतानीको रथानीकमयोधयन्।।

dhṛṣṭadyumno'pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ| nākulistu śatānīko rathānīkamayodhayan||

Verse 18

पाञ्चाल्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन महता वृतः। अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्धस्तावकान्हन्तुमुद्यतः।।

pāñcālyastu tataḥ kruddhaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ| abhyadravatsusaṅkruddhastāvakānhantumudyataḥ||

Verse 19

ततस्त्वापततस्तस्य तव पुत्रो जनाधिप। बाणसङ्घाननेकान्वै प्रेषयामास भारत।।

tatastvāpatatastasya tava putro janādhipa| bāṇasaṅghānanekānvai preṣayāmāsa bhārata||

Verse 20

धृष्टद्युम्नस्ततो राजंस्तव पुत्रेण धन्विना। नाराचैरर्धनाराचैर्बहुभिः क्षिप्रकारिभिः।।

dhṛṣṭadyumnastato rājaṃstava putreṇa dhanvinā| nārācairardhanārācairbahubhiḥ kṣiprakāribhiḥ||

Verse 21

वत्सदन्तैश्च बाणैश्च कर्मारपरिमार्जितैः। अश्वांश्च चतुरो हत्वा बाह्वोरुरसि चार्पितः।।

vatsadantaiśca bāṇaiśca karmāraparimārjitaiḥ| aśvāṃśca caturo hatvā bāhvorurasi cārpitaḥ||

Verse 22

सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तोत्रार्दित इव द्विपः। तस्याश्वांश्चतुरो बाणैः प्रेषयामास मृत्यवे। सारथेश्चास्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत्।।

so'tividdho maheṣvāsastotrārdita iva dvipaḥ| tasyāśvāṃścaturo bāṇaiḥ preṣayāmāsa mṛtyave| sāratheścāsya bhallena śiraḥ kāyādapāharat||

Verse 23

ततो दुर्योधनो राजा पृष्ठमारुह्य वाजिनः। अपाक्रामद्वतरथो नातिदूरमरिन्दमः।।

tato duryodhano rājā pṛṣṭhamāruhya vājinaḥ| apākrāmadvataratho nātidūramarindamaḥ||

Verse 24

दृष्टा तु हतविक्रान्तं स्वमनीकं महाबलः। तव पुत्रो महाराज प्रययौ यत्र सौबलः।। सम्प्रदुद्रावेति पूर्वस्थं सम्प्रदुद्रुवुरिति विपरिणामेन सम्बध्यते।।

dṛṣṭā tu hatavikrāntaṃ svamanīkaṃ mahābalaḥ| tava putro mahārāja prayayau yatra saubalaḥ|| sampradudrāveti pūrvasthaṃ sampradudruvuriti vipariṇāmena sambadhyate||

Verse 25

ततो रथेषु भग्नेषु त्रिसाहस्रा महाद्विपाः। पाण्डवान्रथिनः सर्वान्समन्तात्पर्यवारयन्।।

tato ratheṣu bhagneṣu trisāhasrā mahādvipāḥ| pāṇḍavānrathinaḥ sarvānsamantātparyavārayan||

Verse 26

ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत। अशोभन्त महाराज ग्रहास्तारागणैरिव।।

te vṛtāḥ samare pañca gajānīkena bhārata| aśobhanta mahārāja grahāstārāgaṇairiva||

Verse 27

ततोऽर्जुनो महाराज लब्धलक्षौ महाभुजः। विनिर्ययौ रथेनैव श्वेताश्वः कृष्णसारथिः।।

tato'rjuno mahārāja labdhalakṣau mahābhujaḥ| viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ||

Verse 28

तैः समन्तात्परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः। नाराचैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्गजानीकमयोधयत्।।

taiḥ samantātparivṛtaḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ| nārācairvimalaistīkṣṇairgajānīkamayodhayat||

Verse 29

तत्रैकबाणनिहतानपश्याम महागजान्। पतितान्पात्यमानांश्च निर्भिन्नान्सव्यसाचिना।।

tatraikabāṇanihatānapaśyāma mahāgajān| patitānpātyamānāṃśca nirbhinnānsavyasācinā||

Verse 30

भीमसेनस्तु तान्दृष्ट्वा नागान्मत्तगजोपमः। करेणादाय महतीं गदामभ्यपतद्बली। अथाप्लुत्य रथात्तूर्णं दण्डपाणिरिवान्तकः।।

bhīmasenastu tāndṛṣṭvā nāgānmattagajopamaḥ| kareṇādāya mahatīṃ gadāmabhyapatadbalī| athāplutya rathāttūrṇaṃ daṇḍapāṇirivāntakaḥ||

Verse 31

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम्। वित्रेसुस्तावकाः सैन्याः शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः।।

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahāratham| vitresustāvakāḥ sainyāḥ śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ||

Verse 32

आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकोदरे।।

āvignaṃ ca balaṃ sarvaṃ gadāhaste vṛkodare||

Verse 33

गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान्निपातितान्। धावमानानपश्याम कुञ्जरान्पर्वतोपमान्।।

gadayā bhīmasenena bhinnakumbhānnipātitān| dhāvamānānapaśyāma kuñjarānparvatopamān||

Verse 34

प्राद्रवन्कुञ्जरास्ते तु भीमसेनगदाहताः। पेतुरार्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः।।

prādravankuñjarāste tu bhīmasenagadāhatāḥ| peturārtasvaraṃ kṛtvā chinnapakṣā ivādrayaḥ||

Verse 35

प्रभिन्नकुम्भांस्तु बहून्द्रवमाणानितस्ततः। पतमानांश्च सम्प्रेक्ष्य वित्रेसुस्तव सैनिकाः।।

prabhinnakumbhāṃstu bahūndravamāṇānitastataḥ| patamānāṃśca samprekṣya vitresustava sainikāḥ||

Verse 36

युधिष्ठिरोऽपि सङ्क्रुद्धो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। गार्ध्रपत्रैः शितैर्बाणैर्जघ्नुर्वै गजयोधिनः।।

yudhiṣṭhiro'pi saṅkruddho mādrīputrau ca pāṇḍavau| gārdhrapatraiḥ śitairbāṇairjaghnurvai gajayodhinaḥ||

Verse 37

धृष्टद्युम्नस्तु समरे पारजित्य नराधिपम्। अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठे समाश्रिते।।

dhṛṣṭadyumnastu samare pārajitya narādhipam| apakrānte tava sute hayapṛṣṭhe samāśrite||

Verse 38

दृष्ट्वा च पाण्डवान्सर्वान्कुञ्चरैः परिवारितान्। धृष्टद्युम्नो महाराज सहसा समुपाद्रवत्।।

dṛṣṭvā ca pāṇḍavānsarvānkuñcaraiḥ parivāritān| dhṛṣṭadyumno mahārāja sahasā samupādravat||

Verse 39

पुत्रः पाञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान्ययौ। अदृष्ट्वा तु रथानीके दुर्योधनमरिन्दमम्।।

putraḥ pāñcālarājasya jighāṃsuḥ kuñjarānyayau| adṛṣṭvā tu rathānīke duryodhanamarindamam||

Verse 40

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः। अपृच्छन्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु दुर्योधनो गतः।।

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ| apṛcchankṣatriyāṃstatra kva nu duryodhano gataḥ||

Verse 41

तेऽपश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये। मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः। विवर्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम्।।

te'paśyamānā rājānaṃ vartamāne janakṣaye| manvānā nihataṃ tatra tava putraṃ mahārathāḥ| vivarṇavadanā bhūtvā paryapṛcchanta te sutam||

Verse 42

आहुः केचिद्वते सूते प्रयातो यत्र सौबलः। हित्वा पाञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम्।।

āhuḥ kecidvate sūte prayāto yatra saubalaḥ| hitvā pāñcālarājasya tadanīkaṃ durutsaham||

Verse 43

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र क्षत्रिया भृशविक्षताः। दुर्योधनेन किं कार्यं द्रक्ष्यध्वं यदि जीवति। युध्यध्वं सहिताः सर्वे किं वो राजा करिष्यति।।

apare tvabruvaṃstatra kṣatriyā bhṛśavikṣatāḥ| duryodhanena kiṃ kāryaṃ drakṣyadhvaṃ yadi jīvati| yudhyadhvaṃ sahitāḥ sarve kiṃ vo rājā kariṣyati||

Verse 44

ते क्षत्रियाः क्षतैर्गात्रैर्हतभूयिष्ठवाहनाः। शरैः सम्पीड्यमानास्तु नातिव्यक्तमथाब्रुवन्।।

te kṣatriyāḥ kṣatairgātrairhatabhūyiṣṭhavāhanāḥ| śaraiḥ sampīḍyamānāstu nātivyaktamathābruvan||

Verse 45

इदं सर्वं बलं हन्मो येन स्म परिवारिताः। एते सर्वे गजान्हत्वा उपयान्ति स्म पाण्डवाः।।

idaṃ sarvaṃ balaṃ hanmo yena sma parivāritāḥ| ete sarve gajānhatvā upayānti sma pāṇḍavāḥ||

Verse 46

श्रुत्वा तु वचनं तेषामश्वत्थामा महाबलः। भित्त्वा पाञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम्।।

śrutvā tu vacanaṃ teṣāmaśvatthāmā mahābalaḥ| bhittvā pāñcālarājasya tadanīkaṃ durutsaham||

Verse 47

कृपश्च कृतवर्मा च प्रययौ यत्र सौबलः। रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढधन्विनः।।

kṛpaśca kṛtavarmā ca prayayau yatra saubalaḥ| rathānīkaṃ parityajya śūrāḥ sudṛḍhadhanvinaḥ||

Verse 48

ततस्तेषु प्रयातेषु धृष्टद्युम्नपुरस्कृताः। आययुः पाण्डवा राजन्विनिघ्नन्तः स्म तावकान्।।

tatasteṣu prayāteṣu dhṛṣṭadyumnapuraskṛtāḥ| āyayuḥ pāṇḍavā rājanvinighnantaḥ sma tāvakān||

Verse 49

दृष्ट्वा तु तानापततः सम्प्रहृष्टान्महारथान्। पराक्रान्तास्ततो वीरा निराशा जीविते तदा।।

dṛṣṭvā tu tānāpatataḥ samprahṛṣṭānmahārathān| parākrāntāstato vīrā nirāśā jīvite tadā||

Verse 50

विवर्णमुखभूयिष्ठमभवत्तावकं बलम्। परिक्षीणायुधान्दृष्ट्वा तानहं परिवारितान्।।

vivarṇamukhabhūyiṣṭhamabhavattāvakaṃ balam| parikṣīṇāyudhāndṛṣṭvā tānahaṃ parivāritān||

Verse 51

राजन्बलेन त्र्यङ्गेन त्यक्त्वा जीवितमात्मनः। आत्मना पञ्चमोऽयुध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह।।

rājanbalena tryaṅgena tyaktvā jīvitamātmanaḥ| ātmanā pañcamo'yudhyaṃ pāñcālasya balena ha||

Verse 52

तस्मिन्देशे व्यवस्थाय यत्र शारद्वतः स्थितः। सम्प्रद्रुता वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः।।

tasmindeśe vyavasthāya yatra śāradvataḥ sthitaḥ| sampradrutā vayaṃ pañca kirīṭiśarapīḍitāḥ||

Verse 53

धृष्टद्युम्नं महारौद्रं तत्र नाभूद्रणो महान्। जितास्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात्ततः।।

dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraudraṃ tatra nābhūdraṇo mahān| jitāstena vayaṃ sarve vyapayāma raṇāttataḥ||

Verse 54

अथापश्यं सात्यकिं तमुपायातं महारथम्। रथैश्चतुः शतैर्वीरो मामभ्यद्रवदाहवे।।

athāpaśyaṃ sātyakiṃ tamupāyātaṃ mahāratham| rathaiścatuḥ śatairvīro māmabhyadravadāhave||

Verse 55

धृष्टद्युम्नादहं मुक्तः कञ्छिछ्रान्तवाहनात्। पतितो माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा।।

dhṛṣṭadyumnādahaṃ muktaḥ kañchichrāntavāhanāt| patito mādhavānīkaṃ duṣkṛtī narakaṃ yathā||

Verse 56

तत्र युद्धमभूद्धोरं मुहूर्तमतिदारुणम्।।

tatra yuddhamabhūddhoraṃ muhūrtamatidāruṇam||

Verse 57

सात्यकिस्तु महाबाहुर्मम हत्वा परिच्छदम्। जीवग्राहमगृह्णान्मां मूर्च्छितं पतितं भुवि।।

sātyakistu mahābāhurmama hatvā paricchadam| jīvagrāhamagṛhṇānmāṃ mūrcchitaṃ patitaṃ bhuvi||

Verse 58

ततो मुहूर्तादिव तद्गजानीकमविध्यत। गदया भीमसेनेन नाराचैरर्जुनेन च।।

tato muhūrtādiva tadgajānīkamavidhyata| gadayā bhīmasenena nārācairarjunena ca||

Verse 59

अभिपिष्टैर्महानागैः समन्तात्पर्वतोपमैः। नातिप्रसिद्धैव गतिः पाण्डवानामजायत।।

abhipiṣṭairmahānāgaiḥ samantātparvatopamaiḥ| nātiprasiddhaiva gatiḥ pāṇḍavānāmajāyata||

Verse 60

रथमार्गं ततश्चक्रे भीमसेनो महाबलः। पाण्डवानां महाराज व्यपाकर्षन्महागजान्।।

rathamārgaṃ tataścakre bhīmaseno mahābalaḥ| pāṇḍavānāṃ mahārāja vyapākarṣanmahāgajān||

Verse 61

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः। अपश्यन्तो रथानीके दुर्योधनसमरिन्दमम्। राजानं मृगयामासुस्तव पुत्रं महारथम्।।

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ| apaśyanto rathānīke duryodhanasamarindamam| rājānaṃ mṛgayāmāsustava putraṃ mahāratham||

Verse 62

परित्यज्य च पाञ्चाल्यं प्रयाता यत्र सौबलः। राज्ञोऽदर्शनसंविग्ना वर्तमानो जनक्षये।।

parityajya ca pāñcālyaṃ prayātā yatra saubalaḥ| rājño'darśanasaṃvignā vartamāno janakṣaye||