Adhyaya 23

Verse 1

अर्जुनेन दुर्योधनागर्हणपूर्वकं तत्सेनानिबर्हणम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अल्पावशिष्टे सैन्ये तु पाण्डवैर्निहते बले। अश्वैः सप्तसहस्रैस्तु उपावर्तत सौबलः।।

arjunena duryodhanāgarhaṇapūrvakaṃ tatsenānibarhaṇam|| 1 || sañjaya uvāca| alpāvaśiṣṭe sainye tu pāṇḍavairnihate bale| aśvaiḥ saptasahasraistu upāvartata saubalaḥ||

Verse 2

स यात्वा वाहिनीं तूर्णं चोदयानः स्वकान्युधि। युध्यध्वमिति संहृष्टाः पुनःपुनररिन्दमाः।।

sa yātvā vāhinīṃ tūrṇaṃ codayānaḥ svakānyudhi| yudhyadhvamiti saṃhṛṣṭāḥ punaḥpunararindamāḥ||

Verse 3

अपृच्छत्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महाबलः। शकुनेस्तद्वचः श्रुत्वा तमूचुर्भरतर्षभ।।

apṛcchatkṣatriyāṃstatra kva nu rājā mahābalaḥ| śakunestadvacaḥ śrutvā tamūcurbharatarṣabha||

Verse 4

असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महाबलः। यत्रैतत्सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम्।।

asau tiṣṭhati kauravyo raṇamadhye mahābalaḥ| yatraitatsumahacchatraṃ pūrṇacandrasamaprabham||

Verse 5

यत्र ते सतनुत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः। यत्रैष तुमुलः शब्दः पर्जन्यनिनदोपमः।।

yatra te satanutrāṇā rathāstiṣṭhanti daṃśitāḥ| yatraiṣa tumulaḥ śabdaḥ parjanyaninadopamaḥ||

Verse 6

तत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम्। एवमुक्तस्तु तैर्योधैः शकुनिः सौबलस्तदा।।

tatra gaccha drutaṃ rājaṃstato drakṣyasi kauravam| evamuktastu tairyodhaiḥ śakuniḥ saubalastadā||

Verse 7

प्रययौ तत्र यत्रास्ते पुत्रस्तव नराधिप। सर्वतः संवृतो वीरैः समरे चित्रयोधिभिः।।

prayayau tatra yatrāste putrastava narādhipa| sarvataḥ saṃvṛto vīraiḥ samare citrayodhibhiḥ||

Verse 8

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम्। स रथांस्तावकान्सर्वान्हर्षयञ्शकुनिस्ततः।।

tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā rathānīke vyavasthitam| sa rathāṃstāvakānsarvānharṣayañśakunistataḥ||

Verse 9

दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशाम्पते। कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीन्नृपम्।।

duryodhanamidaṃ vākyaṃ hṛṣṭarūpo viśāmpate| kṛtakāryamivātmānaṃ manyamāno'bravīnnṛpam||

Verse 10

जहि राजन्रथानीकमश्वाः सर्वे जिता मया। नात्यक्त्वा जीवितं सङ्ख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः।।

jahi rājanrathānīkamaśvāḥ sarve jitā mayā| nātyaktvā jīvitaṃ saṅkhye śakyo jetuṃ yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 11

हते तस्मिन्रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते। गजानेतान्हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा।।

hate tasminrathānīke pāṇḍavenābhipālite| gajānetānhaniṣyāmaḥ padātīṃścetarāṃstathā||

Verse 12

श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्विनः। जवेनाभ्यपतन्हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनीम्।।

śrutvā tu vacanaṃ tasya tāvakā jayagṛdvinaḥ| javenābhyapatanhṛṣṭāḥ pāṇḍavānāmanīkinīm||

Verse 13

बद्वनिस्त्रिंशहस्ताश्च प्रगृहीतशरासनाः। शरासनानि धून्वानाः सिंहनादान्प्रचक्रिरे।।

badvanistriṃśahastāśca pragṛhītaśarāsanāḥ| śarāsanāni dhūnvānāḥ siṃhanādānpracakrire||

Verse 14

ततो ज्यातलनिर्धोषः पुनरासीद्विशाम्पते। प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः।।

tato jyātalanirdhoṣaḥ punarāsīdviśāmpate| prādurāsīccharāṇāṃ ca sumuktānāṃ sudāruṇaḥ||

Verse 15

तान्समीपगतान्दृष्ट्वा जनानुद्यतकार्मुकान्। उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः।।

tānsamīpagatāndṛṣṭvā janānudyatakārmukān| uvāca devakīputraṃ kuntīputro dhanañjayaḥ||

Verse 16

चोदयाश्वानसम्भ्रान्तः प्रविशैतद्बलार्णवम्। अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः।।

codayāśvānasambhrāntaḥ praviśaitadbalārṇavam| antamadya gamiṣyāmi śatrūṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 17

अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन। वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम्।।

aṣṭādaśa dinānyadya yuddhasyāsya janārdana| vartamānasya mahataḥ samāsādya parasparam||

Verse 18

अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम्। क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम्।।

anantakalpā dhvajinī bhūtvā hyeṣāṃ mahātmanām| kṣayamadya gatā yuddhe paśya daivaṃ yathāvidham||

Verse 19

समुद्रकल्पं च बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव। अस्मनासाद्य सञ्जातं गोष्पदोपममच्युत।।

samudrakalpaṃ ca balaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava| asmanāsādya sañjātaṃ goṣpadopamamacyuta||

Verse 20

हते भीष्मे धीर्ममासीच्छमः स्यादिति माधव। न च तत्कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः।।

hate bhīṣme dhīrmamāsīcchamaḥ syāditi mādhava| na ca tatkṛtavānmūḍho dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ||

Verse 21

उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं हितं तथ्यं च माधव। तच्चापि नासौ कृतवान्वीतबुद्धिः सुयोधनः।।

uktaṃ bhīṣmeṇa yadvākyaṃ hitaṃ tathyaṃ ca mādhava| taccāpi nāsau kṛtavānvītabuddhiḥ suyodhanaḥ||

Verse 22

तस्मिंस्तु निहते भीष्मे प्रच्युते पृथिवीपतौ। न जाने कारणं किन्तु येन युद्धमवर्तत।।

tasmiṃstu nihate bhīṣme pracyute pṛthivīpatau| na jāne kāraṇaṃ kintu yena yuddhamavartata||

Verse 23

मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान्सुबालिशान्। पतिते शन्तनोः पुत्रे येऽकार्युः संयुगं पुनः।। पापकं प्रचरिष्यति आचरिष्यति धार्तराष्ट्र इति शेषः।।

mūḍhāṃstu sarvathā manye dhārtarāṣṭrānsubāliśān| patite śantanoḥ putre ye'kāryuḥ saṃyugaṃ punaḥ|| pāpakaṃ pracariṣyati ācariṣyati dhārtarāṣṭra iti śeṣaḥ||

Verse 24

अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे। राधेये च विकर्णे च नैव शाम्यति वैशसम्।।

anantaraṃ ca nihate droṇe brahmavidāṃ vare| rādheye ca vikarṇe ca naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 25

अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन्सूतपुत्रे च पातिते। सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैव शाम्यति वैशसम्।।

alpāvaśiṣṭe sainye'sminsūtaputre ca pātite| saputre vai naravyāghre naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 26

श्रुतायुषि हते वीरे जलसन्धे च मागधे। श्रुतायुधे च नृपतौ नैव शाम्यति वैशसम्।।

śrutāyuṣi hate vīre jalasandhe ca māgadhe| śrutāyudhe ca nṛpatau naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 27

भूरिश्रवसि शल्ये च साल्ये चैव जनार्दन। आवन्त्येषु च वीरेषु नैव शाम्यति वैशसम्।।

bhūriśravasi śalye ca sālye caiva janārdana| āvantyeṣu ca vīreṣu naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 28

जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधे। बाह्लिके सोमदत्ते च नैव शाम्यति वैशसम्।।

jayadrathe ca nihate rākṣase cāpyalāyudhe| bāhlike somadatte ca naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 29

भगदत्ते हते शूरे काम्भोजे च सुदारुणे। दुःशासने च निहते नैव शाम्यति वैशसम्।।

bhagadatte hate śūre kāmbhoje ca sudāruṇe| duḥśāsane ca nihate naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 30

दृष्ट्वा विनिहताञ्शूरान्पृथङ्माण्‍डलिकान्नृपान्। बलिनश्च रणे कृष्ण नैव शाम्यति वैशसम्।।

dṛṣṭvā vinihatāñśūrānpṛthaṅmāṇ‍ḍalikānnṛpān| balinaśca raṇe kṛṣṇa naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 31

अक्षौहिणीपतीन्दृष्ट्वा भीमसेननिपातितान्। मोहाद्वा यदि वा लोभान्नैव शाम्यति वैशसम्।।

akṣauhiṇīpatīndṛṣṭvā bhīmasenanipātitān| mohādvā yadi vā lobhānnaiva śāmyati vaiśasam||

Verse 32

हतप्रवीरां विध्वस्तां दृष्ट्वा चेमां चमूं रणे। अलम्बले च निहते नैव शाम्यति वैशसम्।।

hatapravīrāṃ vidhvastāṃ dṛṣṭvā cemāṃ camūṃ raṇe| alambale ca nihate naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 33

भ्रातॄन्विनिहतान्दृष्ट्वा वयस्यान्मातुलानपि। पुत्रान्विनिहतान्दृष्ट्वा नैव शाम्यति वैशसम्।।

bhrātṝnvinihatāndṛṣṭvā vayasyānmātulānapi| putrānvinihatāndṛṣṭvā naiva śāmyati vaiśasam||

Verse 34

को नु राजकुले जातः कौरवेषु विशेषतः। निरर्थकं महद्वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात्।।

ko nu rājakule jātaḥ kauraveṣu viśeṣataḥ| nirarthakaṃ mahadvairaṃ kuryādanyaḥ suyodhanāt||

Verse 35

गुणतोऽभ्यधिकाञ्ज्ञात्वा बलतः शौर्यतोपि वा। अमूढः को नु युध्येत जानन्प्राज्ञो हिताहितम्।।

guṇato'bhyadhikāñjñātvā balataḥ śauryatopi vā| amūḍhaḥ ko nu yudhyeta jānanprājño hitāhitam||

Verse 36

किन्नु तस्य मनो ह्यासीत्त्वयोक्तस्य हितं वचः। प्रशमे पाण्डवैः सार्धं सोन्यस्य शृणुयात्कथम्।।

kinnu tasya mano hyāsīttvayoktasya hitaṃ vacaḥ| praśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sonyasya śṛṇuyātkatham||

Verse 37

येन शान्तनवो भीष्मो द्रोणो विदुर एव च। प्रत्याख्याताः शंमस्यार्थे किन्नु तस्याद्य भेषजम्।।

yena śāntanavo bhīṣmo droṇo vidura eva ca| pratyākhyātāḥ śaṃmasyārthe kinnu tasyādya bheṣajam||

Verse 38

मौर्ख्याद्येन पिता वृद्वः प्रत्याख्यातो जनार्दन। तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी।।

maurkhyādyena pitā vṛdvaḥ pratyākhyāto janārdana| tathā mātā hitaṃ vākyaṃ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇī||

Verse 39

प्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद्वचः। कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दन।।

pratyākhyātā hyasatkṛtya sa kasmai rocayedvacaḥ| kulāntakaraṇo vyaktaṃ jāta eṣa janārdana||

Verse 40

तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशाम्पते। नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत।।

tathāsya dṛśyate ceṣṭā nītiścaiva viśāmpate| naiṣa dāsyati no rājyamiti me matiracyuta||

Verse 41

उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना। न जीवन्दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः सुयोधनः।।

ukto'haṃ bahuśastāta vidureṇa mahātmanā| na jīvandāsyate bhāgaṃ dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ||

Verse 42

यावत्प्राणा धरिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः। तावद्युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पापकम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वणि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे त्रयोविंशोऽध्यायः।। 23 ।।

yāvatprāṇā dhariṣyanti dhārtarāṣṭrasya durmateḥ| tāvadyuṣmāsvapāpeṣu pracariṣyati pāpakam|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe trayoviṃśo'dhyāyaḥ|| 23 ||

Verse 43

न च युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव। इत्यब्रवीत्सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः।।

na ca yukto'nyathā jetumṛte yuddhena mādhava| ityabravītsadā māṃ hi viduraḥ satyadarśanaḥ||

Verse 44

तत्सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः। यदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना।।

tatsarvamadya jānāmi vyavasāyaṃ durātmanaḥ| yaduktaṃ vacanaṃ tena vidureṇa mahātmanā||

Verse 45

यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद्यथातथम्। अवामन्यत दुर्बुद्धिर्ध्रुवं नाशमुखे स्थितः।।

yo hi śrutvā vacaḥ pathyaṃ jāmadagnyādyathātatham| avāmanyata durbuddhirdhruvaṃ nāśamukhe sthitaḥ||

Verse 46

उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने। एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति।।

uktaṃ hi bahubhiḥ siddhairjātamātre suyodhane| enaṃ prāpya durātmānaṃ kṣayaṃ kṣatraṃ gamiṣyati||

Verse 47

तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन। क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम्।।

tadidaṃ vacanaṃ teṣāṃ niruktaṃ vai janārdana| kṣayaṃ yātā hi rājāno duryodhanakṛte bhṛśam||

Verse 48

सोऽद्य सर्वान्रणे योधान्निहनिष्यामि माधव।।

so'dya sarvānraṇe yodhānnihaniṣyāmi mādhava||

Verse 49

क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते। वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति।।

kṣatriyeṣu hateṣvāśu śūnye ca śibire kṛte| vadhāya cātmano'smābhiḥ saṃyugaṃ rocayiṣyati||

Verse 50

तदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव। एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन्प्रज्ञया स्वया। विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः।।

tadantaṃ hi bhavedvairamanumānena mādhava| evaṃ paśyāmi vārṣṇeya cintayanprajñayā svayā| vidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ||

Verse 51

तस्माद्याहि चमूं वीर यावद्वन्मि शितैः शरैः। दुर्योधनं महाबाहो वाहिनीं चास्य संयुगे।।

tasmādyāhi camūṃ vīra yāvadvanmi śitaiḥ śaraiḥ| duryodhanaṃ mahābāho vāhinīṃ cāsya saṃyuge||

Verse 52

क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव। हत्वैतद्दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः।।

kṣemamadya kariṣyāmi dharmarājasya mādhava| hatvaitaddurbalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ||

Verse 53

सञ्जय उवाच। अभीशुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना। तद्बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद्बलात्।।

sañjaya uvāca| abhīśuhasto dāśārhastathoktaḥ savyasācinā| tadbalaughamamitrāṇāmabhītaḥ prāviśadbalāt||

Verse 54

शरासनवनं घोरं शक्तिकण्टकसङ्कुलम्। गदापरिघपाषाणं रथनागमहाद्रुमम्।।

śarāsanavanaṃ ghoraṃ śaktikaṇṭakasaṅkulam| gadāparighapāṣāṇaṃ rathanāgamahādrumam||

Verse 55

हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाः। व्यचरत्तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना।।

hayapattilatākīrṇaṃ gāhamāno mahāyaśāḥ| vyacarattatra govindo rathenātipatākinā||

Verse 56

ते हयाः पाण्डुरा राजन्वहन्तोऽर्जुनमाहवे। दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः।।

te hayāḥ pāṇḍurā rājanvahanto'rjunamāhave| dikṣu sarvāsvadṛśyanta dāśārheṇa pracoditāḥ||

Verse 57

ततः प्रायाद्रथेनाजौ सव्यसाची परन्तपः। किरञ्शरशतांस्तीक्ष्णान्वारिधारा घनो यथा।।

tataḥ prāyādrathenājau savyasācī parantapaḥ| kirañśaraśatāṃstīkṣṇānvāridhārā ghano yathā||

Verse 58

प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः शराणां नतपर्वणाम्। इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना।।

prādurāsīnmahāñśabdaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇām| iṣubhiśchādyamānānāṃ samare savyasācinā||

Verse 59

असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन्भुवि। इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः।।

asajjantastanutreṣu śaraughāḥ prāpatanbhuvi| indrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ||

Verse 60

नरान्नागान्समाहत्य हयांश्चापि विशाम्पते। अपतन्त रणे बाणाः पतङ्गा इव घोषिणः।।

narānnāgānsamāhatya hayāṃścāpi viśāmpate| apatanta raṇe bāṇāḥ pataṅgā iva ghoṣiṇaḥ||

Verse 61

आसीत्सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः। न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोपि वा।।

āsītsarvamavacchannaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ| na prājñāyanta samare diśo vā pradiśopi vā||

Verse 62

सर्वमासीज्जगत्पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैः। रुक्मपुङ्खैस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः।।

sarvamāsījjagatpūrṇaṃ pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ| rukmapuṅkhaistailadhautaiḥ karmāraparimārjitaiḥ||

Verse 63

ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः। पार्थं न प्राजहुर्घारा वध्यमानाः शितैः शरैः।।

te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥ| pārthaṃ na prājahurghārā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ||

Verse 64

शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भास्करः। ददाह समरे योधान्कक्षमग्निरिव ज्वलन्।।

śaracāpadharaḥ pārthaḥ prajvalanniva bhāskaraḥ| dadāha samare yodhānkakṣamagniriva jvalan||

Verse 65

यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः कक्षं दहेत्कृष्णगतिः सुघोषः। भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं भृशं समृद्धो ज्वलनः प्रतापी।।

yathā vanānte vanapairvisṛṣṭaḥ kakṣaṃ dahetkṛṣṇagatiḥ sughoṣaḥ| bhūridrumaṃ śuṣkalatāvitānaṃ bhṛśaṃ samṛddho jvalanaḥ pratāpī||

Verse 66

एवं स नाराचगणम्प्रतापी शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजाः। ददाह सर्वां तव पुत्रसेना-- ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी।।

evaṃ sa nārācagaṇampratāpī śarārciruccāvacatigmatejāḥ| dadāha sarvāṃ tava putrasenā-- mamṛṣyamāṇastarasā tarasvī||

Verse 67

तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता नासज्जन्वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः। न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं नरे हये वा परमद्विपे वा।।

tasyeṣavaḥ prāṇaharāḥ sumuktā nāsajjanvai varmasu rukmapuṅkhāḥ| na ca dvitīyaṃ pramumoca bāṇaṃ nare haye vā paramadvipe vā||

Verse 68

अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणै-- र्महारथानीकमनुप्रविश्य। स एव एकस्तव पुत्रस्य सेनां जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः।।

anekarūpākṛtibhirhi bāṇai-- rmahārathānīkamanupraviśya| sa eva ekastava putrasya senāṃ jaghāna daityāniva vajrapāṇiḥ||