Adhyaya 22

Verse 1

सङ्कुलयुद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। वर्तमाने तदा युद्धे घोररूपे भयानके। अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः।।

saṅkulayuddham|| 1 || sañjaya uvāca| vartamāne tadā yuddhe ghorarūpe bhayānake| abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ||

Verse 2

तांस्तु सर्वानयन्तेन सन्निवार्य महारथाः। पुत्रास्ते योधयामासुः पाण्डवानामनीकिनीम्।।

tāṃstu sarvānayantena sannivārya mahārathāḥ| putrāste yodhayāmāsuḥ pāṇḍavānāmanīkinīm||

Verse 3

निवृत्ताः सहसा योधास्तव पुत्रजयैपिणः। सन्निवृत्तेषु तेष्वेवं युद्धमासीत्सुदारुणम्। तावकानां परेषां च देवासुररणोपभम्।।

nivṛttāḥ sahasā yodhāstava putrajayaipiṇaḥ| sannivṛtteṣu teṣvevaṃ yuddhamāsītsudāruṇam| tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopabham||

Verse 4

परेषां तावकानां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः।।

pareṣāṃ tāvakānāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ||

Verse 5

अनुमानेन युध्यन्ते सञ्ज्ञाभिश्च परस्परम्। तेषां क्षयो महानासीद्युध्यतामितरेतरम्।।

anumānena yudhyante sañjñābhiśca parasparam| teṣāṃ kṣayo mahānāsīdyudhyatāmitaretaram||

Verse 6

ततो युधिष्ठिरो राजा क्रोधेन महता युतः। जिगीषमाणः सङ्ग्रामे धार्तराष्ट्रान्सराजकान्।।

tato yudhiṣṭhiro rājā krodhena mahatā yutaḥ| jigīṣamāṇaḥ saṅgrāme dhārtarāṣṭrānsarājakān||

Verse 7

त्रिभिः शारद्वतं विद्व्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः। चतुर्भिर्निजघानाश्वान्कल्याणान्कृतवर्मणः।।

tribhiḥ śāradvataṃ vidvvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ| caturbhirnijaghānāśvānkalyāṇānkṛtavarmaṇaḥ||

Verse 8

अश्वत्थामा तु हार्दिक्यमपोवाह यशस्विनम्। अथ शारद्वतोऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद्युधिष्ठिरम्।।

aśvatthāmā tu hārdikyamapovāha yaśasvinam| atha śāradvato'ṣṭābhiḥ pratyavidhyadyudhiṣṭhiram||

Verse 9

ततो दुर्योधनो राजा रथान्सप्तशतान्रणे। प्रैषयद्यत्र राजाऽसौ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।।

tato duryodhano rājā rathānsaptaśatānraṇe| praiṣayadyatra rājā'sau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 10

ते रथा रथिभिर्युक्ता मनोमारुतरंहसः। अभ्यद्रवन्त सङ्ग्रामे कौन्तेयस्य रथं प्रति।।

te rathā rathibhiryuktā manomārutaraṃhasaḥ| abhyadravanta saṅgrāme kaunteyasya rathaṃ prati||

Verse 11

ते समन्तान्महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम्। अदृश्यं सायकैश्चक्रुर्मेघा इव दिवाकरम्।।

te samantānmahārāja parivārya yudhiṣṭhiram| adṛśyaṃ sāyakaiścakrurmeghā iva divākaram||

Verse 12

तं दृष्ट्वा धर्मराजानं कौरवेयैस्तथावृतम्। नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः।।

taṃ dṛṣṭvā dharmarājānaṃ kauraveyaistathāvṛtam| nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ||

Verse 13

रथैरश्ववरैर्युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः। आजग्मुरथ रक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्।।

rathairaśvavarairyuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ| ājagmuratha rakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 14

ततः प्रववृते रौद्रः सङ्ग्रामः शोणितोदकः। पाण्डवानां कुरूणां च यमराष्ट्रविवर्धनः।।

tataḥ pravavṛte raudraḥ saṅgrāmaḥ śoṇitodakaḥ| pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ||

Verse 15

रथान्सप्तशतान्हत्वा कुरूणामाततायिनाम्। पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनरेवाभ्यवारयन्।।

rathānsaptaśatānhatvā kurūṇāmātatāyinām| pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punarevābhyavārayan||

Verse 16

तत्र युद्धं महच्चासीत्तव पुत्रस्य पाण्डवैः। न च तत्तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम्।।

tatra yuddhaṃ mahaccāsīttava putrasya pāṇḍavaiḥ| na ca tattādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutam||

Verse 17

वर्तमाने तदा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः। वध्यमानेषु योधेषु तावकेष्वितरेषु च।।

vartamāne tadā yuddhe nirmaryāde samantataḥ| vadhyamāneṣu yodheṣu tāvakeṣvitareṣu ca||

Verse 18

विनदत्सु च योधेषु शङ्खवर्यैश्च पूरितैः। उत्क्रुष्टैः सिंहनादैश्च गर्जितैश्चैव धन्विनाम्।।

vinadatsu ca yodheṣu śaṅkhavaryaiśca pūritaiḥ| utkruṣṭaiḥ siṃhanādaiśca garjitaiścaiva dhanvinām||

Verse 19

अतिप्रवृत्ते युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु। धावमानेषु योधेषु जयगृद्धिषु मारिष।।

atipravṛtte yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu| dhāvamāneṣu yodheṣu jayagṛddhiṣu māriṣa||

Verse 20

संहारे सर्वतो जाते पृथिव्यां शोकसम्भवे। वह्नीनामुत्तमस्त्रीणां सीमन्तोद्धरणे कृते।।

saṃhāre sarvato jāte pṛthivyāṃ śokasambhave| vahnīnāmuttamastrīṇāṃ sīmantoddharaṇe kṛte||

Verse 21

निर्मर्यादे महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे। प्रादुरासन्विनाशाय तदोत्पाताः सुदारुणाः।।

nirmaryāde mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe| prādurāsanvināśāya tadotpātāḥ sudāruṇāḥ||

Verse 22

चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही। सदण्डाः सोल्मुका राजन्कीर्यमाणाः समन्ततः।।

cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī| sadaṇḍāḥ solmukā rājankīryamāṇāḥ samantataḥ||

Verse 23

उल्काः पेतुर्दिवो भूमावाहत्य रविमण्डलम्। विष्वग्वाताः प्रादुरासन्नीचैः शर्करवर्षिणः।।

ulkāḥ peturdivo bhūmāvāhatya ravimaṇḍalam| viṣvagvātāḥ prādurāsannīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ||

Verse 24

अश्रूणि मुमुचुर्नागा वेपथुं चास्पृशन्भृशम्। एतान्धोराननादृत्य समुत्पातान्सुदारुणान्।।

aśrūṇi mumucurnāgā vepathuṃ cāspṛśanbhṛśam| etāndhorānanādṛtya samutpātānsudāruṇān||

Verse 25

पुनर्युद्धाय संयत्ताः क्षत्रियास्तस्थुरव्यथाः। रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये स्वर्गं यियासवः।।

punaryuddhāya saṃyattāḥ kṣatriyāstasthuravyathāḥ| ramaṇīye kurukṣetre puṇye svargaṃ yiyāsavaḥ||

Verse 26

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिरब्रवीत्। युध्यध्वमग्रतो यावत्पृष्ठतो हन्मि पाण्डवान्।।

tato gāndhārarājasya putraḥ śakunirabravīt| yudhyadhvamagrato yāvatpṛṣṭhato hanmi pāṇḍavān||

Verse 27

ततो नः सम्प्रायातानां मद्रयोधास्तरस्विनः। हृष्टाः किलाकिलाशब्दमकुर्वत परे तथा।।

tato naḥ samprāyātānāṃ madrayodhāstarasvinaḥ| hṛṣṭāḥ kilākilāśabdamakurvata pare tathā||

Verse 28

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः। शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैरवाकिरन्।।

asmāṃstu punarāsādya labdhalakṣā durāsadāḥ| śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣairavākiran||

Verse 29

ततो हतं परैस्तत्र मद्रराजबलं तदा। दुर्योधनबलं दृष्ट्वा पुनरासीत्पराङ्मुखम्।।

tato hataṃ paraistatra madrarājabalaṃ tadā| duryodhanabalaṃ dṛṣṭvā punarāsītparāṅmukham||

Verse 30

गान्धारराजस्तु पुनर्वाक्यमाह ततो बली। निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः।।

gāndhārarājastu punarvākyamāha tato balī| nivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ||

Verse 31

अनीकं दशसाहस्रमश्वानां भरतर्षभ। आसीद्गान्धारराजस्य विशालप्रासयोधिनाम्।।

anīkaṃ daśasāhasramaśvānāṃ bharatarṣabha| āsīdgāndhārarājasya viśālaprāsayodhinām||

Verse 32

बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये। पृष्ठतः पाण्डवानीकमभ्यघ्नन्निशितैः शरैः।।

balena tena vikramya vartamāne janakṣaye| pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkamabhyaghnanniśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 33

तदभ्रमिव वातेन क्षिप्यमाणं समन्ततः। अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद्बलम्।।

tadabhramiva vātena kṣipyamāṇaṃ samantataḥ| abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahadbalam||

Verse 34

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात्। अभ्यनोदयदव्यग्रः सहदेवं महाबलम्।।

tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya bhagnaṃ svabalamantikāt| abhyanodayadavyagraḥ sahadevaṃ mahābalam||

Verse 35

असौ सुबलपुत्रो नो जघनं पीड्य दंशितः। सैन्यानि सूदयत्येष पश्य पाण्डव दुर्मतिः।।

asau subalaputro no jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ| sainyāni sūdayatyeṣa paśya pāṇḍava durmatiḥ||

Verse 36

गच्छ त्वं द्रौपदेयैश्च शकुनिं सौबलं जहि। रथानीकमहं धक्ष्ये पाञ्चालसहितोऽनघ।।

gaccha tvaṃ draupadeyaiśca śakuniṃ saubalaṃ jahi| rathānīkamahaṃ dhakṣye pāñcālasahito'nagha||

Verse 37

गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश्च सह त्वया। पादाताश्च त्रिसाहस्राः शकुनिं तैर्वृतो जहि।।

gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaśca saha tvayā| pādātāśca trisāhasrāḥ śakuniṃ tairvṛto jahi||

Verse 38

ततो गजाः सप्तशताश्चापपाणिभिरास्थिताः। पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश्च वीर्यवान्।।

tato gajāḥ saptaśatāścāpapāṇibhirāsthitāḥ| pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaśca vīryavān||

Verse 39

पादाताश्च त्रिसाहस्रा द्रौपदेयाश्च सर्वशः। रणे ह्यभ्यद्रवंस्ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम्।।

pādātāśca trisāhasrā draupadeyāśca sarvaśaḥ| raṇe hyabhyadravaṃste tu śakuniṃ yuddhadurmadam||

Verse 40

ततस्तु सौबलो राजन्नभ्यतिक्रम्य पाण्डवान्। जघान पृष्ठतः सेनां जयगृद्वः प्रतापवान्।।

tatastu saubalo rājannabhyatikramya pāṇḍavān| jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jayagṛdvaḥ pratāpavān||

Verse 41

अश्वारोहास्तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम्। प्राविशन्सौबलानीकमभ्यतिक्रम्य तान्रथान्।।

aśvārohāstu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvinām| prāviśansaubalānīkamabhyatikramya tānrathān||

Verse 42

ते तत्र सादिनः शूराः सौबलस्य महद्बलम्। रणमध्ये व्यतिष्ठन्त शरवर्षैरवाकिरन्।।

te tatra sādinaḥ śūrāḥ saubalasya mahadbalam| raṇamadhye vyatiṣṭhanta śaravarṣairavākiran||

Verse 43

तदुद्यतगदाप्रासमकापुरुषसेवितम्। प्रावर्तत महद्युद्धं राजन्दुर्मन्त्रिते तव।।

tadudyatagadāprāsamakāpuruṣasevitam| prāvartata mahadyuddhaṃ rājandurmantrite tava||

Verse 44

उपारमन्त ज्याशब्दाः प्रेक्षका रथिनोऽभवन्। न हि स्वेषां परेषां वा विशेषः प्रत्यदृश्यत।।

upāramanta jyāśabdāḥ prekṣakā rathino'bhavan| na hi sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ pratyadṛśyata||

Verse 45

शूरबाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ। ज्योतिषामिव सम्पातमपश्यन्कुरुपाण्डवाः।।

śūrabāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha| jyotiṣāmiva sampātamapaśyankurupāṇḍavāḥ||

Verse 46

ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च तत्रतत्र विशाम्पते। सम्पतन्तीभिराकाशमावृतं बह्वशोभत।।

ṛṣṭibhirvimalābhiśca tatratatra viśāmpate| sampatantībhirākāśamāvṛtaṃ bahvaśobhata||

Verse 47

प्रासानां पततां राजन्रूपमासीत्समन्ततः। शलभानामिवाकाशे तदा भरतसत्तम।।

prāsānāṃ patatāṃ rājanrūpamāsītsamantataḥ| śalabhānāmivākāśe tadā bharatasattama||

Verse 48

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर्नियन्तृभिः। हयाः परिपतन्तिस्म शतशोऽथ सहस्रशः।।

rudhirokṣitasarvāṅgā vipraviddhairniyantṛbhiḥ| hayāḥ paripatantisma śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 49

अन्योन्यं परिपिष्टाश्च समासाद्य परस्परम्। सुविक्षताः स्म दृश्यन्ते वमन्तो रुधिरं मुखैः।।

anyonyaṃ paripiṣṭāśca samāsādya parasparam| suvikṣatāḥ sma dṛśyante vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ||

Verse 50

ततोऽभवत्तमो घोरं सैन्येन रजसा वृतम्। तानपाक्रमतोऽद्राक्षं तस्माद्देशादरिन्दम।।

tato'bhavattamo ghoraṃ sainyena rajasā vṛtam| tānapākramato'drākṣaṃ tasmāddeśādarindama||

Verse 51

अश्वान्राजन्मनुष्यांश्च रजसा संवृते सति। भूमौ निपतिताश्चान्ये वमन्तो रुधिरं बहु।।

aśvānrājanmanuṣyāṃśca rajasā saṃvṛte sati| bhūmau nipatitāścānye vamanto rudhiraṃ bahu||

Verse 52

केशाकेशि समालग्ना न शेकुश्चेष्टितुं नराः। अन्योन्यमश्वपृष्ठेभ्यो विकर्षन्तो महाबलाः।।

keśākeśi samālagnā na śekuśceṣṭituṃ narāḥ| anyonyamaśvapṛṣṭhebhyo vikarṣanto mahābalāḥ||

Verse 53

मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुरितरेतरम्। अश्वैश्च व्यपकृष्यन्त बहवोऽत्र गतासवः।।

mallā iva samāsādya nijaghnuritaretaram| aśvaiśca vyapakṛṣyanta bahavo'tra gatāsavaḥ||

Verse 54

भूमौ निपतिताश्चान्ये बहवो विजयैषिणः। तत्रतत्र व्यदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः।।

bhūmau nipatitāścānye bahavo vijayaiṣiṇaḥ| tatratatra vyadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ||

Verse 55

रक्तोक्षितैश्छिन्नभुजैरवकृष्टशिरोरुहैः। व्यदृश्यत मही कीर्णा शतशोऽथ सहस्रशः।।

raktokṣitaiśchinnabhujairavakṛṣṭaśiroruhaiḥ| vyadṛśyata mahī kīrṇā śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 56

दूरं न शक्यं तत्रासीद्गन्तुमश्वेन केनचित्। साश्वारोहैर्हतैरश्वैरावृते वसुधातले।।

dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīdgantumaśvena kenacit| sāśvārohairhatairaśvairāvṛte vasudhātale||

Verse 57

रुधिरोक्षितसन्नाहैरात्तशस्त्रैरुदायुधैः। नानाप्रहरणैर्घोरैः परस्परवधैषिभिः। सुसन्निकृष्टे सङ्ग्रामे हतभूयिष्ठसैनिके।।

rudhirokṣitasannāhairāttaśastrairudāyudhaiḥ| nānāpraharaṇairghoraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ| susannikṛṣṭe saṅgrāme hatabhūyiṣṭhasainike||

Verse 58

स मुहूर्तं ततो युद्ध्वा सौबलोऽथ विशाम्पते। षट्‌साहस्रैर्हयैः शिष्टेरपायाच्छकुनिस्ततः।।

sa muhūrtaṃ tato yuddhvā saubalo'tha viśāmpate| ṣaṭ‌sāhasrairhayaiḥ śiṣṭerapāyācchakunistataḥ||

Verse 59

तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम्। षट्‌साहस्रैर्हयैः शिष्टेरपायाच्छ्रान्तवाहनम्।।

tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitam| ṣaṭ‌sāhasrairhayaiḥ śiṣṭerapāyācchrāntavāhanam||

Verse 60

अश्वारोहाश्च पाण्डूनामब्रुवन्रुधिरोक्षिताः। सुसन्निकृष्टे सङ्ग्रामे भूयिष्ठे त्यक्तजीविताः।।

aśvārohāśca pāṇḍūnāmabruvanrudhirokṣitāḥ| susannikṛṣṭe saṅgrāme bhūyiṣṭhe tyaktajīvitāḥ||

Verse 61

न हि शक्यं रथैर्योद्धुं कुत एव महागजैः। रथानेव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरानपि।।

na hi śakyaṃ rathairyoddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ| rathāneva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarānapi||

Verse 62

प्रतियातो हि शकुनिः स्वमनीकमवस्थितः। न पुनः सौबलो राजा योद्धुमभ्यागमिष्यति।।

pratiyāto hi śakuniḥ svamanīkamavasthitaḥ| na punaḥ saubalo rājā yoddhumabhyāgamiṣyati||

Verse 63

ततस्तु द्रौपदेयाश्च ते च मत्ता महाद्विपाः। प्रययुर्यत्र पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नो महारथः।।

tatastu draupadeyāśca te ca mattā mahādvipāḥ| prayayuryatra pāñcālyo dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ||

Verse 64

सहदेवोऽपि कौरव्य रजोमेघे समुत्थिते। एकाकी प्रययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः।।

sahadevo'pi kauravya rajomeghe samutthite| ekākī prayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 65

ततस्तेषु प्रयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः। पार्श्वतोऽभ्यहनत्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम्।।

tatasteṣu prayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ| pārśvato'bhyahanatkruddho dhṛṣṭadyumnasya vāhinīm||

Verse 66

तत्पुनस्तुमुलं युद्धं प्राणांस्त्यक्त्वाऽभ्यवर्तत। तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम्।।

tatpunastumulaṃ yuddhaṃ prāṇāṃstyaktvā'bhyavartata| tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām||

Verse 67

ते चान्योन्यमवैक्षन्त तस्मिन्वीरसमागमे। योधाः पर्यपतन्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः।।

te cānyonyamavaikṣanta tasminvīrasamāgame| yodhāḥ paryapatanrājañśataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 68

असिभिश्छिद्यमानानां शिरसां लोकसंक्षये। प्रादुरासीन्महाञ्शब्दस्तालानां पततामिव।।

asibhiśchidyamānānāṃ śirasāṃ lokasaṃkṣaye| prādurāsīnmahāñśabdastālānāṃ patatāmiva||

Verse 69

विमुक्तानां शरीराणां छिन्नानां पततां भुवि। सायुधानां च बाहूनामूरूणां च विशाम्पते। आसीत्कटकटाशब्दः सुमहान्रोमहर्षणः।।

vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ chinnānāṃ patatāṃ bhuvi| sāyudhānāṃ ca bāhūnāmūrūṇāṃ ca viśāmpate| āsītkaṭakaṭāśabdaḥ sumahānromaharṣaṇaḥ||

Verse 70

निघ्नन्तो निशितैः शस्त्रैर्भ्रातॄन्पुत्रान्सखीनपि। योधाः परिपतन्ति स्म यथाऽऽमिषकृते खगाः।।

nighnanto niśitaiḥ śastrairbhrātṝnputrānsakhīnapi| yodhāḥ paripatanti sma yathā''miṣakṛte khagāḥ||

Verse 71

अन्योन्यं प्रतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम्। अहम्पूर्वमहम्पूर्वमिति निघ्नन्सहस्रशः।।

anyonyaṃ pratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparam| ahampūrvamahampūrvamiti nighnansahasraśaḥ||

Verse 72

संयातेनासनभ्रष्टैरश्वारोहैर्गतासुभिः। हयाः परिपतन्ति स्म शतशोऽथ सहस्रशः।।

saṃyātenāsanabhraṣṭairaśvārohairgatāsubhiḥ| hayāḥ paripatanti sma śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 73

स्फुरतां प्रतिपिष्टानामश्वानां शीघ्रगामिनाम्। स्तनतां च मनुष्याणां सन्नद्धानां विशाम्पते।।

sphuratāṃ pratipiṣṭānāmaśvānāṃ śīghragāminām| stanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ sannaddhānāṃ viśāmpate||

Verse 74

शक्त्यृष्टिप्रासशब्दश्च तुमुलः समपद्यत। भिन्दतां परमर्माणि राजन्दुर्मन्त्रिते तव।।

śaktyṛṣṭiprāsaśabdaśca tumulaḥ samapadyata| bhindatāṃ paramarmāṇi rājandurmantrite tava||

Verse 75

श्रमाभिभूताः संरब्धा श्रान्तवाहाः पिपासवः। विक्षताश्च शितैः शस्त्रैरभ्यवर्न्तत तावकाः।।

śramābhibhūtāḥ saṃrabdhā śrāntavāhāḥ pipāsavaḥ| vikṣatāśca śitaiḥ śastrairabhyavarntata tāvakāḥ||

Verse 76

मत्ता रुधिरगन्धेन बहवोऽत्र विचेतसः। जघ्नुः परान्स्वकांश्चैव प्राप्तान्प्राप्ताननन्तरान्।।

mattā rudhiragandhena bahavo'tra vicetasaḥ| jaghnuḥ parānsvakāṃścaiva prāptānprāptānanantarān||

Verse 77

बहवश्च गतप्राणाः क्षत्रिया जयगृद्विनः। भूमावभ्यपतन्राजञ्शरवृष्टिभिरावृताः।।

bahavaśca gataprāṇāḥ kṣatriyā jayagṛdvinaḥ| bhūmāvabhyapatanrājañśaravṛṣṭibhirāvṛtāḥ||

Verse 78

वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मोदनेऽहनि। आसीद्बलक्षयो घोरस्तव पुत्रस्य पश्यतः।।

vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule modane'hani| āsīdbalakṣayo ghorastava putrasya paśyataḥ||

Verse 79

नराश्वकायैः सञ्छन्ना भूमिरासीद्विशाम्पते। रुधिरोदकचित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी।।

narāśvakāyaiḥ sañchannā bhūmirāsīdviśāmpate| rudhirodakacitrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī||

Verse 80

असिभिः पट्टसैः शूलैस्तक्षमाणाः पुनःपुनः। तावकाः पाण्‍वेयाश्च न न्यवर्तन्त भारत।।

asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlaistakṣamāṇāḥ punaḥpunaḥ| tāvakāḥ pāṇ‍veyāśca na nyavartanta bhārata||

Verse 81

प्रहरन्तो यथाशक्ति यावत्प्राणस्य धारणम्। योधाः परिपतन्ति स्म वमन्तो रुधिरं मुखैः।।

praharanto yathāśakti yāvatprāṇasya dhāraṇam| yodhāḥ paripatanti sma vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ||

Verse 82

शिरो गृहीत्वा केशेषु कबन्धः स प्रदृश्यते। उद्यम्य च शितं खङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम्।।

śiro gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ sa pradṛśyate| udyamya ca śitaṃ khaṅgaṃ rudhireṇa pariplutam||

Verse 83

तथोत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु नराधिप। तथा रुधिरगन्धेन योधाः कश्मलमाविशन्।।

tathotthiteṣu bahuṣu kabandheṣu narādhipa| tathā rudhiragandhena yodhāḥ kaśmalamāviśan||

Verse 84

मन्दीभूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद्बलम्। अल्पावशिष्टैस्तुरगैरभ्यवर्तत सौबलः।।

mandībhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahadbalam| alpāvaśiṣṭaisturagairabhyavartata saubalaḥ||

Verse 85

ततोऽभ्यधावंस्त्वरिताः पाण्डवा जयगृद्विनः। पदातयश्च नागाश्च सादिनश्चोद्यतायुधाः।।

tato'bhyadhāvaṃstvaritāḥ pāṇḍavā jayagṛdvinaḥ| padātayaśca nāgāśca sādinaścodyatāyudhāḥ||

Verse 86

कोष्ठकीकृत्य चाप्येनं परिक्षिप्य च सर्वशः। शस्त्रैर्नानाविधैर्जघ्नुर्युद्वपारं तितीर्षवः।।

koṣṭhakīkṛtya cāpyenaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ| śastrairnānāvidhairjaghnuryudvapāraṃ titīrṣavaḥ||

Verse 87

त्वदीयास्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान्। रथाश्वपत्तिद्विरदाः पाण्डवानभिदुद्रुवुः।।

tvadīyāstāṃstu samprekṣya sarvataḥ samabhidrutān| rathāśvapattidviradāḥ pāṇḍavānabhidudruvuḥ||

Verse 88

केचित्पदातयः पद्भिर्मुष्टिभिश्च परस्परम्। निजघ्नुः समरे शूराः क्षीणशस्त्रास्ततोऽपतन्।।

kecitpadātayaḥ padbhirmuṣṭibhiśca parasparam| nijaghnuḥ samare śūrāḥ kṣīṇaśastrāstato'patan||

Verse 89

रथेभ्यो रथिनः पेतुर्द्विपेभ्यो हस्तिसादिनः। विमानेभ्यो दिवो भ्रष्टाः सिद्वाः पुण्यक्षयादिव।।

rathebhyo rathinaḥ peturdvipebhyo hastisādinaḥ| vimānebhyo divo bhraṣṭāḥ sidvāḥ puṇyakṣayādiva||

Verse 90

एवमन्योन्यमायत्ता योधा जघ्नुर्महाहवे। पितॄन्भ्रातॄन्वयस्यांश्च पुत्रानपि तथा परे।।

evamanyonyamāyattā yodhā jaghnurmahāhave| pitṝnbhrātṝnvayasyāṃśca putrānapi tathā pare||

Verse 91

एवमासीदमर्यादं युद्वं भरतसत्तम। प्रासासिबाणकलिलं वर्तमाने सुदारुणे।।

evamāsīdamaryādaṃ yudvaṃ bharatasattama| prāsāsibāṇakalilaṃ vartamāne sudāruṇe||