Adhyaya 1

Verse 1

दुर्योधनेन शल्यस्य सैनापत्येऽभिषेचनपूर्वकं पुनर्युद्धाय निर्याणम्।। 1 ।। सञ्जयाच्छल्यदुर्योधनादिवधश्रवणेन मूर्च्छितस्य धृतराष्ट्रस्य विदुरेण समाश्वासनम्।। 2 ।। श्रीवेदव्यासाय नमः।। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं (व्यासं) चैव ततो जयमुदीरयेत्।। विलापवुक्तोपहतं इति ङ.पाठः। विलापयुक्तं सुमहत् इति घ. पाठः।।

duryodhanena śalyasya saināpatye'bhiṣecanapūrvakaṃ punaryuddhāya niryāṇam|| 1 || sañjayācchalyaduryodhanādivadhaśravaṇena mūrcchitasya dhṛtarāṣṭrasya vidureṇa samāśvāsanam|| 2 || śrīvedavyāsāya namaḥ|| nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devīṃ sarasvatīṃ (vyāsaṃ) caiva tato jayamudīrayet|| vilāpavuktopahataṃ iti ṅa.pāṭhaḥ| vilāpayuktaṃ sumahat iti gha. pāṭhaḥ||

Verse 2

जनमेजय उवाच। एवं निपातिते कर्णे समरे सव्यसाचिना। अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै द्विज।।

janamejaya uvāca| evaṃ nipātite karṇe samare savyasācinā| alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kimakurvata vai dvija||

Verse 3

विदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयोधनः। पाण्डवैः प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरवः।।

vidīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ| pāṇḍavaiḥ prāptakālaṃ ca kiṃ prāpadyata kauravaḥ||

Verse 4

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम। न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tadācakṣva dvijottama| na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat||

Verse 5

वैशम्पायन उवाच। ततः कर्णे हते राजन्धार्तराष्ट्रः सुयोधनः। भृशं शोकार्णवे मग्नो निराशः सर्वतोऽभवत्।।

vaiśampāyana uvāca| tataḥ karṇe hate rājandhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ| bhṛśaṃ śokārṇave magno nirāśaḥ sarvato'bhavat||

Verse 6

हाकर्ण हाकर्ण इति शोचमानो मुहुर्मुहुः। कृच्छ्रात्स्वशिबिरं प्रायाद्वतशिष्टैर्नृपैः सह।।

hākarṇa hākarṇa iti śocamāno muhurmuhuḥ| kṛcchrātsvaśibiraṃ prāyādvataśiṣṭairnṛpaiḥ saha||

Verse 7

स समाश्वास्यमानोऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः। राजन्विभूतिमिच्छद्भिः सूतपुत्रमनुस्मरन्।।

sa samāśvāsyamāno'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ| rājanvibhūtimicchadbhiḥ sūtaputramanusmaran||

Verse 8

स दैवं बलवन्मत्वा प्रभाते विमले सति। सङ्ग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्वाय निर्ययौ।।

sa daivaṃ balavanmatvā prabhāte vimale sati| saṅgrāme niścayaṃ kṛtvā punaryudvāya niryayau||

Verse 9

शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद्राजसत्तमम्। रणाय निर्ययौ राजा हतशिष्टैर्नृपैः सह।।

śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivadrājasattamam| raṇāya niryayau rājā hataśiṣṭairnṛpaiḥ saha||

Verse 10

ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः। बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणोपमम्।।

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ| babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam||

Verse 11

ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे। पाण्डुसैन्येऽथ मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः।।

tataḥ śalyo mahārāja kṛtvā kadanamāhave| pāṇḍusainye'tha madhyāhne dharmarājena pātitaḥ||

Verse 12

ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात्। अपसृत्य हदं घोरं विवेश रिपुजाद्भुयात्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि शल्यवधपर्वणि प्रथमोऽध्यायः।। 1 ।।

tato duryodhano rājā hatabandhū raṇājirāt| apasṛtya hadaṃ ghoraṃ viveśa ripujādbhuyāt|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi śalyavadhaparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ|| 1 ||

Verse 13

अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैः। हदादाहूय युद्वाय भीमसेनेन पातितः।।

athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ| hadādāhūya yudvāya bhīmasenena pātitaḥ||

Verse 14

तस्मिंस्तु निहते वीरे महेष्वासास्त्रयो रणे। कृतवर्मा कृपो द्रौणिर्जघ्नुः पाण्डवसैनिकान्।।

tasmiṃstu nihate vīre maheṣvāsāstrayo raṇe| kṛtavarmā kṛpo drauṇirjaghnuḥ pāṇḍavasainikān||

Verse 15

ततः पूर्वाह्णसमये शिबिरादेत्य सञ्जयः। प्रविवेश पुरीं दीनो दुःखशोकसमन्वितः।।

tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirādetya sañjayaḥ| praviveśa purīṃ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ||

Verse 16

स प्रविश्य पुरीं सूतो भूजावुच्छ्रित्य दुःखितः। वेपमानस्ततो राज्ञः प्रविप्रेश निवेशनम्।।

sa praviśya purīṃ sūto bhūjāvucchritya duḥkhitaḥ| vepamānastato rājñaḥ pravipreśa niveśanam||

Verse 17

धावतश्चाप्यपश्यxxx तत्रत्यान्पुरुषर्षभान्। नष्टचित्तानिवोन्मत्ताञ्शोकेन भृशदुःखितान्।।

dhāvataścāpyapaśyaxxx tatratyānpuruṣarṣabhān| naṣṭacittānivonmattāñśokena bhṛśaduḥkhitān||

Verse 18

दृष्ट्वैव च नराञ्शीघ्रं व्याजहारातिदुःखितः। अहो बत विपन्नोऽस्मि निधनेन महात्मनः।।

dṛṣṭvaiva ca narāñśīghraṃ vyājahārātiduḥkhitaḥ| aho bata vipanno'smi nidhanena mahātmanaḥ||

Verse 19

अहो सुबलवान्कालो गतिश्च परमा तथा। शुक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्राहन्यन्त पार्थिवाः।।

aho subalavānkālo gatiśca paramā tathā| śukratulyabalāḥ sarve yatrāhanyanta pārthivāḥ||

Verse 20

तं दृष्ट्वैव पुरे राजञ्जनः सर्वः स्म सञ्जयम्। प्ररुरोद भयोद्विग्नो हा राजन्निति सुस्वरम्।।

taṃ dṛṣṭvaiva pure rājañjanaḥ sarvaḥ sma sañjayam| praruroda bhayodvigno hā rājanniti susvaram||

Verse 21

आकुमारं नरव्याघ्र तत्पुरं वै समन्ततः। आर्तनादं महच्चक्रे श्रुत्वा विनिहतं नृपम्।।

ākumāraṃ naravyāghra tatpuraṃ vai samantataḥ| ārtanādaṃ mahaccakre śrutvā vinihataṃ nṛpam||

Verse 22

तथा स विह्वलः सूतः प्रविश्य नृपतिक्षयम्। ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्।।

tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nṛpatikṣayam| dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram||

Verse 23

दृष्ट्वा चासीनमनघं समन्तात्परिवारितम्। स्नुषामिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च। तथाऽन्यैश्च सुहृद्भिश्च ज्ञातिमिश्च हितैषिभिः।।

dṛṣṭvā cāsīnamanaghaṃ samantātparivāritam| snuṣāmirbharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca| tathā'nyaiśca suhṛdbhiśca jñātimiśca hitaiṣibhiḥ||

Verse 24

तमेव चार्थं ध्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति। रुदन्नेवाब्रवीद्वाक्यं राजानं जनमेजय।।

tameva cārthaṃ dhyāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ prati| rudannevābravīdvākyaṃ rājānaṃ janamejaya||

Verse 25

नातिहृष्टमनाः सूतो बाष्पसन्दिग्धया गिरा। सञ्जयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभ।।

nātihṛṣṭamanāḥ sūto bāṣpasandigdhayā girā| sañjayo'haṃ naravyāghra namaste bharatarṣabha||

Verse 26

मद्राधिपो हतः शल्यः शकुनिः सौबलस्तथा। उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यो दृढविक्रमः।।

madrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalastathā| ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dṛḍhavikramaḥ||

Verse 27

संशप्तका हताः सर्वे काम्भोजाश्च शकैः सह। म्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च यवनाश्च निपातिताः।।

saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbhojāśca śakaiḥ saha| mlecchāśca pārvatīyāśca yavanāśca nipātitāḥ||

Verse 28

प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्च सर्वशः। उदीच्याश्च हताः सर्वे प्रतीच्याश्च नरोत्तमाः। राजानो राजपुत्राश्च सर्वे विनिहता नृप।।

prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāśca sarvaśaḥ| udīcyāśca hatāḥ sarve pratīcyāśca narottamāḥ| rājāno rājaputrāśca sarve vinihatā nṛpa||

Verse 29

कर्णपुत्रो हतः शूरः सत्यसेनो महाबलः।।

karṇaputro hataḥ śūraḥ satyaseno mahābalaḥ||

Verse 30

दुर्योधनो हतो राजा ययोक्तं पाण्डवेन ह। xxxxxx महाराज शेते पांसुषु रूषितः।।

duryodhano hato rājā yayoktaṃ pāṇḍavena ha| xxxxxx mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ||

Verse 31

xxxxxx हतो xxx जञ्शिखण्डी चापराजितः। उत्तमौज युधामन्युस्तथा सर्वे प्रभद्रकाः।।

xxxxxx hato xxx jañśikhaṇḍī cāparājitaḥ| uttamauja yudhāmanyustathā sarve prabhadrakāḥ||

Verse 32

पाञ्चालश्च नरव्याघ्र चेदयश्च निषूदिताः। तव पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत।।

pāñcālaśca naravyāghra cedayaśca niṣūditāḥ| tava putrā hatāḥ sarve draupadeyāśca bhārata||

Verse 33

नरा विनिहताः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः। रथिनत्र नरव्याघ्र हयाश्च निहता युधि।।

narā vinihatāḥ sarve gajāśca vinipātitāḥ| rathinatra naravyāghra hayāśca nihatā yudhi||

Verse 34

निxxxx शिबिरं रावंजावकानां कृतं प्रभो। पाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम्।।

nixxxx śibiraṃ rāvaṃjāvakānāṃ kṛtaṃ prabho| pāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparam||

Verse 35

xxxx स्रीशेषमभवज्जगत्कालेन मोहितम्। सप्त पाण्‍डवतः शिष्टा धार्तराष्ट्रास्त्रयोरथाः।।

xxxx srīśeṣamabhavajjagatkālena mohitam| sapta pāṇ‍ḍavataḥ śiṣṭā dhārtarāṣṭrāstrayorathāḥ||

Verse 36

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः। कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः।।

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥ| kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiśca jayatāṃ varaḥ||

Verse 37

एते शेषा महाराज रथिनो नृपसत्तम। अक्षौहिणीनामष्टानां दशानां च न संशयः।।

ete śeṣā mahārāja rathino nṛpasattama| akṣauhiṇīnāmaṣṭānāṃ daśānāṃ ca na saṃśayaḥ||

Verse 38

एते शेषा महाराज सर्वेऽन्ये निधनं गताः। कालेन निहतं सर्वं जगद्वै भरतर्षभ। दुर्योधनं वै पुरतः कृत्वा सर्वे नरा हताः।।

ete śeṣā mahārāja sarve'nye nidhanaṃ gatāḥ| kālena nihataṃ sarvaṃ jagadvai bharatarṣabha| duryodhanaṃ vai purataḥ kṛtvā sarve narā hatāḥ||

Verse 39

वैशम्पायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। निपपात स राजेन्द्रो गतसत्वो महीतले।।

vaiśampāyana uvāca| etacchrutvā vacaḥ krūraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| nipapāta sa rājendro gatasatvo mahītale||

Verse 40

तस्मिन्निपतिते वीरे विदुरोऽपि महायशाः। निपपात महाराज शोकव्यसनकर्शितः।।

tasminnipatite vīre viduro'pi mahāyaśāḥ| nipapāta mahārāja śokavyasanakarśitaḥ||

Verse 41

गान्धारी च महाभागा सर्वाश्च कुरुयोषितः। पतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा घोरतरं वचः।। अपराहे अपरार्धे।।

gāndhārī ca mahābhāgā sarvāśca kuruyoṣitaḥ| patitāḥ sahasā bhūmau śrutvā ghorataraṃ vacaḥ|| aparāhe aparārdhe||

Verse 42

निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदाऽऽसीद्राजमण्डलम्। विलापमुक्तोपहतं चित्रं न्यस्तं पटे यथा।।

niḥsaṃjñaṃ patitaṃ bhūmau tadā''sīdrājamaṇḍalam| vilāpamuktopahataṃ citraṃ nyastaṃ paṭe yathā||

Verse 43

कृच्छ्रेण तु ततो राजा धृतराष्ट्रो महीपतिः। शनैरलभत प्राणान्पुत्रव्यसनकर्शितः।।

kṛcchreṇa tu tato rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ| śanairalabhata prāṇānputravyasanakarśitaḥ||

Verse 44

लब्ध्वा तु स नृपः प्राणान्वेपमानः सुदुःखितः। निरीक्ष्य च दिशः सर्वाः क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत्।।

labdhvā tu sa nṛpaḥ prāṇānvepamānaḥ suduḥkhitaḥ| nirīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṃ vākyamabravīt||

Verse 45

विद्धि क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ। ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर्हीनस्य सर्वशः। एवमुक्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निपपात ह।।

viddhi kṣattarmahāprājña tvaṃ gatirbharatarṣabha| mamānāthasya subhṛśaṃ putrairhīnasya sarvaśaḥ| evamuktvā tato bhūyo visaṃjño nipapāta ha||

Verse 46

तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचन। शीतैस्ते सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्यजनैरपि।।

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye'sya kecana| śītaiste siṣicustoyairvivyajurvyajanairapi||

Verse 47

स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो नराधिपः। तूष्णीमासीन्महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितः।।

sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto narādhipaḥ| tūṣṇīmāsīnmahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ||

Verse 48

निःश्वसञ्जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तोऽभवन्नृपः।।

niḥśvasañjihmaga iva kumbhakṣipto'bhavannṛpaḥ||

Verse 49

सञ्जयोऽप्यरुदत्तत्र दृष्ट्वा राजानमातुरम्। तथा सर्वाः स्त्रियश्चैव गान्धारी च यशस्विनी।।

sañjayo'pyarudattatra dṛṣṭvā rājānamāturam| tathā sarvāḥ striyaścaiva gāndhārī ca yaśasvinī||

Verse 50

ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत्। धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ मुह्यमानो मुहुर्मुहुः।।

tato dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyamabravīt| dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭha muhyamāno muhurmuhuḥ||

Verse 51

गच्छन्तु योषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी। तथेमे सुहृदः सर्वे मुह्यते मे मनो भृशम्।।

gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī| tatheme suhṛdaḥ sarve muhyate me mano bhṛśam||

Verse 52

एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ताः स्त्रियो भरतर्षभ। विसर्जयामास शनैर्मुह्यमानः पुनःपुनः।।

evamuktastataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabha| visarjayāmāsa śanairmuhyamānaḥ punaḥpunaḥ||

Verse 53

निश्चक्रमुस्ततः सर्वाः स्त्रियो भरतसत्तम। सुहृदश्च तथा सर्वे दृष्ट्वा राजानमातुरम्।।

niścakramustataḥ sarvāḥ striyo bharatasattama| suhṛdaśca tathā sarve dṛṣṭvā rājānamāturam||

Verse 54

ततो नरपतिस्तत्र लब्ध्वा संज्ञां परन्तपः। गतिर्मे को भवेदद्य इति चिन्तासमाकुलः। अपृच्छत्सञ्जयं तत्र रोदमानं भृशातुरम्।।

tato narapatistatra labdhvā saṃjñāṃ parantapaḥ| gatirme ko bhavedadya iti cintāsamākulaḥ| apṛcchatsañjayaṃ tatra rodamānaṃ bhṛśāturam||

Verse 55

प्राञ्जलिं सञ्जयं दृष्ट्वा रोदमानं मुहुर्मुहुः। ज्ञातीन्स्त्रियोऽथ निर्याप्य प्रविश्य विदुरःपुनः।।

prāñjaliṃ sañjayaṃ dṛṣṭvā rodamānaṃ muhurmuhuḥ| jñātīnstriyo'tha niryāpya praviśya viduraḥpunaḥ||

Verse 56

राजानं शोचमानस्तु तं शोचन्तं मुहुर्मुहुः। समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च।।

rājānaṃ śocamānastu taṃ śocantaṃ muhurmuhuḥ| samāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ca||