Adhyaya 19

Verse 1

सात्यकिना साल्ववधः।। 1 ।। सञ्जरा उवाच। सन्निवृत्तेषु सैन्येषु साल्वो म्लेच्छगणाधिपः। अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्धः पाण्डवानां महद्बलम्।।

sātyakinā sālvavadhaḥ|| 1 || sañjarā uvāca| sannivṛtteṣu sainyeṣu sālvo mlecchagaṇādhipaḥ| abhyadravatsusaṅkruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahadbalam||

Verse 2

आस्थाय सुमहानागं प्रभिन्नं पर्वतोपमम्। सप्तमैरावतप्रख्यममित्रगणमर्दनम्।।

āsthāya sumahānāgaṃ prabhinnaṃ parvatopamam| saptamairāvataprakhyamamitragaṇamardanam||

Verse 3

योऽसौ महान्भद्रकुलप्रसूतः सुपूजितो धार्तराष्ट्रेण नित्यम्। सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः सदौपवाह्यः समरेषु राजन्।।

yo'sau mahānbhadrakulaprasūtaḥ supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam| sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ sadaupavāhyaḥ samareṣu rājan||

Verse 4

ऐरावतं दैत्यगणान्विमृद्र-- ञ्शक्रो यथा सञ्जनयन्भयानि। तमास्थितो राजवरो बभूव यथोदयस्थः सविता क्षपान्ते।।

airāvataṃ daityagaṇānvimṛdra-- ñśakro yathā sañjanayanbhayāni| tamāsthito rājavaro babhūva yathodayasthaḥ savitā kṣapānte||

Verse 5

स तेन नागप्रवरेण राज-- न्नभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान्समेतान्। शितैः पृषत्कैर्विददार वेगै-- र्महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघोरैः।।

sa tena nāgapravareṇa rāja-- nnabhyudyayau pāṇḍusutānsametān| śitaiḥ pṛṣatkairvidadāra vegai-- rmahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ||

Verse 6

ततः शरान्वै सृजतो महारणे योधांश्च राजन्नयतो यमालयम्। नास्यानत्रं ददृशुः स्वे परे वा यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः।।

tataḥ śarānvai sṛjato mahāraṇe yodhāṃśca rājannayato yamālayam| nāsyānatraṃ dadṛśuḥ sve pare vā yathā purā vajradharasya daityāḥ||

Verse 7

ते पाण्डवाः सोमकाः सृञ्जयाश्च तमेकनागं ददृशुः समन्तात्। सहस्रशो वै विचरन्तमेकं यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे।।

te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāśca tamekanāgaṃ dadṛśuḥ samantāt| sahasraśo vai vicarantamekaṃ yathā mahendrasya gajaṃ samīpe||

Verse 8

सन्द्राव्यमाणं तु बलं परेषां परेतकल्पं विबभौ समन्ततः। नैवावतस्थे समरे भृशं भया-- द्विमृद्यमानं तु परस्परं तदा।।

sandrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ paretakalpaṃ vibabhau samantataḥ| naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayā-- dvimṛdyamānaṃ tu parasparaṃ tadā||

Verse 9

ततः प्रभग्ना सहसा महाचमूः सा पाण्डवी तेन नराधिपेन। दिशश्चतस्रः सहसा विधाविता गजेन्द्रवेगं तमपारयन्ती।।

tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ sā pāṇḍavī tena narādhipena| diśaścatasraḥ sahasā vidhāvitā gajendravegaṃ tamapārayantī||

Verse 10

दृष्ट्वा च तां वेगवता प्रभग्नां सर्वे त्वदीया युधि योधमुख्याः। अपूजयंस्ते तु नराधिपं तं दध्मुश्च शङ्खाञ्शशिसन्निकाशान्।।

dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā prabhagnāṃ sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ| apūjayaṃste tu narādhipaṃ taṃ dadhmuśca śaṅkhāñśaśisannikāśān||

Verse 11

श्रुत्वा निनादं त्वथ कौरवाणां हर्षाद्विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः। सेनापतिः पाण्डवसृञ्जयानां पाञ्चालपुत्रो ममृषे न कोपात्।।

śrutvā ninādaṃ tvatha kauravāṇāṃ harṣādvimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ| senāpatiḥ pāṇḍavasṛñjayānāṃ pāñcālaputro mamṛṣe na kopāt||

Verse 12

ततस्तु तं वै द्विरदं महात्मा प्रत्युद्ययौ त्वरमाणो जयाय। जम्भो यथा शक्रसमागमे वै नागेन्द्रमैरावणमिन्द्रवाह्यम्।।

tatastu taṃ vai dviradaṃ mahātmā pratyudyayau tvaramāṇo jayāya| jambho yathā śakrasamāgame vai nāgendramairāvaṇamindravāhyam||

Verse 13

तमापतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा पाञ्चालपुत्रं युधि राजसिंहः। तं वै द्विपं प्रेषयामास तूर्णं वधाय राजन्द्रुपदात्मजस्य।।

tamāpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā pāñcālaputraṃ yudhi rājasiṃhaḥ| taṃ vai dvipaṃ preṣayāmāsa tūrṇaṃ vadhāya rājandrupadātmajasya||

Verse 14

स तं द्विपेन्द्रं सहसापतन्त-- मविध्यदग्निप्रतिमैः पृषत्कैः। कर्मारधौतैर्निशितैर्ज्वलद्भि-- र्नाराचमुख्यैस्त्रिभिरुग्रवेगैः।।

sa taṃ dvipendraṃ sahasāpatanta-- mavidhyadagnipratimaiḥ pṛṣatkaiḥ| karmāradhautairniśitairjvaladbhi-- rnārācamukhyaistribhirugravegaiḥ||

Verse 15

ततोऽपरान्पञ्चशतान्महात्मा नाराचमुख्यान्विससर्ज कुम्भे। स तैस्तु विद्धः परमद्विपो रणे तदा परावृत्य भृशं प्रदुद्रुवे।।

tato'parānpañcaśatānmahātmā nārācamukhyānvisasarja kumbhe| sa taistu viddhaḥ paramadvipo raṇe tadā parāvṛtya bhṛśaṃ pradudruve||

Verse 16

तं नागराजं सहसा प्रणुन्नं विद्राव्यमाणं विनिवर्त्य साल्वः। तोत्राङ्कुशैः प्रेषयामास तूर्णं पाञ्चालराजस्य सुतं प्रदिश्य।।

taṃ nāgarājaṃ sahasā praṇunnaṃ vidrāvyamāṇaṃ vinivartya sālvaḥ| totrāṅkuśaiḥ preṣayāmāsa tūrṇaṃ pāñcālarājasya sutaṃ pradiśya||

Verse 17

दृष्ट्वा पतन्तं सहसा तु नागं धृष्टद्युम्नः स्वरथाच्छीघ्रमेव। गदां प्रगृह्योग्रजवेन वीरो भूमिं प्रपन्नो भयविह्वलाङ्गः।।

dṛṣṭvā patantaṃ sahasā tu nāgaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ svarathācchīghrameva| gadāṃ pragṛhyograjavena vīro bhūmiṃ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ||

Verse 18

स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य। उत्क्षिप्य हस्तेन नदन्महाद्विपो विपोथयामास वसुन्धरातले।।

sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya| utkṣipya hastena nadanmahādvipo vipothayāmāsa vasundharātale||

Verse 19

पाञ्चालराजस्य सुतं च दृष्ट्वा तदार्दितं नागवरेण तेन। तमभ्यधावत्सहसा जवेन भीमः शिखण्डी च शिनेश्च नप्ता।।

pāñcālarājasya sutaṃ ca dṛṣṭvā tadārditaṃ nāgavareṇa tena| tamabhyadhāvatsahasā javena bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineśca naptā||

Verse 20

शरैश्च वेगं सहसा निगृह्य तस्याभितो व्यापततो गजस्य। स सङ्गृहीतो रथिभिर्गजो वै चचाल तैर्वार्यमाणश्च सङ्ख्ये।।

śaraiśca vegaṃ sahasā nigṛhya tasyābhito vyāpatato gajasya| sa saṅgṛhīto rathibhirgajo vai cacāla tairvāryamāṇaśca saṅkhye||

Verse 21

ततः पृषत्कान्प्रववर्ष राजा सूर्यो यथा रश्मिजालं समन्तात्। तैराशुगैर्वध्यमाना रथौघाः प्रदुद्रुवुः सहितास्तत्रतत्र।।

tataḥ pṛṣatkānpravavarṣa rājā sūryo yathā raśmijālaṃ samantāt| tairāśugairvadhyamānā rathaughāḥ pradudruvuḥ sahitāstatratatra||

Verse 22

तत्कर्म साल्वस्य समीक्ष्य सर्वे पाञ्चालपुत्रा नृप सृञ्जयाश्च। हाहाकारैर्नादयन्ति स्म युद्धे द्विपं समन्ताद्रुरुधुर्नराग्र्याः।।

tatkarma sālvasya samīkṣya sarve pāñcālaputrā nṛpa sṛñjayāśca| hāhākārairnādayanti sma yuddhe dvipaṃ samantādrurudhurnarāgryāḥ||

Verse 23

पाञ्चालपुत्रस्त्वरितस्तु शूरो गदां प्रगृह्याचलशृङ्गकल्पाम्। ससम्भ्रमं भारत शत्रुघाती जवेन वीरोऽनुससार नागम्।।

pāñcālaputrastvaritastu śūro gadāṃ pragṛhyācalaśṛṅgakalpām| sasambhramaṃ bhārata śatrughātī javena vīro'nusasāra nāgam||

Verse 24

ततस्तु नागं धरणीधराभं मदं स्रवन्तं जलदप्रकाशम्। गदां समातिध्य भृशं जघान पाञ्चालराजस्य सुतस्तरस्वी।।

tatastu nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ madaṃ sravantaṃ jaladaprakāśam| gadāṃ samātidhya bhṛśaṃ jaghāna pāñcālarājasya sutastarasvī||

Verse 25

स भिन्नकुम्भः सहसा विनद्य मुखात्प्रभूतं क्षतजं विमुञ्चन्। पपात नागो धरमीधराभः क्षितिप्रकम्पाच्चलितो यथाऽद्रिः।।

sa bhinnakumbhaḥ sahasā vinadya mukhātprabhūtaṃ kṣatajaṃ vimuñcan| papāta nāgo dharamīdharābhaḥ kṣitiprakampāccalito yathā'driḥ||

Verse 26

निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये। स साल्वराजस्य शिनिप्रवीरो जहार भल्लेन शिरः शितेन।।

nipātyamāne tu tadā gajendre hāhākṛte tava putrasya sainye| sa sālvarājasya śinipravīro jahāra bhallena śiraḥ śitena||

Verse 27

हृतोत्तमाङ्गो युधि सात्वतेन पपात भूमौ सह नागराज्ञा। यथाऽद्रिशृङ्गं सुमहत्प्रणुन्नं वज्रेण देवाधिपचोदितेन।।

hṛtottamāṅgo yudhi sātvatena papāta bhūmau saha nāgarājñā| yathā'driśṛṅgaṃ sumahatpraṇunnaṃ vajreṇa devādhipacoditena||