Adhyaya 20

Verse 1

सात्यकिना कृतवर्मपराजयः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। तस्मिंस्तु निहते शूरे साल्वे समितिशोभने। तवाभज्यद्बलं वेगाद्वातेनेव महाद्रुमः।।

sātyakinā kṛtavarmaparājayaḥ|| 1 || sañjaya uvāca| tasmiṃstu nihate śūre sālve samitiśobhane| tavābhajyadbalaṃ vegādvāteneva mahādrumaḥ||

Verse 2

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कृतवर्मा महारथः। दधार समरे शूरः शत्रुसैन्यं महाबलः।।

tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛtavarmā mahārathaḥ| dadhāra samare śūraḥ śatrusainyaṃ mahābalaḥ||

Verse 3

सन्निवृत्तास्तु ते शूरा दृष्ट्वा सात्वतमाहवे। शैलोपमं स्थिरं राजन्कीर्यमाणं शरैर्युधि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शल्यपर्वमि शल्यवधपर्वणि अष्टादशदिवसयुद्धे विंशोऽध्यायः।। 20 ।।

sannivṛttāstu te śūrā dṛṣṭvā sātvatamāhave| śailopamaṃ sthiraṃ rājankīryamāṇaṃ śarairyudhi|| || iti śrīmanmahābhārate śalyaparvami śalyavadhaparvaṇi aṣṭādaśadivasayuddhe viṃśo'dhyāyaḥ|| 20 ||

Verse 4

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह। निवृत्तानां महाराज मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha| nivṛttānāṃ mahārāja mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam||

Verse 5

तत्राश्चर्यमभूद्युद्वं सात्वतस्य परैः सह। यदेको वारयामास पाण्डुसेनां दुरासदाम्।।

tatrāścaryamabhūdyudvaṃ sātvatasya paraiḥ saha| yadeko vārayāmāsa pāṇḍusenāṃ durāsadām||

Verse 6

तेषामन्योन्यसुहृदां कृते कर्मणि दुष्करे। सिंहनादः प्रहृष्टानां दिविस्पृक्सुमहानभूत्।।

teṣāmanyonyasuhṛdāṃ kṛte karmaṇi duṣkare| siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ divispṛksumahānabhūt||

Verse 7

तेन शब्देन वित्रस्तान्पाञ्चालान्भरतर्षभ। शिनेर्नप्ता महाबाहुरन्वपद्यत सात्यकिः।।

tena śabdena vitrastānpāñcālānbharatarṣabha| śinernaptā mahābāhuranvapadyata sātyakiḥ||

Verse 8

स समासाद्य राजानं क्षेमधूर्तिं महाबलम्। सप्तभिर्निशितैर्बाणैरनयद्यमसादनम्।।

sa samāsādya rājānaṃ kṣemadhūrtiṃ mahābalam| saptabhirniśitairbāṇairanayadyamasādanam||

Verse 9

तमायान्तं महाबाहुं प्रवपन्तं शिताञ्शरान्। जवेनाभ्यपतद्वीमान्हार्दिक्यः शिनिपुङ्गवम्।।

tamāyāntaṃ mahābāhuṃ pravapantaṃ śitāñśarān| javenābhyapatadvīmānhārdikyaḥ śinipuṅgavam||

Verse 10

तौ सिंहाविव नर्दन्तौ धन्विनौ रथिनां वरौ। अन्योन्यमभिधावन्तौ शस्त्रप्रवरधारिणौ।।

tau siṃhāviva nardantau dhanvinau rathināṃ varau| anyonyamabhidhāvantau śastrapravaradhāriṇau||

Verse 11

पाण्डवाः सहपाञ्चाला योधाश्चान्ये नृपोत्तमाः। प्रेक्षकाः समपद्यन्त तयोः पुरुषसिंहयोः।।

pāṇḍavāḥ sahapāñcālā yodhāścānye nṛpottamāḥ| prekṣakāḥ samapadyanta tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ||

Verse 12

नाराचैर्वत्सदन्तैश्च वृष्ण्यन्धकमहारथौ। अभिजघ्नतुरन्योन्यं प्रहृष्टाविव कुञ्चरौ।।

nārācairvatsadantaiśca vṛṣṇyandhakamahārathau| abhijaghnaturanyonyaṃ prahṛṣṭāviva kuñcarau||

Verse 13

चरन्तौ विविधान्मार्गान्हार्दिक्यशिनिपुङ्गवौ। मुहुरन्तर्दधाते तौ बाणवृष्ट्या परस्परम्।।

carantau vividhānmārgānhārdikyaśinipuṅgavau| muhurantardadhāte tau bāṇavṛṣṭyā parasparam||

Verse 14

चापवेगबलोद्वूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः। आकाशे समपश्याम पतङ्गानिव शीघ्रगान्।।

cāpavegabalodvūtānmārgaṇānvṛṣṇisiṃhayoḥ| ākāśe samapaśyāma pataṅgāniva śīghragān||

Verse 15

तमेकं सत्यकर्माणमासाद्य हृदिकात्मजः। अविध्यन्निशितैर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्।।

tamekaṃ satyakarmāṇamāsādya hṛdikātmajaḥ| avidhyanniśitairbāṇaiścaturbhiścaturo hayān||

Verse 16

स दीर्घबाहुः सङ्क्रुद्धस्तोत्रार्दित इव द्विपः। अष्टभिः कृतवर्माणमविध्यत्परमेषुभिः।।

sa dīrghabāhuḥ saṅkruddhastotrārdita iva dvipaḥ| aṣṭabhiḥ kṛtavarmāṇamavidhyatparameṣubhiḥ||

Verse 17

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः कृतवर्मा शिलाशितैः। सात्यकिं त्रिभिराहत्य धनुरेकेन चिच्छिदे।।

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ kṛtavarmā śilāśitaiḥ| sātyakiṃ tribhirāhatya dhanurekena cicchide||

Verse 18

निकृत्तं तद्धनुःश्रेष्ठमपास्य शिनिपुङ्गवः। अन्यदादत्त वेगेन शैनेयः सशरं धनुः।।

nikṛttaṃ taddhanuḥśreṣṭhamapāsya śinipuṅgavaḥ| anyadādatta vegena śaineyaḥ saśaraṃ dhanuḥ||

Verse 19

तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम्। आरोप्य च धनुः शीघ्रं महावीर्यो महाबलः।।

tadādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām| āropya ca dhanuḥ śīghraṃ mahāvīryo mahābalaḥ||

Verse 20

अमृष्यमाणो धनुषश्छेदनं कृतवर्मणा। कुपितोऽतिरथः शीघ्रं कृतवर्माणमभ्ययात्।। सात्वतं कृतवर्माणम्।।

amṛṣyamāṇo dhanuṣaśchedanaṃ kṛtavarmaṇā| kupito'tirathaḥ śīghraṃ kṛtavarmāṇamabhyayāt|| sātvataṃ kṛtavarmāṇam||

Verse 21

ततः सुनिशितैर्बाणैर्दशभिः शिनिपुङ्गवः। जघान सूतं चाश्वांश्च ध्वजं च कृतवर्मणः।।

tataḥ suniśitairbāṇairdaśabhiḥ śinipuṅgavaḥ| jaghāna sūtaṃ cāśvāṃśca dhvajaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ||

Verse 22

ततो राजन्महेष्वासः कृतवर्मा महारथः। हताश्वसूतं सम्प्रेक्ष्य रथं हेमपरिष्कृतम्।।

tato rājanmaheṣvāsaḥ kṛtavarmā mahārathaḥ| hatāśvasūtaṃ samprekṣya rathaṃ hemapariṣkṛtam||

Verse 23

रोषेण महताऽऽविष्टः शूलमुद्यम्य मारिष। चिक्षेप भुजवेगेन जिघांसुः शिनि पुङ्गवम्।।

roṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ śūlamudyamya māriṣa| cikṣepa bhujavegena jighāṃsuḥ śini puṅgavam||

Verse 24

तच्छूलं सात्वतो ह्याजौ निर्भिद्य निशितैः शरैः। चूर्णितं पातयामास मोहयन्निव माधवम्। ततोऽपरेण भल्लेन हृद्येनं समताडयत्।।

tacchūlaṃ sātvato hyājau nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ| cūrṇitaṃ pātayāmāsa mohayanniva mādhavam| tato'pareṇa bhallena hṛdyenaṃ samatāḍayat||

Verse 25

सुयुद्वे युयुधानेन हताश्वो हतसारथिः। कृतवर्मा कृतास्त्रेण धरमीमन्वपद्यत।।

suyudve yuyudhānena hatāśvo hatasārathiḥ| kṛtavarmā kṛtāstreṇa dharamīmanvapadyata||

Verse 26

तस्मिन्सात्यकिना वीरे द्वैरथे विरथीकृते। समपद्यत सर्वेषां सैन्यानां सुमहद्भयम्।।

tasminsātyakinā vīre dvairathe virathīkṛte| samapadyata sarveṣāṃ sainyānāṃ sumahadbhayam||

Verse 27

पुत्राणां तव चात्यर्थं विषादः समजायत। हतसूते हताश्वे तु विरथे कृतवर्मणि।।

putrāṇāṃ tava cātyarthaṃ viṣādaḥ samajāyata| hatasūte hatāśve tu virathe kṛtavarmaṇi||

Verse 28

हताश्वं च समालक्ष्य हतसूतमरिन्दम। अभ्यधावत्कृपो राजञ्जिघांसुः शिनिपुङ्गवम्।।

hatāśvaṃ ca samālakṣya hatasūtamarindama| abhyadhāvatkṛpo rājañjighāṃsuḥ śinipuṅgavam||

Verse 29

तमारोप्य रथोपस्थे मिषतां सर्वधन्विनाम्। अपोवाह महाबाहुं तूर्णमायोधनादपि।।

tamāropya rathopasthe miṣatāṃ sarvadhanvinām| apovāha mahābāhuṃ tūrṇamāyodhanādapi||

Verse 30

शैनेयेऽधिष्ठिते राजन्विरथे कृतवर्मणि। दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम्।।

śaineye'dhiṣṭhite rājanvirathe kṛtavarmaṇi| duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham||

Verse 31

तत्परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृताः। तावकाः प्रद्रुता राजन्दुर्योधनमृते नृपम्।।

tatpare nānvabudhyanta sainyena rajasā vṛtāḥ| tāvakāḥ pradrutā rājanduryodhanamṛte nṛpam||

Verse 32

दुर्योधनस्तु सम्प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात्। जवेनाभ्यपतत्तूर्णं सर्वांश्चैको न्यवारयत्।।

duryodhanastu samprekṣya bhagnaṃ svabalamantikāt| javenābhyapatattūrṇaṃ sarvāṃścaiko nyavārayat||

Verse 33

पाण्डूंश्च सर्वान्सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्। शिखण्डिनं द्रौपदेयान्पाञ्चालानां च ये गणाः।।

pāṇḍūṃśca sarvānsaṅkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam| śikhaṇḍinaṃ draupadeyānpāñcālānāṃ ca ye gaṇāḥ||

Verse 34

केकयान्सोमकांश्चैव सृञ्जयांश्चैव मारिष। असम्भ्रमं दुराधर्षः शितैर्बाणैरवाकिरत्।।

kekayānsomakāṃścaiva sṛñjayāṃścaiva māriṣa| asambhramaṃ durādharṣaḥ śitairbāṇairavākirat||

Verse 35

अतिष्ठदाहवे यत्तः पुत्रस्तव महाबलः। यथा यज्ञे महानग्निर्मन्त्रपूतः प्रकाशते। तथा दुर्योधनो राजा सङ्ग्रामे सर्वतोऽभवत्।।

atiṣṭhadāhave yattaḥ putrastava mahābalaḥ| yathā yajñe mahānagnirmantrapūtaḥ prakāśate| tathā duryodhano rājā saṅgrāme sarvato'bhavat||

Verse 36

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवाहवे। अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यः समपद्यत।।

taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyumivāhave| athānyaṃ rathamāsthāya hārdikyaḥ samapadyata||